Dıagnoz: Reseıdiń İshki Jıyntyq Óniminiń ósý qarqyny jylma jyl  quldyrap keledi.  Reseıdiń ishki jıyntyq ónimi 2015 kalendarlyq jyly 3.8-4% ke  tómendedi. Bara kele Reseıdiń dúnıejúzilik ekonomıkalyq potensıaly uzaq merzimde tómendeı bermek. Aıtalyq, Dúnıe júzilik valúta qorynyń jáne BUU baǵalaýynsha 2013 jyly damyǵan memleketter arasynda toǵyzynshy, 2014 jyly – onynshy, 2015 jyly on birinshi  orynǵa tústi.[1]

Reseıdiń İshki Jıyntyq Óniminiń ósý qarqyny jylma jyl  quldyrap keledi.

İJÓ ósimi                      2007     2008    2009   2010     2011      2012     2013     2014    2015

 %[2]                              8,5       5,2      -7,8        4,5       4,3            3,4     1,3    0,6    -3,9

Kelesi eki- úsh jylda Reseı ekonomıkasy qýatty elder qatarynan qalyp ortań qol, ólkelik derjavalyq   memleket qataryna kiredi. Batys elder birlestigi – Evropalyq Odaq (28 memleket) jáne AQSH pen Kanada, Avstralıa men Japonıa , taǵy birqatar memleket Reseıge tisin qaırap sanksıa salyp  otyr. Sońǵy ýaqytqa deıin batys memleketter alánsy qatarynda Túrkıa joq edi.Túrkıa bolsa Batys alánsty tek áskerı jaǵynan qoldap Reseıge qarsy ekonomıkalyq sanksıalardy qoldamaǵan edi.Reseı men Túrkıa arasyndaǵy sońǵy dúrdarazdyqtan keıin  Túrkıa saıasatyn kúrt ózgertti. Endi eki memleket arasynda is júzinde ekonomıkalyq  qatynastar shılenesýde.

Orystyń bas aýrýynyń úsh sebebi bar. Birinshisebebi, ekonomıkalyq reforma jasamaýshylyq. Ekinshisebebi, mılıtarızasıa. Úshinshisebep, geoekonomıkalyqdaǵdarysmunaıbaǵasynyńuzaqmerzimgequlaýy. Tórtinshisebep, Reseıdińqasjaýy bar – olBatyselderqaýymdastyǵy. Sonymen 1990-shy jyldary Reseıde naryqtyq reformalarynyń ıdeology Egor Gaıdar júıeli reformalaryn bastaǵan bolatyn.Biraq reformalar qarqyny jalǵaspady.2008 jylǵy daǵdarysty  Reseı fınanstyq qorlar men munaı qarjylaryn áserli  paıdalaný jolymen  jeńdi. Sol daǵdarystan keıin Pýtın reformalardyń Reseıge keregi shamaly dep uqty.Pýtın Reseıdi mılıtarızm jolyna túsirdi,áskerı búdjetti kúrt ósirdi.Pýtın 2007 jyly Múnhen qalasynda Batys aláns elderine qarsy  Ekinshi Qyrǵı Qabaq soǵysyn  bastady. Esterińizge salaıyn Birinshi  Qyrǵı Qabaq soǵysy 1946 jylǵy  Fýltondaǵy Ýınston Cherchıldiń  sózinen keıin bastalaǵan bolatyn jáne sol soǵystyń aıaqtalýy KSRO-nyń qulaýymen aıatalǵan.[3]  Sol soǵystyń nátıjesinde KSRO-nyń Odaq respýblıkalary egemen boldy.

Munaıdyń baǵasynyń kúrt qulaýy barlyq Reseı memleketiniń áleýmettik baǵadarlamalarynyń oryndalýyn ekitalaı qyldy. Pýtın avantúrıs qaıratker bolyp shyqty.Ol tamasha taktık, biraq nashar strateg. Reseıdiń Ýkraınaǵa shabýyl jasaýy Reseıdiń iri masshtabty daǵdarsqa ushyraǵanyn kórsetti. Osy tusta Prezıdentimiz Nazarbaevtyń dıplomatıalyq aılakerligin atap ótken jón bolar.Reseıdiń soqqysyn  Ýkraına toıtardy. 2008 jylǵy Reseıdiń Grýzıaǵa shabýylyna Batys alánsy arasha bola almady.Biraq Ýkraınanyń jóni bólek edi. Batys elderi Ýkraınaǵa ekonomıkalyq jáne dıplomatıalyq qoldaý jasady. Solaı Ýkraına Krym men Donesk pen Lýganskydan aıyrylsa da agresorǵa qarsy tura aldy.Pýtınniń esebi boıynsha Batys elderine aýyzbirshilik jetpeý kerek edi.Batys elderi Reseı gazy men munaıyna táýeldi edi.Sol jaǵadaıdy paıdalanyp Reseı Ýkraınany tize búktirý josparlaǵan bolatyn. Biraq Reseı jospary iske aspaı qaldy.

