Elbasy Nursultan Nazarbaev aıqyndaǵan «100 naqty qadam» – elimizdi damyǵan memleketterdiń otyzdyǵyna kirgizý jónindegi Ult jospary qazaqstandyqtar tarapynan joǵary baǵalandy. Ult jospary men «2050» Strategıasyn júzege asyrý – memlekettiligimizdi nyǵaıtýǵa, kúrdeli kezeńnen senimdi ótýge jaǵdaı týǵyzady. Osy jospardyń negizinde kásibı memlekettik apparat qurý, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý, ındýstrıalandyrý jáne ekonomıkalyq ósim, birtektilik jáne birlik, esep beretin memleketti qalyptastyrýdyń 5 ınstıtýttyq reformasy belgilendi.

Memleket basshysy árdaıym quqyq qorǵaý organdarymen sot júıesine kóńil aýdaryp keledi. Quqyq qorǵaý júıesiniń sapasyn arttyrý, memlekettik ınstıtýttar júıesin jetildirý mindetin aldymyzǵa aqoıdy. Quqyqtyq júıeniń reformasy aıasynda Elbasy tapsyrmasyn oryndaýda prokýratýra organdary mańyzdy ról atqarady.

Elimiz táýelsizdikke qol jetkizgen kezeńine kóz júgirtip, ótken men búgin­gini salystyra qarap otyrsaq, saıasatta, eko­nomıkada, mádenıette, quqyq qorǵaý sa­lasynda jer men kókteı aıyrma­shy­lyqty baıqaımyz. Sonyń ishinde eldegi tártipti saqtaý men adam quqyn  qorǵaýda biraz jetistikterge jettik. Bul oraıda Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń quqyq qorǵaý baǵytyna erekshe mán berýiniń nátıjesi orasan zor boldy.

Baıtaq Qazaqstannyń batysynda ornalasqan Mańǵystaý oblysynda azamattardyń konstıtýsıalyq quqyq­tary men bostandyqtaryn qylmystyq qol suǵýshylyqtan qorǵaýdyń tıim­di júıesi qalyptasqan. Oblys aýma­ǵynda tirkelgen qylmystyq quqyq buzý­shylyqtar týraly aıtatyn bolsaq, ústimizdegi jyldyń ótken alty aıynda 4 437 qylmystyq quqyq buzýshylyq tirkelgen. Bul kórsetkish ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 36,3 paıyzǵa óskeni baıqalady. Tirkelgen qylmystardyń 1 213-i onsha aýyr emes qylmystar, 2 366-sy orta dárejedegi qylmystar, 440-y aýyr qylmystar jáne 18-i asa aýyr qylmystar sanatyna jatady. Qylmystyq qýdalaý organdarynyń, onyń ishinde ákimshilik polısıasy tara­py­nan júrgizilip jatqan profılak­tıkalyq jumystardyń óz deń­geıinde júrgizilýine qaramas­tan, onsha aýyr emes jáne aýyr qyl­mys­tardyń ósýi baıqalady. Sonymen birge, oblys aýmaǵyndaǵy tir­kel­gen qylmystardy jeke baptarǵa jik­teıtin bolsaq, adam óltirý qylmy­symen 8 derek, densaýlyqqa qasa­qana zıan keltirý qylmysy boı­ynsha 18 derek, zorlaý qylmy­symen 24 derek, urlyqpen 1 776 derek, alaıaqtyqpen – 474, tonaý­men – 123, qaraqshylyqpen – 20, buzaqylyqpen 468 qylmys tir­kel­gen. Barlyq tirkelgen qylmys­tardyń ósý deńgeıine áserin tı­gizgen negizinen menshikke qarsy qyl­mystar bolyp tabylady. Iaǵnı, tirkel­gen 4 437 qylmystyń ishinde menshik­ke qarsy qylmystar 56,2 paıyzdy quraıdy.

Atalǵan sanattaǵy qyl­mys­tardyń ósýi negizinen mynadaı sebepterge baılanysty: birin­shiden, Mańǵystaý oblysy aý­maǵyna mıgrasıalyq aǵymnyń kóp bolýy, ıaǵnı jaqyn shetel­derden kóship kelýshiler sany­nyń artýy men olardyń arasyn­daǵy jumyssyzdyq saldary. Ekinshiden, quqyq qorǵaý organ­darynyń profı­laktıkalyq jumys­tardy durys deńgeıde uıym­das­tyrmaýy men pa­trýl­dik po­lı­sıa qyzmetinde biryń­ǵaı júıe­niń joqtyǵy. Qala, aýdan turǵyndarynyń ara­syn­daǵy jumyssyzdyq saldary. Úshinshiden, Mańǵystaý obly­sy boıynsha ishki ister organ­dar­yndaǵy qylmys pen quqyq buzý­shylyqtyń aldyn alýda tikeleı qyzmet atqaratyn aımaqtyq polısıa ınspektorlary men patrúldik qyzmetiniń jeke quramyndaǵy qyzmetkerlerdiń jetispeýi saldarynan oryn alyp otyr. Bul kemshilikter ishki ister organdarynyń qylmystyq quqyq buzýshylyqty boldyrmaýdaǵy sharalarynyń jetkiliksiz jáne tıimsiz ekenin aıǵaqtaıdy.

Atalǵan zań buzýshylyqtar men kemshilikterdiń kóptep oryn alýyna jol bergeni úshin oblystyq ishki ister departamentiniń óz mindetterine saı ve­domstvolyq baqylaýdy júrgizbe­geni úshin Bas prokýratýranyń qol­daýy­men ishki ister mınıstrligine zań buzý­shylyqty joıý týraly usynys joldandy. Nátıjesinde İshki ister departamentiniń 34 laýazymdy qyzmetkeri ártúrli sı­pattaǵy tár­tiptik jaýapkershilikke tartyldy.

