Elbasy udaıy Úkimetten áleýmettik salaǵa bekem bolýdy talap etip keledi. Osy salanyń bılik nazarynan tys qalmaýy qatań júktelip, jyl saıynǵy Joldaýlarda áleýmettik basymdyqtar týraly aýqymdy tapsyrmalar aldyǵa qoıylyp ta júr. Basqasyn bylaı qoıyp, jaqynda ǵana Parlament qabyldaǵan 2014-2016 jyldarǵa arnalǵan búdjet shyǵystarynyń 40 paıyzy osy salany qamtıtynyn eske alsaq ta barshama jaıtty ańǵaratyndaımyz. Degenmen, áleýmettiń áleýetin arttyratyn sharalarǵa kóńili tolmaıtynyn Memleket basshysy Úkimettiń 11 qazandaǵy keńeıtilgen otyrysynda da aıtyp qalyp edi. Osyǵan oraı jaqynda QR Prezıdenti janyndaǵy Ortalyq komýnıkasıalar qyzmetinde ótken brıfıńte densaýlyq, bilim jáne ǵylym, eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrlikteriniń basshylary árbir saladaǵy atqarylyp jatqan jumystar jaıyn baıandaǵan bolatyn. Toqtala ketetin jaıt, dál osy dástúrli brıfıńke mınıstrler ǵana emes, Úkimettegi osy salanyń úılestirýshisi Vıse-premer Erbol Orynbaev ta qatysty.
Úkimet basshysynyń orynbasary Erbol Orynbaev usynǵan málimetterge úńilsek, eldiń búgingi áleýmettik kóńil-kúıi de, turmys-tirshiligi de qalypty. Tipti, álem elderiniń qaısybir jaǵdaılarymen salystyrsaq, Qazaqstandaǵy ahýal anaǵurlym. Aıtalyq, daǵdarystyń degbirine qaramastan Qazaqstandaǵy jumyssyzdyq deńgeıi de tómendeı túsken. Sóıtip, jer jahanda jumyssyzdyqtyń jaǵymsyz qubylysy jaǵadan alyp jatqanda, Qazaqstan óziniń basty kórsetkishin ýysta ustapty. Taǵy aıtalyq, aǵymdaǵy jyldyń qańtar-qazan aılarynyń qorytyndysy boıynsha, Qazaqstandaǵy jalpy ishki ónim naqty mánde 5,8 paıyzǵa ósken. Mysaly, 2012 jyly jan basyna shaqqandaǵy jalpy ishki ónim 12 myń AQSH dollaryn qurasa, bıylǵy jyly bul kórsetkish 13 myń 326 AQSH dollaryna jetedi dep kútilýde. Al, Dúnıejúzilik banktiń málimeti boıynsha, Qazaqstan 2011 jyly tabysy ortasha deńgeıden tabysy joǵary elderdiń qataryna enip, búginde Túrkıa, Brazılıa, Malaızıa sekildi eldermen terezesin teńestirgen, áleýmettik baǵyttaǵy óziniń kórsetkishterin nyǵaıtyp, pozısıasyn arttyra túsken. Degenmen, bul eldegi áleýmettik máselelerge degen jaýapkershilikti esh jeńildetpesi anyq.
Úkimet demografıalyq dúmpýden nege úrkedi?
