Qazaqty qyryq jyl qyrǵynnan qutqaratyn «dombyranyń úni» degen pikir bar. Ras, qazaq qaıda júrse, qazaqqa tán óner de sonda. Ana tilin bilmeı, múldem ózge bir ulttyń tildiń sóılep júrgen qazaqtyń balasy dombyra únin, qobyz únin estise óneboıy shymyrlap, tulaboıyna qan júgirip rýhtanyp ketedi eken. Bul óner bar jerde ulttyń ólmeıtininiń kýási bolsa kerek. Oǵan dálel – Qytaı sıaqty mıllıardtan astam kisisi bar alpaýyt elde ǵumyr keshken, eki mıllıon qazaqtyń mádenıetin qaımaǵyn buzbaı saqtap, urpaǵyna amanattap otyrǵany. Atap aıtqanda aıtys Qytaıdaǵy etnıkalyq qazaqtar qonystanǵan aýmaqtardy túgel qamtyp, jyl saıyn jıi ótkizilip turatyndyǵy. Jýyrda Qytaıdaǵy qazaq aqyndary arasynda «Jez tańdaı» atty televızıalyq aıtys uıymdastyrylyp, jarty jylǵa sozylǵan aıtys máresinde Altaıdyń aqıyǵy Erkin İlıasulynyń shákirti Ularbek Mınatqanuly bas júldege ıe boldy. Soǵan oraı Ularbekti jeńisimen quttyqtap, «Qamshy» portalynyń tilshisi habarlasqan edi.
- Assalaýmaǵaleıkúm Ularbek myrza! Alataýdyń eteginde jatyp, Altaıda, Boǵdada bolyp jatqan «Jez tańdaı» aqyndar aıtysyna elegizip, taqym qysqan jaıymyz bar. «Áýeli júlde qutty bolsyn!» deımiz. Úrimjide dúbirlep ótken sóz dodasy týraly bergi jaqtaǵy elge aqparat berseńiz.
- Ýaǵaleıkýmassalam Ereke! Eń áýeli altyn Altaıdan, Ór Altaıdan emirenip aqqan bala Ertistiń jaǵasynan, Kóktoǵaıdyń qasıetti dalasynan, bul jaqtaǵy 2 mıllıon qazaqtyń arasynan, Kók Baıraǵyn kótergen kókjal elge, ATAJURTQA duǵaı-duǵaı sálem jetkizemin! Júldeme, qýanyshyma ortaqtasqan ózderińdeı baýyrlarǵa alǵysymdy aıtamyn.
Ózderińiz jaqsy biletindeı, Qytaıdaǵy qandastaryńyzdyń arasynda aýdandyq, aımaqtyq, oblystyq túrli deńgeıdegi aıtystar ótip turady. Bıyl osyndaı aıtystardan erekshelengen, tele nusqadaǵy «Jez tańdaı» atty úlken aıtys mamyr aıynan bastap uıymdastyryldy. Oǵan «Shyńjań aıtysty zertteý qoǵamy», «Shyńjań televızıasy», Dúrbiljiń aýdandyq «Jaqyp násildi jylqy ósirý» kooperatıvi jáne Úrimjidegi «Sańlaq» seriktestigi, sondaı-aq aıtyssúıer, ónerge janashyr jekeleı azamattar sebepker bolyp, aıtys jarty jyldaı ýaqyt kórermenniń kózaıymy boldy. Buǵan áý basta túrli aımaqtardan saralanyp kelgen 48 aqyn qatysty. Qazylardyń baǵasymen jáne kórermenniń telefon, SMS júıesi arqyly daýys berýimen kelesi aınalymǵa 24 aqyn ótti. Basqa aıtystardan basty aıyrmashylyq retindi mundaı aqyndardyń qandaı qarsylaspen shyǵatyny tek aıtys alańyna kelgen kezde ǵana jerebı arqyly anyqtalatyndyǵy. Iaǵnı, bul jerde el arasynda kóp aıtylyp júrgen «aldyn ala kelisip aıtysý, aıtatynyn aıtystan buryn daıyndap alý» degen áńgimelerge jol joq. Osyndaı jolmen shırek fınalǵa 12 aqyndy taǵy saralap aldy. Odan jartylaı fınalǵa 8 aqyn, fınalǵa 4 aqyn sýyrylyp shyqty. Ol tórt aqyn: Erjanat Baıqabaıuly, Qanatbek Taýdaıuly, Arys Toǵanbaıuly jáne men – Ularbek Mınatqanuly. Osy 4 aqynnyń aqtyq saıysy, «Jeztańdaı» aıtysynyń máresi 29 qarashada, Shyńjań televızıasynyń Úlken Konsert zalynda ótti. Myńnan astam kórermen qatysty ári qazylardan bólek baǵalaý jıhazy arqyly daýys berip, óz aqynyn tańdady. Aıtys – joǵary deńgeıde tartysty júrdi. Áriptester sýyryp salyp, qoıan qoltyq sóz saıysyn jasady. Ýaqyt, qara jarysta 40 mınýt, sheshýshi básekede 50 mınýt uzaqtyqta boldy. Birinshi kezekte dúıim jurtqa aty tanylǵan, arqaly, júırik aqyn Erjanatpen aıtystym. Ekeýmizdiń de aıtysymyzdy qazylardy tolyq nómirmen baǵalady. Ekinshi kezeńde de qaıtadan aıtystyq. Bir saǵatqa jýyq sozylǵan sheshýshi básekede halyqtyń tańdaýymen bas júldege ıe boldym. Bul meniń tikeleı eńbegim dep maqtanbaımyn, menimen myqty aıtys jasaǵan Erjanat dosymnyń, halyqtyń daýys berýiniń, qazylardyń ádil baǵasynyń arqasynda jeńimpaz boldym. Bul aıtys Qytaıdaǵy Qazaq dıasporasynyń aıtys tarıhyndaǵy eń úlken aıtysy. Osy úlken aıtystyń eń joǵary júldesin alǵanyma qýanyshtymyn. Bul meniń ǵana emes osy jaqtaǵy barsha qandas baýyrlaryńyzdyń júldesi.
