Armanymyz qara ormandaı qaýym bolý. Batanyń basy da urpaǵyń óssinmen jalǵasatyny da sondyqtan. Kóbeıýdegi maqsat – atadan qalǵan ulan baıtaq dalaǵa túgeldeı qonystaný. Altaıdan Atyraýǵa deıingi aralyqqa óren-jaranymyzdy keńinen qonystandyrý. «Kóp qorqytady, tereń batyrady» demekshi, azdyǵymyzdan jasqanbaı, kóptigimizben maqtanyp, arqany keńge salyp, ósip-óný. Jerimizdiń keńdigimen ǵana emes, ulandarymyzdyń óristiligimen de eńselený. Biraq, shydamdylyǵymyzdy shyńdaý úshin taǵdyr bizdiń ultty árqashan synaqqa alyp otyrǵan. Jerimizdi basqanyń tabanyna taptatpaý úshin namysty janyp kelemiz. «Myń ólip, myń tirilgen» qazekemniń ósip-ónýine kedergi kóp boldy. Búgingi bas aýyrtýymyzdyń biri – ekologıalyq jaǵdaı. Aýanyń lastanýy. Ekologıalyq daǵdarys – bolashaq ata-ananyń densaýlyǵyn álsiretip, sondaı-aq, ishtegi sharananyń jetilýine keri áser etýde. Sondyqtan, elimizde juqpaly aýrýlardyń taralýyn zertteıtin medısınalyq geografıa ǵylymyn damytý máselesi tur. Atalmysh ǵylym qorshaǵan ortanyń aǵzaǵa tıgizetin áserin zertteıdi.
Tirshilik ıesi men tabıǵat egiz uǵym. «Deni saý adam tabıǵattyń eń qymbat jemisi» degen támsil sondyqtan aıtylǵan. Tabıǵat qorlaryn paıdalaný maqsatynda aýany ózimiz lastaımyz. Sodan keıin baryp, keri áserlerdiń zardabyn shegemiz. Jerimizde sandaǵan jyldar boıy synaq júrgizildi. Atomdyq jáne hımıalyq óndiristiń, ıadrolyq synaqtyń saldarynan elimizdiń kóptegen óńiri ekologıalyq daǵdarysqa ushyrady. Aral teńizi, Semeı polıgony, Batys Qazaqstandaǵy Azǵyr, Taısoıǵan jáne Reseımen shekaralas «Kapýstın Iar» apatty aımaq bolyp sanalady. Qorshaǵan ortanyń lastanýynyń áserinen adam táninde tektik jáne hromosomdyq ózgerister paıda bolady. Genetıkalyq aýytqýshylyqtyń saldarynan jumyrtqa jasýshalarynyń 50 paıyzy óledi. Keı jaǵdaıda belsizdikke uryndyrady. Genetıkalyq zardap shegýdiń sońy denedegi nemese jan-dúnıedegi kemistikke aparyp soǵady. Zertteýshilerdiń aıtýynsha, qorshaǵan ortanyń radıoaktıvtik, hımıalyq zattarmen lastanýynyń kesirine ushyraǵan balalardyń – 10 paıyzy, ıaǵnı árbir 1 mln. balanyń – 100 myńy dertke shaldyǵady eken.
Aǵzany dertke uryndyratyn ýly zattarǵa ne jatady? Olardyń zıany qandaı? Osy suraqtardy tájirıbeli gınekolog Asylhan Bektemisqyzyna qoıǵan edik.
– Adam men basqa da tiri aǵzalarǵa tán emes, bóten zattardyń sany búginde 4 mln.nan asyp tústi. Olardyń qataryna konserogender de jatady. Bul – qaterli isik týǵyzýshy. Búginde kanserogenniń 500 túri anyqtalǵan. Mýtagender – hromosomanyń sany men qurylymyn ózgertedi. Olarǵa rentgen, gamma-sáýlesi jáne keıbir vırýstar jatady. Teratogender – damýda kemistikke, (qubyjyq) kemtarlyqqa ákelip soqtyratyn zattar. Embrıogender – ósip kele jatqan aǵzany zaqymdandyrýshy,– deıdi ol.