Halyqtyń ómir sapasynyń jaqsarǵanyn onyń ómir súrý jasymen de salystyryp qaraýǵa bolady. Máselen, Vıse-premer Erbol Orynbaev 2013 jyldyń qorytyndylary boıynsha Qazaqstan azamattarynyń ortasha ómir súrý jasy 70,3 jyldy quraıtynyn boljaıdy. 2012 jyly elimizdegi bul kórsetkish 69,6 jyldy quraǵan eken. Úkimet basshysy orynbasarynyń sózine qaraǵanda, búginde elimizde ómir súrý uzaqtyǵynyń kórsetshi turǵysynda keńestik kezeńdegi deńgeıden asyp túsipti. «Bizde ómir súrýdiń eń joǵary ortasha uzaqtyǵy 1974 jyly 68,3 jyl bolǵan edi. Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin ómir súrý uzaqtyǵynyń 63 jasqa deıin tómendeýi baıqaldy. Iaǵnı, sońǵy jyldary biz ony qalpyna keltirip qana qoımaı, tarıhı joǵary kórsetkishten asyp tústik», - dedi Erbol Orynbaev. Túıindeı aıtsaq, bul kórsetkish eldegi ómir súrýdiń áleýmettik sapasyn kórsetýde. Alaıda bul baǵytta áli de jiti nazardy qajet etetin jumystar barshylyq. Bul qandaı jumystar? Eń birinshi másele – ýrbanızasıa. Bul rette Vıse-premer 20 jyldan keıin Qazaqstan qalalarynda halyqtyń 65 paıyzy ómir súretinin alǵa tartady. Úkimet basshysynyń orynbasary keltirgen málimetterge súıensek, qazirgi kezde qalalarda 9,4 mıllıon adam turyp jatyr ári bul el halqynyń 55 paıyzyn qamtyp otyr. Aldaǵy 20 jylda ýrbanızasıa taǵy 10 paıyzǵa artady dep kútilýde. Budan bólek, Erbol Orynbaev Qazaqstan boıynsha ýrbanızasıa deńgeıi birkelki emes ekendigin de qaperge salady. Iaǵnı, keıbir óńirlerde halyqtyń qalalyq jerge aǵylý kórsetkishi joǵary deńgeıde saqtalyp tur. Bul turǵyda birinshi oryndarda Astana, Almaty qalalary, Ońtústik Qazaqstan men Almaty oblystary tur. Sonymen qatar halyq sany tómendep kele jatqan óńirler de barshylyq eken. «2005 jyldan beri Qazaqstanda bala týý kórsetkishi joǵary deńgeıde saqtalyp keledi. Sarapshylardyń málimetine sáıkes, ondaı úrdis 2016 jylǵa deıin jalǵaspaq. Bálkim, odan keıin de toqtamaıdy. Máselen, 2004 jylda 270 myń adam týsa, 2005 jyly bul kórsetkish birden 279 myńǵa ósti. 2006 jyly – 302 myń, 2007 jyly – 322 myń bala bolyp kete beredi. 2011 jylda 372 myń bala dúnıege keldi. Bul kórsetkish qazir de saqtalyp otyr», - deıdi Erbol Orynbaev. Álbette, demografıalyq dúmpý asa mańyzdy. Óıtkeni, Qazaqstannyń basqa emes tek ekonomıkalyq qaýipsizdigi úshin halyq sanynyń eń kemi 20 mln. adam bolǵany quptalatyny taǵy bar. Degenmen, Úkimet bul úderiske úrke qaraıtyndaı. Mysaly, Vıse-premer búgingi týý kórsetkishiniń artyp jatqanyn esepke ala otyryp, keleshekte eńbek naryǵynda problema týyndamaýdyń aldyn alý qajettigin de eske salady. «2004-2005 jyldary dúnıege kelgender qazir 8-9 jas shamasynda. Bul «Balapan» baǵlarlamasy, mektepke deıingi bilim berý baǵlarlamasyna jáne densaýlyq saqtaý salasyndaǵy baǵdarlamalarǵa degen suranysty týdyratyndar. Osy baǵyttaǵy máseleler biraz barshylyq jáne ol Úkimettiń basymdyq berip otyrǵan salasy bolyp tabylady. Sonymen qatar, munyń da ózindik sebebi bar. Búginde eńbek naryǵynda turaqty jaǵdaı qalyptasqan. Óıtkeni, 1993-2004 jyldary aralyǵynda Qazaqstanda daǵdarys bolyp, bala týý kórsetkishi tómendep ketkeni belgili. Alaıda keıin týǵan balalar 2023 jyldary eńbekke naǵyz aralasatyn jasyna keledi. Sol kezde olar biraz qıyndyqtar týǵyzýy ábden múmkin . Bir sózben aıtqanda qazirgi «bebı-bým» tolqyny 2023-2024 jyldary eńbek naryǵynda problema týyndatýy ábden yqtımal», - deıdi Erbol Orynbaev.
