Bazbireýler jerden jeti qoıan tapqandaı «Alash arystary araz bolǵan. Máselen…» dep áldebir derekterdi kóldeneń tartyp sóıleýge áýes. Al shyn máninde Alash arystarynyń arasy qandaı bolǵan? Bul týraly aıtpas buryn áýeli myna bir máseleniń ara jigin ajyratyp alý kerek. Ashyǵyn aıtsaq, alashtyqtardy biz ózimiz bir-birine qarsy qoıyp, arazdastyryp júrmiz. Máselen, baıybyna barmastan Mustafa Shoqaıdy Álıhan Bókeıhanǵa aıdap salamyz. Al M.Shoqaı kózi tirisinde Álekeńdi óziniń ustazy sanap, tipti kúrdeli kezeńde aqtap qalǵan bolatyn.
Bir-birin qorǵashtap júrgen
Alash arystary ómir súrgen zaman óte kúrdeli kezeń boldy. Soǵan qaramastan olar birin-biri satpaı, múmkindigi jetkenshe qorǵap qalǵan. Jalpy kimniń kim ekeni syn saǵatta belgili bola-dy emes pe? Al Keńes úkimeti-niń tergeý mekemesi Alash arys-tary úshin «syn saǵat» boldy. Degenmen qansha aýyr bolsa da bul jerde de Alash arystary óz aryna kir keltirmeýge barynsha tyrysyp baqqan. Endeshe «Alash arystary araz bolǵan» degen qaýeset qaıdan shyqty? Belgili alashtanýshy ǵalym T.Jurtbaı óziniń «Uranym Alash!..» atty eńbegin-de A.Baıtursynulynyń ter-geýshige bergen jaýabynan mysal keltiredi. Qadalǵan jerinen qan almaı qoımaıtyn tergeýshige Aqań: «Maǵjan aqyn. Meniń aqyndarda jumysym joq. Rysqulov – bólshevık. Sondyqtan da ol meni jaqtyr-maıdy. Al Qojanov – kommý-nıst, ol meni Rysqulovpen jaqsy dep oılaıdy. Ekeýi de meni keńes ókimetiniń jaýy dep esepteıdi. Men de olardy jaqtyrmaımyn», – degen maǵynada jaýap bergen eken. Kezinde osy derekti kóldeneń tartyp, «A.Baıtursynuly aty atalǵan azamattardy unatpap-ty» dep jazǵandar boldy. Bul týraly T.Jurtbaıdyń ózi bylaı deıdi: «Buǵan qarap bul úsh tulǵany ózara jaý etip kórsetken jáne sony «dálel-deýge tyrysqan» ushqary jarıalanymdardyń jaryq kórýi ókinishti. Ultymyzdyń uıytqylary úshin mundaı jón-siz joramaldardyń kesirinen basqa paıdasy joq, kúmánsizge – kúdik týdyrady, aıyptyǵa – arasha ǵana ákeledi. Shyndy-ǵyna kelsek, patsha ókimeti men keńestik tergeýshilerdiń aran-datý tásilin ábden meńgergen Ahmet Baıtursynov osy jaýa-by arqyly T. Rysqulovty da, S. Sádýaqasovty da, S. Qoja-novty da qylmystyq iske tar-tylýdan aýlaqtatyp, qorǵap qalýdy oılaǵan jáne solaı boldy da». Alashtanýshynyń bul anyqtamasyna alyp-qosa-rymyz joq. Óıtkeni A.Baıtur-synuly olardy «iske tartylý-dan aýlaqtatyp, qorǵap qalǵan».