– Tájirıbeli dárigerdiń sózinen túıgenimiz, júıke, qan aınalym júıesi, as qorytý músheleriniń patologıasyna sýdyń sapasyzdyǵy, aýanyń aýyr metaldar men munaı ónimderi býymen lastanýyn keri áser etedi eken. Qaterli isik aýrýynyń 75-80 paıyzy hımıalyq zattardyń saldarynan paıda bolatyn kórinedi. Aýanyń lastanýy men dári-dármekti retsiz paıdalanýdyń kesirinen sharananyń aıaq-qoly damymaı, músheleri jetilmeı jáne túsik tastaý jıi oryn alatyn kórinedi.
Demografıaǵa ekologıalyq jaǵdaıdyń tıgizetin áseri jaıly maqalamyzdy jazý barysynda oblystyq perınataldyq ortalyqtyń dırektory Qanat Jumashevqa jolyǵyp, ana men bala densaýlyǵynyń oblystaǵy jaı-kúıin aıtyp berýin ótingen edik.
– Shynyn aıtý kerek, ekologıalyq jaǵdaı men tehnıkalardyń áseri sharanalardyń densaýlyǵyna zardabyn tıgizip jatqany ras. Qazir dúnıege sábı ákeletin analar az qozǵalady. Kompúter men telefondy uzaq paıdalanýdyń da zıany jetip artylady. Sodan keıin buryn-sońdy kórmegen kókónisterdi tutynýdamyz. Olardyń qaıdan ákelinip jatqany, qandaı jerde ósirilgeni belgisiz. Búginde jańa týǵan sábılerde eń kóp kezdesetin syrqat – júrek patologıasy. Iaǵnı, kardıologıalyq syrqat. Keı sábı as qorytý júıesiniń aqaýy, búırek syrqaty jáne ishegi jabysyp qalǵan kúıi dúnıege kelýde. Súıegi qısaıyp týatyndar qatary azaımaı otyr. Jambas, aıaq-qol súıekteriniń jetilmeýi jáne býyndary sáıkes kelmeıtin balalar týýda. İshte jatqanda urshyǵy shyǵyp ketken balalar birden ota jasaýǵa jiberilýde. Qazir 14-15 jastaǵy jasóspirimderdiń bosanýy beleń alyp barady. Olardyń aǵzasy sábı kóterýge áli daıyn emes. Erte bosanǵan qyzdardyń kóbi temeki shegip, syra ishetinder. Sondaı-aq, qor-qor shegetinder de kezdesedi. Biz balanyń kemtar bolyp týǵanyna ne sebep bolǵanyn paıymdaý maqsatynda anasynyń ómir súrý saltyn zerttep kóremiz. Sonda analardyń bala kóterýge nemquraıdy qaraǵandyǵyna kýá bolamyz. Kóbiniń aǵzasynda juqpaly aýrýlar bary anyqtalady. Bala kótergen ana energetıkalyq sýsyn múlde ishpeýi tıis. Eń ókinishtisi, kemtar bolyp týǵan balalardyń birazy emdelmeıtin dertke dýshar bolǵan. Oǵan sal jáne daýn syrqattary jatady. Ótken jyly toǵyz aıda Taldyqorǵan óńiri boıynsha 4380 bala dúnıege kelse, bıylǵy osy merzimde 4456 sharana týypty. Bala týý kórsetkishi jaılap bolsa da ósip keledi. Mekeme basshysy Qanat Qalıqanulynyń aıtýynsha, jylyna jańa týǵan nárestelerdiń 20-30 shaqtysy birden emdeý oryndaryna jiberiledi eken. Sondaı-aq, aı-kúnine jetpeı bosanyp qalyp jatqandar kóbeıip baratyn kórinedi. Bul da ekologıanyń saldary. Merziminen buryn týǵan sábıdiń aǵzasynda kem-ketik kóp bolady. Ǵalymdardyń zertteýi boıynsha, adamdardyń densaýlyq jaǵdaıynyń 50 – 52 paıyzy ómir súrý saltyna, 20 – 25 paıyzy tuqym qýalaý saldaryna, 18 – 20 paıyzy qorshaǵan orta jaǵdaıyna, al 7 – 12 paıyzy ǵana densaýlyq saqtaý salasynyń deńgeıine