Álbette, bolashaqty qolmen qoıǵandaı aıtý qıyn. Degemen, boljamnyń da, baǵdardyń da bolǵany abzalyraq. Endeshe, Úkimet te búgingideı jaǵymdy úderiske qatysty keleshektiń jaıly jaýaptaryn jasaýǵa qazirden qamdanyp, kiriskeni qajet.
Mınıstr emhanalardaǵy uzyn-sonar kezekpen bel sheshe kúrespek
Brıfıń barysynda densaýlyq saqtaý salasyna jaýapty mınıstr Salıdat Qaıyrbekova da «bebı-bým» úderisiniń jaǵymdy tusyn qýattap shyqty. Onyń aıtýynsha, búgingi tańda Qazaqstandaǵy ana men bala densaýlyǵyn saqtaý boıynsha atqarylǵan sharalar óziniń tıimdi nátıjelerin tanyta bastaǵan. Máselen, sońǵy jyldary elimizde ana ólimi 3 ese azaısa, bala óliminiń kórsetkishi 25 paıyzǵa tómendegen. Eń bastysy, bul jaǵdaı turaqty túrde saqtalyp keledi. Demek, qolǵa alynǵan is-sharalardyń naqty nátıjesi bar. Budan basqa, júrek-qan tamyry júıesi men onkologıalyq aýrý-syrqattardan bolatyn qaıǵyly oqıǵalar da birshama azaıypty. Al tegin dári-dármekpen qamtamasyz etý jumysy arnaıy elektrondy júıe arqyly júrgiziledi. Mınıstr Salıdat Qaıyrbekova alǵa tartqan málimetterge úńilsek, qazaqstandyq dárigerler táýligine 2 myń ota jasaıdy eken. Onyń ishinde joǵary tehnologıalyq otalar jasaýǵa da otandyq dárigerler keńinen mashyqtanyp jatqany buqaraǵa da jaqyn tanys. Sonymen qatar mınıstrdiń atap ótýinshe, Qazaqstanda jedel járdem qyzmetteri bir kúnniń ishinde 18 myńnan astam shaqyrtýlarǵa qyzmet kórsetedi.
Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy kórsetkishter kóńil kónshitkenimen, keleńsiz jaıttar da barshylyq. Sonyń biri emhanalardaǵy uzyn-sonar kezek. Bul birazdan ózekti áńgimege aınalyp júrgen másele. Brıfıń barysynda mınıstr Salıdat Qaıyrbekova osy problemaǵa da keńinen toqtaldy. «Buǵan qatysty búgingi kúni arnaıy reglament bar. Halyqtyń ornalasý tyǵyzdyǵy, emhanalarǵa barý jıiligi bilgili bir regıstratorǵa tirkelgen. Shuǵyl túrde aýrýhanaǵa jetkizilgen naýqastyń jospar boıynsha qaralýǵa kelgen azamattarmen bir kezekte otyrýyna jol berilmeýi tıis», - dep tolyqtyrdy mınıstr. Buǵan qosa, dáriger qaralýyna kezekke elektrondyq túrde turý jáne ony úıge shaqyrta alý múmkindikteri de qarastyrylǵan.
«Birtindep emhanalardaǵy kezekter qysqara bastaıdy. Eń bastysy oǵan qajetti ınfraqurylymdy qurý qajet. Sondyqtan «350 emhana men SVA» jobasy aıasynda bul is júrgizilip jatyr. Menińshe, bolashaqta biz kezek máselesinen de aıyrylamyz. Biraq ol úshin emhanalardyń kóptep salý qajettigin umytpaǵan jón », - deıdi S. Qaıyrbekova.