- Júldeńiz taǵy da qutty bolsyn, ondaı úlken aıtystyń arǵy bette bolyp jatqanynan bul jaqtaǵy jurt habardar. Aıtysta sharshy topty jaryp jeńiske jetkenmen júldeni áriptesińe beripti dep estidik. Fınaldyq aıtys týraly keńirek baıandap berseńiz?
- Fınalda áriptesim bolǵan Erjanattyń dańqy týraly aıtyssúıer aǵaıyn jaqsy biledi. Ol kósem tilimen, sóziniń shynaıylyǵymen, sulý jyrlarymen eldiń kóńilinde júrgen aqynnyń biri. Erjanat – toǵyz jasynda topqa túsip, eldiń muń-zaryn aıtyp erte tóselgen aqyn. Ol ekeýmiz hám dospyz, hám qurdaspyz. Bizdiń aıtys jaǵa jyrtysqan, min sanasqan aıtys emes, óz álinshe kórkem, jurttyń júregine jaǵatyn aıtys boldy. Bizdiń «Mingen atymyzda er jigittiń oljasy, ananyń qaljasy» bar. Aıtystyń bas júldesin alǵan soń sol dosyma maǵan mingizilgen kóliktiń kiltin syıladym. Bul meniń atymdy shyǵaraıyn degenim, nemese dúnıemniń asyp-tasqany emes, sol jerdegi Erjanatqa degen halyqtyń yqylasyna kórsetken qurmetim, qazaǵymnyń qanynda yqylym zamannan jasasyp kele jatqan jomarttyq, tobylǵyly taýlardyń arasynda, teńbilimen tepeńdep, qara qosynyń esigi jabylmaı jatatyn, qonaǵyna peıili ár zaman ashyq, kıiz týyrlyqtyń astynda ǵumyr keshken halyq darhandyǵynyń qanyma sińgen mártebesi edi. Qolyma temir tulpardyń kilti tıgen bette, shynaıy kóńilimmen dosyma jurt aldynda syıladym. Biraq, Erjanat dosym kiltimdi ózime keri qaıtardy. Qaıtaryp turyp bir aýyz sózin aıtty. Ol sózinde úlken kisilik jatyr edi, el de razy boldy, men de razy boldym. Kiltimdi qaıtadan almas edim, onyń sózi óte júıeli boldy. Ol:
«Óleńiń dál osyndaı óktem be edi,
Qulagerdeı shaptyń-aý kópten beri.
Mashınańdy almaımyn asyl dosym,
Ákeńdi qajyǵa apar seksendegi» , - dep keletin salmaqty sóz edi. «Jez tańdaıdyń» aqtyq syny osyndaı dostyqtyń, syılastyqtyń aıtysy boldy. Bul aıtysta Erjanat ekinshi oryn alsa da, árdaıym jurttyń júreginde birinshi orny bar aqyn. Muhtar Shahanov aǵamyzdyń «Bir adamǵa baılanysty, bir adamynyń bolashaǵy» deıtin óleńi bar edi. Osy óleńniń astarynda jatqandaı, meniń de osy aıtystaǵy mártebem Erjanattyń dańqynyń arqasy boldy. Óıtkeni, jomarttyǵy joıylǵan adamnan, jomarttyǵy joıylǵan azamattan bári de joıylady. Meniń júldemdi dosyma syılaǵanym – naǵyz júldeniń dostyq ekenin bilgenim. Bizdiń uranymyz qashanda «dostyq birinshi, báseke ekinshi turý kerek» degen ustanym.
- Aıtystan sońǵy ol jaqtaǵy qandastarymyzdyń kóńili qalaı? Jurt qalaı qabyldady?
