Bıyl búkil túrki halyqtarynyń bostandyǵy úshin kúres­ken, týǵanyna 125 jyl tolatyn, sonaý 1942 jyly Eýropa tórinde, Germanıa jerinde qaıtys bolǵan Mustafa Sho­qaıdyń ómirin táýelsizdik uǵymynan bólip qaraı almaımyz.
Mustafa Shoqaıdyń táýelsizdik ıdeıasy sol kezdegi patshalyq Reseıdiń otarlyq saıasatynan týyndady. Oıy sergek, ary taza jannyń sanasynda eń alǵash ózi ósip-óngen saıası-áleýmettik ortada bolǵan jaılar tereń iz qaldyrdy. Máńgilik serigi bolǵan Marıa Shoqaı «Meniń Mustafam» atty esteliginde bala Mustafanyń saıası túsinigine eldegi orys qonys aýdarýshylarynyń halyqty basynǵan ozbyr áreketteri áser etkenin atap kórsetedi. Patshanyń jergilikti sheneýnikteri Shoqaı áýletiniń kirpishten salynǵan úıin eki ret aqysyz-pulsyz ıelense, al egistigin tipti tartyp alǵan. Sonan soń Mustafa Tashkenttegi gımnazıany óte jaqsy bitirgende oǵan tıisti altyn medaldi general Samsonovtyń balasyna jazdyrýy ulyderjavalyq shovınızmniń aıqyn kórinisi edi.
Sondaı-aq, sol kezdegi qazaq, qyrǵyz, ózbek, túrikmen, qaraqalpaq, orys jáne basqa túrli ult ókilderi turatyn Ortalyq Azıanyń kindigi, Túrkistan aımaǵynyń bas qalasy – Tashkentke elden kelgen kisilerdiń túrli ótinish-aryzdaryn sheshý­ge qatysa otyryp, jergilikti jurt­shylyq arasyndaǵy áleýmettik, qu­qyqtyq teńsizdikti kózimen kór­di, júregimen sezdi. Osyndaı otar­shyldyqtyń óktemdigi men ár deńgeıdegi ádiletsizdigi gımnazısiń boıyndaǵy ultjandylyqty kúsheı­tip, osyndaı ozbyrlyqty basynan ótkizip otyrǵan qazaqtan basqa týystas túrki ókilderine degen sezimin arttyra tústi.
Bolashaq saıasatkerdiń ómirinde onyń Peterbýrgte oqyǵan, qyzmet atqarǵan jyldary erekshe ról atqardy. Eń aldymen ol tereń bilim aldy, sonan soń orys qaýymyndaǵy demokratıalyq úrdisterdi boıyna sińirdi. Onyń áleýmettik-saıası sanasynyń óse túsýine jáne qoǵamdyq kúres sahnasyna shyǵýyna Reseıdiń ortalyq aýdandarynda birinshi orys revolúsıasynan keıin qurylǵan saıa­sı partıalar men qozǵalystardyń baǵdarlamalary, olardyń revolú­sıalyq-demokratıalyq jáne lıbe­ralıstik zıaly qaýymy ıgi áser etti.
Mustafa Shoqaı 1933 jyl­ǵy «Esimdegilerden…» atty maqa­lasynda «Men Reseıdi reaksıa jaılaǵan, joǵary oqý oryndary, ásirese, ýnıversıtetter tikeleı polısıanyń baqylaýyna alynǵan 1910-1914 jyldary Peterbýrg ýnı­versıtetinde oqyp júrgen bolatynmyn. Jaǵdaıdyń sondaılyǵyna qaramastan, biz – stýdentter saıası boı kórsetýlerge shyǵatynbyz.Úkimetke qarsy sheshimder qabyldap, kóshelerde demonstrasıalar jasaıtynbyz», dep jazýy óziniń stýdentter arasyndaǵy saıası qozǵalystar ortasynda bolǵandyǵyn aıǵaqtaıdy.