Ekinshi bir keleńsiz másele – elimizdiń Densaýlyq saqtaý mınıstrligi medısına uıymdaryndaǵy qymbat qural-jabdyqtardyń 130 túriniń iske qosylmaı turǵandyǵyn anyqtaǵan. Vedomstvo basshysy Salıdat Qaıyrbekovanyń atap ótýinshe, elimizdegi barlyq medısına uıymdaryna atalǵan baǵytta arnaıy tekserý jumystary júrgizilip, biraz jaıttyń beti ashylypty. «Bizder qural-jabdyqtardyń 130 túri boıynsha faktini anyqtadyq. Materıaldardy Bas prokýratýraǵa jiberdik. Satyp alynǵan qymbat qural-jabdyqtardyń jumys istep turǵandyǵyna múddelimiz», - dedi mınıstr. Onyń aıtýynsha, máseleniń birneshe sebebi bar. Atap aıtqanda, keı jaǵdaıda atalǵan apparattarmen jumys isteı alatyn mamandar joq bolsa, keıde emdeletin naýqastardyń az bolýyna qaramastan qymbat qural-jabdyqtar satyp alynǵan. Al, bul oryn alǵan problemalardy joıý úshin mınıstrlik medısınalyq qural-jabdyqtardy satyp alý júıesin qaıta qalyptastyrdy. Sonymen qatar medısına uıymdary bas dárigerlerinen kelgen ótinimderdiń barlyǵyna da saraptama júrgiziledi.
Bilim mınıstri «e-learning» baǵdarlamasy tıimdi júrgende ǵana qarajat bóledi
Sońǵy ýaqytta Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń basynan «qara bult» úıirilip júr. Burynǵy mınıstr qyzmetten ketisimen bilim salasyndaǵy bylyqtar, ondaǵy jemqorlyqqa jol bergen qubylystar da arshyla bastaǵandaı. Al tizgindi qolǵa alǵan jańa mınıstr Aslan Sárinjipov bilim salasyndaǵy reformalarǵa tyń kózqaras tanytýmen erekshelenip keledi. Degenmen, qazirgi mınıstrge eń aldymen bilim salasyndaǵy búginge deıingi qordalanǵan máselelerdi tazartyp alý eń birinshi qajettilik sekildi kórinedi. Sonyń biri depýtattar tarapynan da syn nysanyna iligip júrgen «e-learning» baǵdarlamasy. Brıfıńte Bilim mınıstri de osyǵan salmaq sala áńgimeledi. «Biz osy baǵytta «Ulttyq aqparattyq tehnologıalar» AQ-men kelissózder júrgizip jatyrmyz, bul problemany joıý máselesin tótesinen qoıdyq. Osynaý sharalarǵa 2011 jyly 1,5 mlrd. teńge bólinip, 44 mektepke elektrondyq oqytý júıesi qosylǵan bolatyn. 2012 jylda 12 mlrd teńge bólindi. Ol kezde 500-den astam mektepterde atalǵan júıe iske qosylýy tıis bolǵan. Biraq 500 mekteptiń ishinde 50-den astam oqý ornynda júıe durys jumys istemedi. Al 2013 jyly «e-learning» baǵdarlamasy aıasynda 15 mlrd. teńge qarastyrylǵan. Osy ýaqytqa deıin 5 mlrd. teńgesi avans retinde tólendi. Qazir bul júıeniń durys istemeýine baılanysty kóptegen mektepterden aryz-shaǵymdar túsip jatyr. Sondyqtan 578 mektepte elektrondyq oqytýdyń baǵdarlamasy tıisti deńgeıde jumys istegen jaǵdaıda, sondaı-aq muǵalimder men oqýshylar osy júıeni tolyq paıdalanǵan kezde, biz qalǵan 10 mlrd. teńgeni aýdaryp beretin bolamyz», dep ashyǵyn aıtty mınıstr A. Sárinjipov. Mınıstr bul rette elektrondyq oqytý júıesiniń balalarǵa qajet tustaryna táptishtep toqtalyp, degenmen ondaı oqytý naqty tıimdilik tanytqanda ǵana qarjy bólinetinin ańǵartty.
