Atqaminerler qansha jerden qymbatshylyqqa jol bermeımiz dep ant-sý ishse de, kún ótken saıyn qymbatshylyq qarasha halyqty qysyp barady. Árıne tól teńge qunsyzdanyp, al dollardyń quny kóterilgen sátte qymbatshylyqqa jol bermeý áste múmkin emes. Alaıda, halyq kúnde tutynatyn nannyń qymbattaýy, qalaı bolǵan kúnniń ózinde, aqylǵa syımaıdy. Óıtkeni, nanǵa qajetti bıdaı ózimizdiń elde egilip, óndiriledi emes pe? Ózimizdiń el demekshi, qazirgi tańda myńdaǵan gektarǵa egilgen bıdaı qar astynda qalyp otyr. Munyń obal-saýaby kimniń moınynda?
Alaıda, jańa jyldan bastap qarapaıym halyq tutynatyn áleýmettik nannyń baǵasy qymbattaıtyn boldy. Bul týraly ótken aptada QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń jaýapty hatshysy Arman Evnıev málimdedi. Onyń aıtýynsha nannyń quramyndaǵy bıdaıdyń ózindik quny 30 paıyzdan kóp emes. Sondyqtan da nannyń baǵasyn turaqty ustap turý múmkin emes.
– Biz bul máseleni únemi sharýalardyń esebinen nemese búdjettik sýbsıdıa arqyly sheship otyrdyq. Endi aldaǵy jyldan bastap nannyń baǵasyn naryq ózi retteıdi. Árıne, ár qaldaǵy baǵa ártúrli. Menińshe, básekelestik kóp bolsa, tipti baǵa tómendeýi de múmkin. Eger kásipkerlerge kedergi keltirmesek, naryqta kim utady? Ol kezde kimdiki sapaly ári arzan sol utady. Sondyqtan bul salada bizdi qutqaratyn básekelestik bolmaq, – deıdi jaýapty hatshy.
Iá, kásipkerlerdiń arasynda básekelestiktiń bolǵany durys. Alaıda, bul básekelestik aldaǵy ýaqytta nanyń baǵasyn qymbattatpasa, arzandatpasy anyq. Óıtkeni, budan bylaı bul másele sharýalardyń esebinen nemese sýbsıdıa arqyly sheshilmeıtin bolady. Sol sebepti nannyń baǵasyn kásipkerler burynǵydaı 50 teńgeden ustap tura almaıdy. Sebebi qazirdiń ózinde Astanada bir bólke nan 65 teńgeden satylyp jatyr. Al, jańa jyldan keıin bir bólke nannyń baǵasy 100 teńge, tipti odanda joǵary bolsa tańǵalmańyz. Al Arman Qaıratulynyń básekelestik kóp bolsa, baǵa tómendeýi múmkin degen sózi qarasha halyqty aldarqatý bolsa kerek. Óıtkeni, kásipkerlerge nannyń baǵasyn 50-60 teńgede ustap turý tıimsiz. Onyń ústine buǵan deıin olar Úkimettiń qadaǵalaýymen nannyń baǵasyn amalsyzdan birqalypty ustap otyrǵan bolatyn. Al nannyń baǵasyn erkin aınalymǵa jibergennen keıin kásipkerler oıyna kelgenin jasap, baǵany kóterip tastaýy ábden múmkin.