Muny bir top stýdentpen birge 1913 jyldan shyǵa bastaǵan «Qazaq» gazetine joldaǵan quttyqtaý hattarynan da ańǵarýǵa bolady. Olar Orynborda shyqpaqshy bolyp jatqan «Qazaq» gazetiniń «qadamy qaıyrly, baýy berik, ómir jasy uzaq bolyp, maqsutqa jetpegine tilektestikterin» bildire otyryp, qazaq jurty úshin asa mańyzdy eki máseleni kóteredi. Onyń biri – «Qazaq» gazetin «bir jaǵadan bas shyǵaryp, bir aýyzdan sóz shyǵaryp», «muńdy jurtymyzdyń muńdasyp, biriniń hal-jaıyn biri bilip turýyna da járdemdesý». Ekinshisi – «bir nárse jazǵanda basqa árip, farsy, noǵaı qaryndastarymyzdyń (qandas, týys degen maǵynada – Á.B.) sózderin; oryssha oqyǵandarymyz orys, ıakı basqa Eýropa jurtynyń tilderin orynsyz kóp kiristirmeı, ózimizdiń qazaqtyń naǵyz qara tilimen jazý».
Peterbýrgtegi kezeńniń Mustafa Shoqaı úshin taǵy bir taǵylymdy jaǵy óz halqyn azat etý – basqa da túrki tektes ezilgen halyqtardy patsha ókimetiniń otarshyl saıasatyna qarsy uıystyrýdyń nátıjesinde ǵana múmkin ekendigin túsine bas­taýy boldy. Osy tanym onyń boıynda Álıhan Bókeıhannyń kó­megimen Memlekettik dýmanyń Mu­sylman fraksıasy hatshylyǵyna ornalasqannan keıin kúsheıe túsedi. Keıin azattyq úshin aıqyn kúres jolyna túskende ol Reseıdiń ezgi­sindegi Túrkistan óńirinen tys túrki halyqtaryn – Edil, Qyrym tatarlaryn, Kavkaz halyqtaryn, Oral bashqurttaryn biriktirý qajet dep eseptep, al shetelde júrgende onyń ózge aımaqtardaǵy halyqtardyń otarlyq ezgiden qutylýyn da armandaýy jaıdan-jaı emes edi.
Mustafa Shoqaıdyń táýelsizdik sanasyn Peterbýrgte oqyp, qyzmet jasap, osynda kelip-ketip júrgen otandastary da jetildire tústi. Ásirese, 1905 jyldan bastap qazaq halqynyń ult-azattyq qozǵalysyn basqarǵan, Memlekettik dýmanyń múshesi bolǵan, qazaq ulttyq «Alash» partıasynyń negizin qalaǵan, onyń baǵdarlamasynyń avtorlarynyń biri, keıin Alashorda úkimetiniń basshysy qyzmetin atqarǵan Álıhan Bókeıhannyń erekshe yqpalyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Alash jetek­shileri 1917 jylǵy Aqpan revo­lúsıasynyń nátıjesinde patshalyq monarhıanyń taqtan túsýin qyzý qoldady. Á.Bókeıhan, M.Dýlatuly jáne M.Shoqaı qol qoıǵan «Alash ulyna» atty súıinshi hatta: «Azattyq tańy atty. Tilekke qudaı jetkizdi. Kúni keshe qul edik, endi bu kún te­ńeldik. Qam kóńilde qaıaý arman qal­ǵan joq. Rossıa qol astyndaǵy ha­lyqtardyń bárine: din, ult, til aıyrmasyna qaramaı, azattyq áperdi» dep jazylǵan bolatyn.
Alaıda, kóp uzamaı-aq Ýaqytsha úkimettiń saıası áreketine baǵa bere otyryp, Mustafa Shoqaı óziniń «1917 jyl estelikterinen úzindiler» degen týyndysynda: «Biz bul tusta 1917 jylǵy revolúsıa ulttyq memleket qurýymyzǵa múmkindik beredi dep úmittenip, senip edik. Bul úmitimiz ben senimimiz aqtalmaı, aldanyp qaldyq» dep jazǵan-tuǵyn. Sondyqtan Reseı­de qalyptasqan saıası jaǵdaıdy es­kere otyryp, Alash jetekshileri búkil qazaq halqyn biriktirý, onyń muq­tajdaryn anyqtap, sheshý úshin jalpy qazaq quryltaıyn uıymdastyrý jumystaryna kirisip ketedi. Sodan 1917 jylǵy 21-26 shilde kúnderi Oryn­bor qalasynda Birinshi Búkil­qazaq sezi ótedi. Belgili sebeptermen ýnıversıtetti merziminen keshteý bolsa da oıdaǵydaı bitirip, elge oralǵan Mustafa Shoqaı sezge qatysyp, qazaqtyń tuńǵysh «Alash» ulttyq-demokratıalyq saıası partıacyn qurý týraly sheshimine daýys beredi. Sodan Tashkentke kelgende saıası qoz­ǵalystyń qaınaǵan qazanyna túsedi de ketedi.