Joǵaryda «Á.Bókeıhan men M.Shoqaıdy bir-birine qarsy qoıyp júrgender – búgingi kózi tiri azamattar» dep beker aıt-qan joqpyz. Máselen, Saty-baldy Narymbetov túsirgen «Mustafa Shoqaı» fılminde Mustafa Álıhanǵa edireıe qaraıdy. Osy kórinis arqyly rejıser M.Shoqaıdy tulǵa etip kórsetkisi kelgen. Ókinishke qaraı, bul kórinisti kópshilikke kórsetý arqyly rejıser M.Shoqaıdy kórgensiz etip alǵan sıaqty. Óıtkeni Álıhan Mustafanyń ustazy. Al ustazyna edireıe qaraý kórgendi shákirttiń isi me? Árıne, joq. Bul rejıserdiń qateligi. Sebebi kózi tirisinde Mustafa Álıhannyń eńbegin erekshe baǵalaǵan. Oǵan M.Shoqaıdyń: «T.Júrgenuly aldymen Álıhan Bókeıhanǵa jala jabýdan bastaıdy. Onyń sózine qaraǵanda (ótken jyldyń jazynda Stalın Mırzoıanǵa Álıhan týraly bylaı depti), 1919 jyly Álıhan Stalınniń qasyna kelip: «Qazaq halqy – joıylyp ketýge tıis halyq» depti-mis. Stalınniń: «Siz nege olaı dep oılaısyz?» degen suraýyna Á.Bókeıhan: «Óıtkeni bul halyqtyń sózdik qorynda orystardyń «dvıjenıe» degen uǵymyn jetkizip bere alatyn sóz de joq» depti-mis. …Qazaq ulttyq partıasy «Alashtyń» negizin qalaǵan, Alash baǵdarlamasynyń avtory bolǵan, Alashorda úkimetin basqarǵan Álıhannyń aýzynan mundaı sózdiń shyǵýy qalaı dese de, aqylǵa syımaıdy», – degen sózi dálel. Al aıtýly ánshi Ámire Qashaýbaev sholaq belsendi bolshevıkterge «Sender ózderińdi naǵyz qazaqpyz deısińder. Men naǵyz qazaqty Máskeý men Parıjde kórdim» dep aıtqan eken. Ámireniń Máskeýde kórgen «naǵyz qazaǵy» Álıhan bolsa, al Parıjdegisi, árıne, Mustafa bolatyn.
Bolar eldiń balalary...
Baba qazaq «Jaqsy sóz jan semirtedi» dep tekten tek aıtpaǵan. Al Alash arystary bir birinen «jan semirtetin» sózderdi aıamaǵan. Sondaı-aq «bolar eldiń balalary birin-biri batyrym» dep, qolpashtap jatsa, qanekeı. Áıtse de árdaıym «bolar eldiń balalarynyń» is-áreketin jasaı bermeımiz. Osydan eki jyl buryn ınternet-forýmda áldekim «Bókeıhanov ózine ergen qazaqtyń qolynan is keletin oqyǵan jigitterin bólshevıkterge qarsy qoıyp, barlyǵyn soqqyǵa jyqtyrdy, oǵan ergen jigitterdiń barlyǵy respýblıka qurylǵan kezde basqarý isine aralasa almaı, dalaqtap qaldy. Óz qatelikterin túsingen soń, olar jabyla estelik jazyp, Bókeıhanovty qarǵap-sileı bastaǵan» dep jazdy. Bir qyzyǵy, Á.Bókeıhandy «qarǵap-silegen» birde-bir alashtyqty kezdestirmeısiz. Kerisinshe keıbir alashtyqtar onyń aldynda ózin kináli sezinetinin jazǵan. Oǵan Álimhan Ermekovtyń: «Qadirli Áleke! Meniń burynǵy qyzmetimniń bir úlken artyqshylyǵy – dostarymmen kezdesip turýǵa asa qolaıly edi: qazir men olardan kóz jazyp qaldym, tipti hat-habar alysatyndarym da azaıyp ketti. Áleke, ásirese sizdiń aldyńyzda ózimdi óte kináli sanaımyn. Sizdi kópten beri saǵynyp júrmin, biraq ta Sizben júzdesýge esh múmkindigim bolmady, al hattyń sózi meni qanaǵattandyrmaıdy, sondyqtan da jazýdan boıymdy aýlaq ustaımyn», – degen sózi dálel.
Jalpy ult kósemi jaıly jazylǵan mundaı estelikter jeterlik. Biz solardyń birnesheýine nazar aýdaryp kórsek. Máselen, Qoshke Kemeńgeruly: «Úkimettiń qara qýǵyn jasaǵan kúnderinde aıdaýyna da, abaqtysyna da shydap, el úshin basyn qurban qylǵan at tóbelindeı ǵana azamat toby boldy. Bul topty baýlyǵan – Álıhan. Álıhannyń qazaq eline istegen tarıhı qyzmeti: ádebı til týýyna sebep boldy, ózine ergen topty dinı fanatızmge qarsy tárbıeledi. Budan baryp tatardan irgesin aýlaq salǵan qazaq ulty týdy» dese, al Álkeı Marǵulan: «Adaılar Bókeıhanovtyń halqynyń aldyndaǵy orny tolmas qyzmetin tanı biledi eken. Sondyqtan ony asa joǵary dárejede qurmettedi. Ózderińiz biletin shyǵarsyz, qazaq tek eń qurmetti qonaǵyna taı álde qulyn soıyp qarsy alady. Árıne, bul ómirde óte sırek bolatyn jaǵdaı. Sebebi, jylqy balasynyń súıkimdiligi sonshalyq, ony soıýǵa eshkimniń kózi qımaıdy jáne batyly barmaıdy. Al qulynnyń terisinen jarǵaq jasaıdy. Sondyqtan jarǵaq kıgen qazaq ilýde bireý ǵana bolar. Jarǵaq – qazaq kıiminiń tóresi», – deıdi. Sonymen qatar Á.Bókeıhanǵa jyr jazyp, júrekjardy lebizin óleńmen jetkizgen aqyndar boldy. Olardyń ishinde K.Janataıuly «Qaraǵym, jalǵyzymsyń qazaqtaǵy, Ul týmaq sendeı bolyp az-aq taǵy» dep jyrlasa, óziniń úzeńgilesi A.Baıtursynuly «Qyraǵy, qıa jazbas suńqarym-aı, Qajymas qashyq jolǵa tulparym-aı!» dep Álekeńdi tulparǵa teńegen.