Soǵan qaramastan Arman Qaıratuly Úkimet kásipkerlerge jan-jaqty qoldaý kórsetýi qajet degen pikirde. Úlgi retinde ol Eýropany mysalǵa alyp otyr. Atalǵan elderde nannyń túr-túri óndiriledi. Al biz bıdaı óndirý boıynsha álemde jetinshi oryn alsaq ta, kári qurlyqtaǵydaı ártúrli nan óndirip jatqanymyz shamaly. Bizdiń atqaminerlerdiń úlgi retinde Eýropany alýy quptarlyq jaǵdaı. Alaıda Eýropa sheneýnikteri men bizdiń ákim-qaralardyń is-áreketi bir-birine qarama-qaıshy. Máselen, Soltústik Qazaqstan oblysy, Taıynsha aýdanynda júzdegen gektarǵa egilgen bıdaı qar astynda qalǵan. Bul týraly beınerolıkti áleýmettik jelide belgili bloger Syrym Ábdirahmanov jarıalady. Ol oblys ákimderi men QR Aýyl sharýashylyq mınıstri Asyljan Mamytbekovtiń «bıyl bıdaı qar astynda qalmaıdy» degen ýádeni eske saldy. Sondaı-aq, KTK telearnasy Qostanaı oblysy, Sarykól aýdanynda júzdegen gektar bıdaı qar astynda qalǵanyn málimdedi. Eger eýropada sheneýnikteri memleketke dál osyndaı shyǵyn ákelse, ol mindetti túrde jazalanady nemese óz erkimen qyzmetten ketedi. Al bizdiń elde qol astyndaǵy qyzmetkeri paramen ustalyp jatsa da, óz ornynda otyra beredi. Mine, Eýropa!
Joǵarydaǵy keleńsizdik buqaralyq aqparat quraldary jarıalaǵan aqparat qana. Al jýrnalıserdiń nazarynan tys qalǵan egistikter qanshama? Ókinishke qaraı, sońǵy jyldary bıdaıdyń qardyń astynda qalýy dástúrge aınalyp barady. Sondyqtan da, keler jyly dál osyndaı jaǵdaı qaıtalanbaıdy dep eshkimde ýáde bere almaıdy. Al buǵan deıin ıaǵnı 1990 jyldary bıdaıdyń qar astynda qalýy bolyp pa edi? Marat Ýathannyń aıtýynsha bıdaıdyń ysyrap bolýy jerdi jekemenshikke satýǵa ruqsat bergennen keıin paıda bolǵan.
– Elimizdiń agro salasynda qordalanǵan keshendi máseleler shash etekten. Onyń aıqyn bir dáleli jyl saıyn myńdaǵan gektar bıdaıdyń qar astynda qalatyndyǵy bolyp otyr. Meniń oıymsha, jyl saıyn bıdaıdyń ysyrap bolýy jerdi jekemenshikke satýǵa ruqsat bergennen keıin paıda boldy. Óıtkeni, osy jekeshelendirýdiń saldarynan myńdaǵan gektar jer jeke bir adamnyń menshigine ótip ketti. Sonyń saldarynan sharýashylyqpen naqty aınalysatyn sharýalar qur alaqan qaldy. Onyń ústine bizdiń elde qarjy-nesıelik júıe otkatka ıaǵnı, jemqorlyqqa belshesinen batyp ketken. Sharýa osy sıaqty qat-qabat shyrmaýyqty sheshem dep dal bolyp júrgende, egistikti qar baspaǵanda qaıtedi? Bıdaıdyń qardyń astynda qalýy, aınalyp kelgende bıliktiń qylmysy. Sondyqtan da bılik tez arada Jer qatynastaryn qaıta retteý kerek, – deıdi Marat Ýathan.
Iá, Úkimettiń jerdi jeke menshikke satýy týraly sheshimi barlyq keleńsizdiktiń bastaýy boldy. Máselen, zań boıynsha ár bir azamat jeke turǵyn-úı salý úshin 10 sotyq jer alýǵa quqyly. Alaıda, atalǵan zańnyń sharapatyn sezinip jatqan azamattar az. Osynyń saldarynan myńdaǵan qazaq baspanasyz júr. Qanshama egistik jerler jekeniń qolyna ótip, esepsiz paıdalanylýda. Sonyń saldarynan bıdaıdyń qardyń astynda qalýyna da jol berilip otyr. Buǵan kináliler anyqtalyp memleket aldynda, halyq aldynda qatań jazaǵa tartylýy kerek. Qajet bolǵan jaǵdaıda qylmystyq is qozǵaý da artyq bolmaıdy. Qarjy daǵdarysy qos búıirden qysqan myna qyıyn-qystaý zamanda altyn dándi dalada shiritkenderdiń bul isi qylmys emeı nemene?!
Serik JOLDASBAI
Astana