1917 jyly 22 qarashada Tashkentte ótken Túrkistan keńesteriniń ólke­lik sezi Qazaqstannyń ońtústik ob­lystaryndaǵy Keńes ókimetiniń otarshyldyq sıpatyn birden ta­nyt­ty. Sıeze Túrkistan Halyq Ko­mıs­sarlar keńesiniń (ólke óki­me­tiniń) quramyna jergilikti ha­lyqtardyń birde-bir ókili saılanbady. Bólshevıkterdiń ókimet basyna kelerdegi «halyqtardyń ózin ózi basqarý týraly» ýádesi sa­naly túrde umyt qaldyryldy. Bul týraly aımaqtyq «Birlik týy» gazeti bylaı dep jazdy: «Túrkistan aımaǵynda 100-ge ekeýden keletin 5 orys, onyń bári emes, onnan biri-aq keletin soldat pen jumyskerler musylmannyń bir adamyn da ishine almaı, úkimetti ózderinen ǵana saılap, musylmandardy adam sanyna almaı, azar-bezer bastaǵany óz­geris, bostandyq degenderdi esten shyǵaryp, eski zamannan da tarshylyq kúnder týdyrdy».
Burynnan Túrkistan avtonomıa­syn oılastyryp júrgen Mustafa Shoqaı bastaǵan top osy oqıǵadan keıin, 1917 jyly 28 qarashada Qoqan qalasynda ótken aımaq musyl­mandarynyń IV tótenshe sezinde Túrkistan ólkesindegi jergilikti halyqtardyń saıası táýelsizdigin qamtamasyz etýdi murat tutqan, Túr­kistan aımaǵyn Reseı demo­kratıalyq respýblıkasymen birlikte, jurt ózin ózi basqarýǵa, bólek jasaýǵa erikti terıtorıalyq avtonomıa etip jarıalaıdy. Bul, shyn máni­sinde, Túrkistan halyqtarynyń saıası, ekonomıkalyq jáne rýhanı derbestikke umtylysynyń kórinisi edi. Biraq Mustafa Shoqaı avtonomıany júzege asyrýdyń asa qıyn ekendigin, kadrdyń joqtyǵyn, jalpy múmkindiktiń jetimsizdigin, áskerdiń qurylmaǵanyn jáne taǵy basqa tolyp jatqan jetispeýshilikterdiń barlyǵyn sıeze sóılegen sózinde jan-jaqty aıtady. Degenmen, sol kezdegi baspasóz materıaldaryna qa­raǵanda, sıez jurttyń shyn kóńilin, naq tilegin tap basqany anyq baıqalady.
Avtonomıa jarıalanǵannan keıin ile-shala basylǵan Túrkistan musylmandarynyń jalpy seziniń sheshimderi týraly «Túrkistan avtonomıasy» atty redaksıalyq maqalada: «Avtonomıa ıǵlan (jarıalanǵan – Á.B.) bolǵany Túrkistan barsha shaharlaryn shahar halqy hám dala uly bolyp qýanysh qylyp, manıfes­tasıa jasap, Túrkistan avtonomıa­syna hám sıez saılaǵan Ýaqytsha úkimetine ant iship, moıynsunyp jatyr» dep jazyldy. Alaıda, 1918 jylǵy 18-23 qańtarda Tashkentte ótken Túrkistan keńesteriniń IV sezi «Qoqan avtonomıasy úkimetin zańnan tys dep jarıalap, onyń basshylaryn tutqyndaý jáne avtonomıany taratý» jóninde qaýly qabyldady. Osyny júzege asyrýdy qolǵa alǵan bólshevıkter bar-joǵy eki aı ǵana ómir súrgen Qoqan avtonomıasyn qandy qyrǵynǵa ushyratty. Sóıtip, Mustafa Shoqaıdyń óz ota­nynda qalýy qaýipti boldy. Keńes ókimetiniń saıasatyn bar jan-tánimen jek kóretin, ondaı bitispes jaýmen kelise almaıtynyna kózi ábden jetkennen keıin ol emıgrasıaǵa ketýge májbúr bolady.