Osy rette Á.Bókeıhannyń ózge alashtyqtarǵa aıtqan jyly pikirlerin tilge tıek etsek. Ol A.Baıtursynulyna jazǵan hatynda «Altynsarynyń balasy Ybyraı haqynda óziń jazsań, jaqsy bolar edi. Ol seniń aǵań emes pe? Eger ol qazir ómir súrse, sendeı bolar edi, al sen erterek dúnıege kelgende, sonyń isin jasaryń haq», – deıdi. Osy sózdi jazý arqyly ol A.Baıtursynulyn Y.Altynsarınmen qatar qoıyp otyr. Iaǵnı, bul «Óser eldiń balalary birin-biri batyr» deıdi degenge keledi. Sondaı-aq Álıhan «Eldesim (Omarov – J.S.) joldastyń fızıkasyna syn jazaıyn desem, gazetke – úlken, jýrnalym joq bolyp, deldal bolyp turmyn. Eldesim jaqsy jigit. Buryn da jaqsy edi. Endi onan da súıikti bolyp ketti» deı kele, «Bir kúni Sháńgereı maǵan: «Men seni jaqsy kórem! Bilesiń be?», – dedi. Men: «Joq», – dedim. Sháńgereı: «Sen shyn qazaqsyń ba? Seni qazaq dep jaqsy kóremin», – dedi. Fızıkany oqyp qarasam, Eldesim de qazaq eken», – deıdi.
Aıtpaqshy A.Baıtursynuly týraly M.Áýezovtiń aıtqanyna nazar aýdarmaý múmkin emes. Zańǵar jazýshymyz «Qazaq» gazetiniń sútin emip ósken bir býyn osy kúnde pikir bilim jolynda buǵanasy bekip, is maıdanyna shyǵyp otyrsa, keıingi jas býyn Aqań salǵan órnekti bilip, Aqań ashqan mektepti oqyp shyqqaly tabaldyryǵyn jańa attap, ishine jańa kirip jatyr» dep Ahańa joǵary baǵa beredi.
Jalpy Alash arystarynyń bir-birine aıtqan sózderinen olardyń araz bolmaǵanyn ańǵaramyz. Tipti araz bolǵan kúnniń ózinde keıin kele túsinisip otyrǵan. Máselen Sáken Seıfýllınniń dosy Abdolla Asylbekov óziniń 1937 jyly 31 shilde kúni tergeýshige bergen jaýabynda: «Seıfýllınmen 1934 jyly kezdeskenimde ol: «Keńes ókimetine qarsy kúresti dál qazirden bastaý qajet. Tek kóntaqy sheneýnik qana bezerip otyra alady, al árbir sanaly adam buǵan kónip, qol qýsyryp otyra almaıdy. Buryn qandaı toptyń múshesi bolǵanyna qaramastan, kim ózin qazaq halqynyń naǵyz ulymyn dep sanaıdy, solardyń barlyǵy da keńes ókimetine qarsy kúreste birigýi tıis. Sen ekeýmiz, Asylbekov joldas, alashordashylardyń kez kelgeni ekeýimizge: halyq úshin dep keńirdektesip edińder, sol halqyń qyrylyp jatyr ǵoı dese, ne deımiz? dep maǵan suraq qoıdy», – deıdi.
Jasyratyn nesi bar, S.Seıfýllın óziniń «Tar jol, taıǵaq keshý» tarıhı-memýar-lyq romanynda alash arys-taryna syn aıtyp, pikir bildir-gen. Al onyń A.Asylbekovke: «Alash azamattaryna ne betimizdi aıtamyz?», – degen maǵynadaǵy joǵarydaǵy sózi alash arystaryn túsingendigin ańǵartady. Ol «Buryn qandaı toptyń múshesi bolǵanyna qaramastan» «keńes ókimetine qarsy kúreste birigýi tıis» dedi. Biraq tym kesh edi. Áıtse de S.Seıfýllın ómiriniń sońynda alashordashylardyń jolynyń durys ekenin uqty. Osydan keıin qalaısha «Alash arystary araz bolǵan» dep aıtamyz?
Serik JOLDASBAI
Astana