Orystyń myqtylyǵy men osaldyǵy. Evropalyq halyqtardyń ishinde sany jaǵynan azaıyp kelse de Reseıde  111 mıllıondaıorys bar. Orystyń bilim dárejesi de joǵary, basym kópsháligi otanshyl, rýhanıatshyl, ımperıashyl.Jeti atasy Qazaqstanda  tursa da qazaqsha úırengisi joq. Orys dinine de berik, orys pravoslavıasy Máskeýge ǵana baǵynady, orys bóten elde turmyn demeıdi , osynda turyp ımperıalyq múddelerdi qorǵaıdy.Bizdiń oıymyzsha  orys adamy tym ımperıashyl, zaman ózgerdi demeı postkeńestik memleketterdi bodan el dep biledi.Pýtın KSRO emes  Reseı ımperıasyn jańǵyrtpaq. Orys myqty, ımperıa úshin qıyndyqty tózbek, biraq orystyń qıyndyqty tózý qasıeti sheksiz emes. Orys mort ult.1917 jyldyń aqpanynda ózi jeńip kele jatqan  Birinshi Dúnıe Júzilik soǵystyń sońǵy kezeńiniń aýyrlyǵyna  tóze almady. 1917 jylyPatsha Úkimetin qulatty, sol jyly Qazan tóńkerisi boldy.Reseı ımperıasy ydyrady.Biraq orys tez esin jıatyn uıymshyl halyq.1920-1955 jyldary buryn sońdy bolmaǵan ımperıa –KSRO-ny aıaqqa turǵyzdy. Orys ulty sol jyldary adam jáne qarjy shyǵynyna qaramady, degenine jetti. 1990-shy jyldardaǵy daǵadarystan aıyǵyp endi búgin orys qaıtadan Orys ımperıasyn qalpyna keltirmek.

Qazaqtyń myqtylyǵy men osal tustary. Qazaq basynan keshken náýbetterden tarıhı qysqa merzimde esin jıdy.Búgingi tańda qazaq 11.5 mln.Buryn bul sanǵa qazaq eshqashan jetpegen. Qazaq egemendikke jetti. Jáne óz elinde 70%. Basyna qater tóngende qazaq kórshi elderde pana izdeıdi, biraq bara kele óz eline qaıtyp keledi. Qazaq gomogendi ,óz ózine berik , jabyq halyq.Pálendeı basqa ulttarmen nekelese bermeıdi. Qazaq basqa ulttar men memleketterdiń proekterine bara bermeıdi. Aıtalyq,Reseıde 740 myńdaı qazaq bar , biraq olar  Reseıdiń mádenı-rýhanı,bıznes –saıası, t.b. sharalaryna qyzyqpaıdy da  ilespeıdi de , reti kelse atamekenge tartady.

Bizdiń elıtaǵa keıbir  orys aýrýlary juǵa bastaǵan sıaqty.Biz reformalardy 1990-shy jyldardaǵy sátti qarqynnan keıin tamamdadyq, ekonomıkany dıversıfıkasıalaǵan joqpyq, monopolızasıaǵa jol berdik.Biz orys sıaqty korrýpsıadan qalyspadyq, bul sátsizdikterdi jibergen orys tildi qazaq elıtasy  boldy.Solaı munaı quldyraǵanda teńge de quldyrady.Biraq bizde úmit joq emes, bar. Endi qaıtadan reformalardy qolǵa alý kerek.

Erteń ne isteımiz? Reseı ekonomıkalyq daǵdarystan saıası jáne áleýmettik daǵadarysqa ushyraıdy. Olaı bolsa Batys alánsy Reseıdi tuqyrtpaı qoımaıdy.Reseı daǵadarsqa túskende biz daǵadarystan shyǵýymyz kerek. Reseı daǵdarysy kelesi 10-17 aıda shyńyna jetedi. Biraq Reseı bizge shabýyl jasaýy múmkún. Olarǵa «korotkaıa pobedonosnaıa voına» kerek, shabýyl obektisi  Qazaqstan bolýy kerek. Osy tusta ult pen elıta birligi kerek. Tek qana Reseı kúıregen tusta biz demokratálanýymyz múmkún.Eń bastysy bizde Reseımen birge ulttyq daǵdarysqa túspeýimiz kerek.Ekinshi, biz Batys alánsy baǵytynda , Reseıden saq, Qytaımen  jan-jaqty qatynasta bolýymyz jón.

............................................

1.https://ru.wikipedia.org/wiki

2.http://pubdocs.worldbank.org/pubdocs/publicdoc/2015/9/136351443562971021/rer34-rus.pdf;Avstralıa vvela dopolnıtelnye sanksıı protıv Rossııwww.tvc.ru:8021/news/show/id/48967 - 2014 j. 01 qyr. - Ranee, pomımo Avstralıı, sanksıı na Rossıý nalojılı SSHA, strany Evrosoıýza, Kanada, Iaponıa

3.Azımbaı Galı Itogı Pervoı mırovoı "Holodnoı voıny". Nachalo Vtoroı mırovoı "Holodnoı voıny": bıtva za Ýkraıný.08.02.2014 centrasia.ru

Ázimbaı Ǵalı