Mustafa Shoqaı jat jerdegi emı­grasıalyq ómirdiń taýqymetin tarta otyryp, ultynyń azattyǵy úshin kúresin bir sát tolastatqan emes. Aıyrmasy endi kúresti negizinen qalam ushymen jalǵastyrdy. Sóıtip, qazaq tarıhyndaǵy azattyq úshin kúrestiń jańa túri men kezeńi bastalady. Ol ózi táýelsizdik úshin kúrestiń strategıasyn 1929 jyly jazǵan «Bizdiń jol» atty maqalasynda bylaı dep aıqyndaǵan edi: «Biz, Túrkistan táýelsizdigin jaqtaýshylar, elimizdiń erki úshin jáne jurtymyz Túrkistannyń bodandyqtan qutylýy úshin kúresemiz. Túrkistandyqtarǵa budan basqa jol bolmaǵan. Qazir de joq jáne budan soń da bolmaıdy. Budan keıingi murat Túrkistanda túri jaǵynan da, mazmuny jaǵynan da ulttyq bolatyn memlekettik qu­rylymǵa qol jetkizý bolmaq, sonda ǵana halqymyz óz jeriniń naǵyz qojasy bola alady», dep atap kórsetken edi. Osydan segiz jyl keıin jazylǵan «Jaýlarymyz bizdiń qyzmetterimiz týraly ne aıtady?» atty maqalasynda «Bul – bizdiń ulttyq muratymyz, ulttyq arman-múddemiz. Biz tek osy ıdeıa úshin ǵa­na qyzmet etemiz. Atamekenimizdiń ishindegi jáne syrtyndaǵy barlyq ulttyq kúshterimizdi osy ıdeıa tóńi­reginde toptastyrýǵa barynsha tyrysamyz», dep jazdy.
Mustafa Shoqaı táýelsizdik úshin kúrestiń taktıkasyn da naqty kórsete aldy. Ol ulttyq jaýdyń tym kúshti ekenin, sondyqtan bol­shevıkter tepkisinde jatqan Túrkistandy ulttyq uıymsyz qut­qarý múmkin emestigin túsindi. El ishindegi keńestik saıasatqa qarsy ártúrli bas kóterýlerden habardar Mustafa Shoqaı 1930 jyly jazǵan «Kóterilisten – uıymshyldyqqa» degen maqalasynda ózara baılanysy joq jergilikti sıpattaǵy boı kó­terýlermen atamekendi azat etýge bol­maıtyndyǵyn eskerte otyryp, ol kúshti bir saıası uıymǵa birigýdi alǵa tartty. Sondaı «Túrkistan ulttyq birligi (TUB)» atty uıymnyń Ortalyq komıtetiniń aldymen múshesi, keıin jetekshisi retinde ol alda turǵan eń mańyzdy mindetti bylaı aıqyndap edi: «1) Túrkistandy orys proletarıaty ústemdiginen qutqarý; 2) Túrkistanda orystyń kez kelgen ústemdiginiń ornaýyna jol bermeý; 3) Bárinen buryn ulttyq, táýelsiz Túrkistan memleketin qurý».
Bul ár tarapta bytyrap júrgen jas túrkistandyqtardy táýelsizdik murattary jolyndaǵy qasıetti kúres maıdanyna toptastyrýdyń birden-bir joly bolatyn.
Mustafa Shoqaı azattyq pen táýelsizdikke bastaıtyn eń tóte jáne eń qysqa jol – Túrkistan ulttyq maıdanynyń ishki birligin barynsha nyǵaıta otyryp, ony ult-azattyǵy úshin kúres júrgizip jatqan basqa halyqtardyń kúres ortalyqtarymen tyǵyz úılestirý qajettigin, onsyz azattyq pen bostandyq bos sóz bolyp qalatynyn eskertti. Osy oraıda, Edil-Oral, Qyrym, Ázerbaıjanda turatyn baýyrlarmen qatar, Kavkaz halyqtary, Ýkraına jáne orys kazaktarynyń táýelsiz memleket qurý jolyna túsken bóligimen uıymdyq turǵydan tyǵyz baılanystar ornatý qajettigin, bir ortalyqqa birikken biryńǵaı maıdan qurý kerektigin de alǵa tartty. Bul baǵytta «Dostyq komıteti» qurylyp, onda Shoqaı belsendi qyzmet atqardy.