Jumysshy jalaqysyndaǵy sáıkessizdik úshin jaýapkershilik qataıady
Áleýmettik bloktyń ishindegi mańyzdy bir baǵyty eńbek hám halyqty jumyspen qamtý salasy. Osyǵan oraı, Tamara Dúısenova hanym «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy – 2020» baǵdarlamasynyń jaı-japsaryn áńgimelegen bolatyn. Negizinen aýyl azamattaryn, sonyń ishinde aýyl jastaryn jumyspen qamtýdy kózdeıtin baǵdarlama týraly mınıstr hanym aýyz toltyryp áńgime aıtqanymen, buǵan deıingi brıfıńterde halyq qalaýlylary osy bir tusty talaı synǵa alǵan.
Degenmen, resmı organnyń statısıkasyna da kóz júgirtsek. Baǵdarlamanyń kómegine júgingen 256 myńnan astam adamdyń jartysy – jastar. «Demek, biz negizgi maqsatqa saı jumys istep kelemiz. Árıne, jergilikti jerde baǵdarlama tolyqqandy iske aspaı jatady. Biz ony da bilemiz, moıyndaımyz. Sebebi aýyl halqy kóp jaǵdaıda barlyq qoldaý sharalary týrasynda bile bermeıdi. Sondyqtan biz, eń aldymen, jergilikti ákimder men halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynyń mamandaryn oqytý týraly sheshim qabyldadyq. Sosyn olar bárin halyqqa jetkizetin bolady. Qazirdiń ózinde bul jumys bastalyp ketken», deıdi Tamara Dúısenova. Jalpy, «Jumyspen qamtý jol kartasy» baǵdarlamasyna qatysýshylardyń 51,7 paıyzy turaqty jumyspen qamtylǵan. «Aǵymdaǵy jyldyń 1-shi shildesinen bastap iske asyrylyp jatqan «Jumyspen qamtý jol kartasy» qatysýshylarynyń 63%-y jumyssyzdar, 30%-y ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar, 6%-y áleýmettik turǵydan alǵanda az qamtylǵandar, al 1%-ǵa jýyǵy jaldamaly jumysshylar bolyp tabylady», - dedi mınıstr Tamara Dúısenova.
Osy saladaǵy túıtkildi dúnıeniń biri jalaqydaǵy sáıkessizdik. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenovanyń aıtýynsha, aǵymdaǵy jyly eńbek ınspeksıasy Bas prokýratýramen birlesip, 70 uıymda tekserý jumystaryn júrgizdi. Nátıjesinde jergilikti jáne sheteldik mamandar arasyndaǵy eńbekaqy tóleýde sáıkessizdikter anyqtalǵan. «Qazirgi ýaqytta jumys berýshilerdiń jaýapkershiligin kúsheıtý úshin Ákimshilik jáne Qylmystyq kodeksterdiń jobalarynda jalaqydaǵy sáıkessizdikke qatysty quqyq buzýshylyqtyń jańa normasy engizilýde. Jobalar Májilis qaraýynda. Iaǵnı, atalǵan normaǵa sáıkes, birdeı jumysy úshin birdeı jalaqy alýdaǵy jumysshy quqyǵynyń buzylǵany úshin ákimshilik, sonymen qatar qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylady», - dedi T.Dúısenova. Jalpy eńbek ınspektorlary elimizdiń jyl basynan beri vedomstvonyń eńbek ınspektorlary 650 uıymnyń 44 myń jumysshy aldyndaǵy bereshegi 3,7 mlrd. teńgeni qurap otyrǵandyǵyn anyqtaǵan. «Qarjy, Ádilet mınıstrlikteriniń, Bas prokýratýranyń jáne oblys ákimderi janyndaǵy daǵdarysqa qarsy shtabtardyń birlesken jumystarynyń arqasynda 35 myń jumysshy aldyndaǵy 2,7 mlrd. teńge kólemindegi qaryz joıyldy», - dedi mınıstr.
Aıta keterligi, aǵymdaǵy jyldyń 15 qarashasyndaǵy jaǵdaı boıynsha 83 kásiporynnyń jumysshylar aldyndaǵy qaryzy 985 mln. teńgeni qurap otyr.
Derekkóz: Bı-nús