baılanysty eken. Endeshe, qorshaǵan ortanyń lastanýyna jol berilmeýi kerek. Óıtpegen jaǵdaıda halyqaralyq uıymdar bizdi ulan-baıtaq dalany ıgere almaýshylar qataryna qospaqshy. Sózimizdi dáleldeý úshin derek pen dáıekke súıenip, jaǵdaıdyń jaı-japsaryn túsindirip kóreıik. Kórshi Qytaı eli toqtaýsyz kóbeıip keledi. Dúnıejúzi halqynyń tórtten bir bóligi qytaılyqtardyń úlesine tıedi. Shekaralas memleketti zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, olardyń jalpy tabıǵı qory 2 mıllıard adamdy asyraýǵa ǵana jetedi. Odan keıin jerdiń asty-ústindegi baılyqtary sarqyla bastaıdy. Búginde Qytaı eliniń ózen-sýlary tartylyp, shabyndyqtary azaıyp, astyq alqaptary ýlanyp, orman-toǵaıy sıreı bastady. Ony ózderiniń ǵalymdary men ekonomıkasyn zerttep júrgen sarapshylary da moıyndap, dabyl qaǵýda. Iaǵnı, asýdyń arǵy jaǵyndaǵy kórshimiz aldaǵy ýaqytta óz jerine syımaı, kórshi elderdiń mekenin, ıaǵnı bizdiń ıen dalamyzdy paıdalanýǵa nıet bildirmek. Qytaıdaǵy adam sanynyń shekten tys kóbeıýi ózen sýynyń arnasyna syımaı jarqabaqqa qaraı kóterilýimen salystyrýǵa keledi. Sý arnasynan asqanda jan-jaǵyndaǵy alqapqa jaıylady. Olar úshin «qanat jaıýǵa» eń qolaıly aımaq qazaq dalasy. Bizdiń jerge qonystaný kórshi eldiń ǵasyrlar boıǵy armany. Jahandanýdyń zańdylyǵy boıynsha bos keńistiktiń orny toltyrylýy tıis. Tabıǵat alań ashyqtyqty qalamaıdy. Birikken Ulttar Uıymynyń málimetinshe, álem boıynsha jer kólemi úlken, biraq adamdary óte az turaqtanǵan alǵashqy úsh eldiń biri – Qazaqstan (1 metr2 jerge 5,5 adam) eken. Qytaı eli sondaı-aq Qazaqstannyń jer resýrsyn, ıaǵnı, munaıdy eń kóp tutynýshy el.
Mine, jerimizdi aı-kúnniń amanynda basqalardyń taptaýyna bermes úshin kóbeıý kerek. Sondaı-aq, halyq sanynyń azdyǵy eldiń ekonomıkalyq ál-aýqatyna qater tóndiredi. Turǵyndardyń azdyǵy ınfraqurylymnyń odan ári damýyna keri áserin tıgizedi. Óndiris – tutynýshylyq áleýetiniń álsizdigine baılanysty órkendeı almaýy múmkin. Qazaq halqy jas ultqa jatady. Elimizde 9 jasqa deıingi balalar 22 paıyzdy quraıdy. Al tutastaı alǵanda, 19 jasqa deıingiler 43,9 paıyz, alpys jáne odan joǵary jastaǵy turǵyndar úlesi 6,1 paıyz. Eseptik ortasha jas – 25. Iaǵnı, qazaq halqynyń basym bóligi ómirge urpaq ákelýge qolaıly jastaǵylar.
Túıin ornyna: Qazaqstannyń bir jyldaǵy demografıalyq ósim mólsheri 300 myńdaı adamǵa saı keledi. Dúnıege sábı ákeletin jastaǵy áıel-erkektiń jáne ómirge kelgen nárestelerdiń deniniń saýlyǵyna áli de qamqorlyq qajet. Memlekettik deńgeıde sheshilýi tıis mańyzdy sharalardyń biri – halyqtyń ekologıalyq turǵydan qaýipsizdigin saqtaý. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda kóbeıýimiz jaıly úmitimizdiń aqtalýy alystap ketetin sıaqty. Maqala jazýdaǵy maqsat-múddemiz qara ormandaı el bolsaq, qulan jortpas bel bolsaq degen oı ǵoı.
Gúljan TURSYN
Taldyqorǵan