- Sol aıtystan úsh kúnnen keıin aýylymyzǵa qaıtarda, Shyńjańnyń shyǵys qaqpasy bolǵan Aqyttaı ǵulama jatqan Shákútide seksendegi qarıadan, segizdegi balaǵa deıin myńǵa tarta kisi aldymyzdan shyǵyp qarsy aldy. Tóbesine kóterip, aqboz at mingizip qurmet qyldy. Búgin týǵan aýylym Dúrede boldym. Bul jerde de aýyldas týystarym, ákim men el tizginin ustaǵan aǵalar qurmetterin bildirip jatyr. Bul – halyqtyń óleńge degen, sózdiń kıesine degen qurmeti dep bilemin. Eldiń osyndaı yqylasy arqamyzdaǵy júktiń aýyr ekenin bildirdi. Aýyldan shyqqan qara domalaq ulyn tóbesine handaı kóterip, at mingizip, shapan kıgizip, atanyn jeteletken, baýyryna basyp, jaqyn tartyp, taqymyn qysyp otyrǵan, tarlan dalanyń tákapparlyǵyn, tazalyǵyn qanyna sińdirgen qasıetti halqymnyń - maly men basyna bereke, bolashaǵyna nur tileımin! Shańyraǵynda qut-bereke shalqı bergeı!
- Sizdiń Erkin İlıasulynyń shákirti ekenińizdi bilemiz. Osy aıtysqa ol kisiniń shákirti bolýdyń qanshalyqty paıdasy tıdi?
- Adamnyń jaqsy aty, ǵalymnyń máshhúr haty bárine ortaq. Abaıdy eshkimge bóle almaıtynymyz sıaqty, Erkin İlıasuly da barsha qazaqqa ortaq. Men 12 jasymnan ol kisi ómirden ozǵanǵa deıin 13 jyl qasynda boldym. Meniń eń úlken maqtanyshym Erkin aǵa, Erkin aǵanyń kózin kórip, tárbıesin alǵanyma asa baqyttymyn. Ol kisiniń 28 aıtysyn jatqa bilemin. Qaı aqynnyń bolsa da bul jaǵynan aldyna túsip, Eraǵammen maqtana alamyn. Sol Eraǵamyzdyń aıtatyn:
«Sóıleıdi shyn aqynnyń senimdisi,
Shyǵa ma sahnaǵa tegin kisi?
Halyqtyń aq batasyn kóp alǵamyn,
Meniń atym shyǵýy sonyń kúshi.
Men seniń birge óskeniń arman álem,
Qıalym aspanymda jerde de men.
Sybyrlap ádilettiń aq perisi,
Janyna jamandyqtyń barma degen
Qıylǵan perishteńiz ár deneden.
Ózińmen birge otyrǵan shaqtarymda,
Óleńnen qıly-qıly marjan órem.
Arzan ǵumyr keshýge kónsem daǵy,
Aıtýǵa kónbegenmin arzan óleń!», - deıtin óleń bar. Qudaıǵa shúkir arzan ǵumyr keshken emespiz, óleńimiz de arzan bolmaýy kerek. Marjan óleń aıtýǵa umytylyp, Erkindeı uly tulǵalardyń izin basyp júrmiz. Bizdiń kórgen paıdamyz, Erkinniń shákirtimin dep uıalmaı aıta alatynmyz. Kók baıraǵyn jamylǵan kók bóri elge, Atajurtqa bul jaqtaǵy jurttyń atynan bizge izdeýshi bolǵan ózińdeı is basyndaǵy azamattarǵa júregimnen shynaıy alǵysymdy aıtamyn:
«Aq sálem, týystarǵa biz kórmegen,
Ósken em, Ór Altaıdaı ór belde men.
Er elimen kórikti deıdi qazaq,
Máńgilik basymdy ıem sizderge men!
Urpaqty besigińe bersin myqty,
Kórmesin el muńdyqty, er sumdyqty.
Bul júlde meniki emes, eldiki ǵoı
Alty Alashty jyrlaımyn, tek shyndyqty», - degim keledi.
- Alty Alashym dep jatyrsyz, Osyndaǵy áriptesterińmen, aıtys súıer halqyńyzǵa qandaı sálem aıtasyz?
- Sonaý Almatydan telefon shalyp, suhbatqa tartyp, qurmettep jatqanyńyzǵa Alla razy bolsyn! Osy oraıda Atajurttaǵy talantty aqyn baýyrlaryma júldemiz ortaq, jeńisterimiz qutty bolsyn deımin! Sonymen birge alda kele jatqan «Altyn dombyra» aıtysynda áriptesterim mańdaıy jarqyrap, báıgeden kelsin, eldiń sózin, halyqtyń muńyn jyrlasyn degim keledi. «Altyn dombyra» talaıdyń tańdaıyn qaqtyrǵan, jurttyń shólin qandyrǵan súbeli aıtys bolǵaı! Aıtyssúıer aǵaıyn aman bolsyn!
Suhbattasqan:Erlan Tóleýbaıuly