Oblys prokýratýrasy tarapynan bıylǵy jyly birqatar taldaýlar júr­gizildi: qylmystar, oqıǵalar týraly aryzdar, habarlamalar jáne ózge de aqparattardy qabyldaýdyń, tirkeýdiń jáne qaraýdyń zańdylyǵy taldandy; tir­kelgen qylmystardyń ósý se­bepteri men oryn alý jaǵ­daı­laryna taldaý jasaldy.

Oblys boıynsha qala, aýdan prokýrorlary asa aýyr qylmystar men qoǵamdyq jańǵyryq týǵyzǵan derekter boıynsha oqıǵa bolǵan jerge der kezinde shyǵyp, mańyzdy tergeý áreketterine qatysyp, qujattar men qyl­mystyq isterdi oqyp, qa­jetti nusqaýlar berip oty­rady. Sonymen birge, oblys prokýratýrasy jer­gilikti qylmystyq qýdalaý organdarymen birlesip, jańa Qylmystyq jáne Qylmystyq-prosessýaldyq zańnamalar normalarynyń qol­daný tájirıbesin baqylaýǵa alyp, monıtorıń júrgizedi. Sol júr­gizilgen monıtorıń nátıjesimen anyqtalǵan negizgi máseleler týra­ly tıisti aqparattar ár beısen­bi saıyn Bas prokýratýraǵa jibe­riledi.

Atalǵan baǵyttaǵy jumystar, onyń ishinde zańdylyqty, qu­qyq­tyq tár­tipti jáne qylmystyń aldyn alý baǵy­tyndaǵy zańdy­lyqtyń saqtalýy oblys prokýra­tý­rasynyń árdaıym baqy­laýynda.

Mańǵystaý oblysynda mıg­rasıalyq, shetelderden keletin jumys kúshteri týraly másele az emes. Oblystyń prokýratýra or­gandary tarapynan osy jyl­dyń ótken jartyjyldyǵynda 7 ret tekserý júrgizilip, 281 zań bu­zý­shylyq anyqtalyp, 13 adamdy tártiptik, 55 adamdy ákimshi­lik jaýapkershilikke tartyp, 2 qylmystyq is qozǵady. Proký­rorlyq yqpal etý ádisimen aǵymdaǵy jyly 10 zańdy tulǵa­ǵa qatysty berilgen 110 shetel­dik jumys kúshin tartý týraly ruq­sattary keri qaıtaryldy. Mysaly, «Chjýnte Kazahstan» jaýap­kershiligi shekteýli seriktestigi shetel azamattaryn jergilikti atqarýshy organnyń ruqsatynsyz jumysqa qabyldaǵan.

Taǵy bir mysal, «Emır» JSHS eńbek zańnamalaryn buza otyryp, Qytaıdyń 11 azamatyn ruqsatsyz jumysqa qabyldaǵan. Nátıjesinde Mańǵystaý oblystyq ishki ister departamentiniń kóshi-qon polısıa basqarmasyna «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» Kodekstiń 517-babynyń 5-bóligi boıynsha ákimshilik jaýapkershilikke tartý týraly usynys joldandy. Budan basqa, prokýrorlyq yqpal etý aktisi boıynsha jergilikti atqarýshy organnyń 15 shetel azamatyna berilgen ruqsaty keri qaıtaryldy. Sondaı-aq, Munaıly aýdanynyń prokýratýrasy osy aýdannyń ishki ister bólimin tekserý kezinde «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańnama talaptarynyń buzylýyna jol berilgenin anyq­tady. Osy aýdannyń ishki ister qyz­metkeri shetel azamattaryn ruqsatsyz jumysqa qabyldaǵan jumys berýshini ákimshilik jaýap­kershilikke tartpaǵan. Atalǵan derek boıynsha qylmystyq is qozǵalyp, búgingi kúni tergeý amaldary júrgizilýde.

Sondaı-aq, Aqtaý qalasynyń prokýratýrasy «ALZ» JSHS-ne tekserý júrgizip, 10 shetel azama­tynyń zańsyz elimizde júrge­ni anyqtalyp, olar memleket aýma­ǵynan shyǵaryldy. Jumys berýshi ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy.

Oblysymyzda keıde shekarany buzý derekteri de kezdesedi. Jaqynda Qaraqıa aýdandyq sotynda Qylmystyq kodekstiń 392-babynyń 1-tarmaǵy (memle­ket­tik shekarany zańsyz buzý), 335-babynyń 4-tarmaǵymen (aldyn ala uıymdasqan top­pen zańsyz bekire tuqymdas balyq­tardy aýlaý) qozǵalǵan qylmystyq is qa­ralyp Ázerbaıjannyń 4 azamaty 2 jyl 6 aı bas bostandyqtarynan aıyrý jazasyna kesildi. Sebebi, olar Kaspıı teńiziniń Qazaqstanǵa tıesili aýmaǵynda 990 kılogramm bekire tuqymdas balyqtardy aýlap, zańsyz áreketterimen memleketke 8,4 mıllıon teńge zalal keltirgen.

Qandaı da bir jetistiktiń túp qazyǵy – tártip. Tártip bar jer­de tabys bar. Elbasymyz quqyq qorǵaý júıe­sin álemdik standart­tarǵa, qazirgi naryq­tyq jaǵdaı­larǵa sáıkestendiretin ózge­ris­terdi naqtylap berdi. Bizdiń en­di­gi mindetimiz Memleket basshy­synyń sol tapsyrmalaryn oryndap, tártip pen ádilettilikti ornyq­ty­rýǵa atsalysýymyz kerek. Sonda ǵana jumysymyz nátıjeli bolmaq.

Derek kóz: Egemen Qazaqstan