Sonymen birge, 1928 jyly Var­shavada Polshanyń bas shtaby men syrtqy ister mınıstrliginiń shyǵys bólimi emıgranttardyń barlyq toptaryn biriktirý jáne KSRO-ǵa qarsy paıdalaný týraly Iý.Pılsýdskııdiń alǵa qoıǵan mindetterine baılanysty qurylǵan «Prometeı» (Reseıdiń ezgisindegi halyqtar lıgasy) halyq­aralyq uıymynda da jumys istedi. Bul uıymǵa Ázerbaıjan, Don, Ka­relıa, Grýzıa, Volga boıy, Qyrym, Kýban, Soltústik Kavkaz, Túrkistan, Ýkraınanyń jáne basqalardyń ókilderi kirgen edi. 1934 jyly ja­zylǵan «Kavkazıa federasıalyq kelisimi» atty maqalada bul uıymǵa mynandaı senim kórsetildi: «Bizderge, Reseıden bólinip ózimizdiń táýelsiz memleketimizdi qurý maqsatynda kú­resip kele jatqan halyqtarǵa, Re­seıge qarsy baǵyttalǵan ulttyq kúresimizdiń múddesi turǵysynan qaraǵanda Kavkaz máselesi aıryqsha mańyzdy. Biz bul kelisimdi taıaý bo­lashaqta óz rólin tolyq atqaryp, atamekenimizdi orys ımperıalızminiń buǵaýynan qutqarýǵa kómektesedi degen úmittemiz».
Osy mindetti júzege asyrý úshin saıası kúrestiń mynandaı tamasha taktıkasyn usyndy: «Orys ımperıalızmine qarsy kúres maı­danyndaǵylardyń ultyn, dinin, násilin, partıasyn tergep-tektemeıik, alalamaıyq. Tek osyndaı jol ǵana bizdi ulttyq azattyqqa jetkize ala­dy… Budan basqa joldardyń bar­lyǵy aldamshy, tuıyq». Mundaı tásilderdi tańdap alý da ulttyq ta­lap-tilekterdiń tolyq júzege asyry­lýyna kómektesetinin saıası kúres tá­jirıbesi talaı ret dáleldegen bolatyn.
Kóregen saıasatker Mustafa Sho­qaıdyń 1930 jylǵy «Túrkistan aqyndarynan» atty maqalasynda aıtylǵan «Biz qul bolyp tura almaımyz. Biz ult azattyǵymyzdy alamyz» degen asyl armany araǵa alpys jyldan astam ýaqyt salyp baryp júzege asty. 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda jarıalanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsıalyq zańda «Qazaqstan Respýblıkasy – táýelsiz, demokratıalyq jáne qu­qyqtyq memleket. Ol óz terıtorıasynda ókimet bıligin tolyq ıelenedi, óziniń ishki jáne syrtqy saıasatyn derbes belgilep, júrgizedi» degen qaǵıdalar taıǵa tańba basqandaı aıqyn jazyldy.
Táýelsizdik jyldary «halqy­myzdyń qoly nege jetti?» degende, eń birinshi oıǵa elimizdegi áleýmettik tutastyq, ultaralyq túsinistik oralady. Jańa zamannyń alǵashqy qujattarynyń biri – «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik egemendigi týraly» Deklarasıada elimizde turatyn etnostardy toptastyrý men olardyń dostyǵyn nyǵaıtý birinshi dárejeli mindet dep kórsetilgenindeı, halqymyzdyń birligi, kópetnosty Qazaqstannyń yntymaǵy búginde shyndyqqa aınalyp, memleketimizdiń, Elbasymyzdyń dara saıasaty bolyp otyr. Sóıtip, kezinde el ishindegi birlik pen ynty­maqty naǵyz táýelsizdik pen azat­tyqqa aparatyn jáne ony qorǵap qala alatyn tóte jol dep uǵynǵan Mustafa Shoqaıdyń da asyl armany oryndaldy.
Degenmen, ulttyń uly tulǵasy eline degen sarǵaıǵan sheksiz saǵy­nyshyn basa almaı, jat jer­di máńgilik meken etti. Biraq so­ńynda táýelsizdikke aman jetken súıikti hal­qy baryna shúkir deı­miz. Sol halqyna máńgi ólmeıtin shyǵar­malarynyń 12 tomdyq tolyq jınaǵy jetti. Shoqaıdyń telegeı-teńiz bul mol murasy táýelsiz Qazaqstannyń keleshegin kemeldendire túsýge ıgi yqpal eteri sózsiz.

Derekkóz: Egemen Qazaqstan