Pýtın Batys alánsyna qarsy qyrǵı qabaq soǵys járıalaǵan edi. Ol soǵys tarıhta Ekinshi Dúnıe júzilik Qyrǵı qabaq soǵysy degen ataýmen kirgen bolatyn. Ol týraly biz jazǵanbyz.[1]Pýtın ózin álem tarıhynda Cherchıl men Rýzvelt pen qatar qoıǵandy jón kóredi. Batys elderiniń baspasózi jylma jyl ony jýrnaldarynyń eń bedeldi saıasatkeri retinde baǵalaǵanyn asa rahattana oqıdy. Pýtı 2007 jylǵy Germanıanyń Múnhen qalasyndaǵy sózinde álemdi bir shoshytty. Iá ,Pýtınniń sol sózin tek Ýınston Cherchıl 1946 Fýltondaǵy (AQSHtyń shaǵyn qalasy) aıtqan sózi alǵashqy qyrǵı –qabaq soǵysty járıalaýymen teń edi. Batys elderdiń baspasózine jáne Reseı teledıdaryna arnap sol oılardy keıinirek táptishtep birneshe ret aıtyp berdi. Máselenkı, Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın Valdaı forýmyndaǵy sózinde AQSH-ty jáne onyń geosaıasatyn aıaýsyz synap, osydan bylaı eshbir mańyzdy saıası áreket Reseısiz sheshilmeý kerek jáne sheshilmeıdi dedi . Batys elderi Reseı aldynda kináli, Reseıdiń geosaıası múddelerimen sanaspaýǵa jol berilmeıdi. Pýtınniń ashynyp sóıleý sebebi Batys elder alánsy Reseıge (Reseı Ýkraınanyń Qyrym túbegin basyp alyp, sol memlekettiń shyǵys ólkelerinde gıbrıdtik, áskerı operasıalaryn bastaǵan bolatyn) ekonomıkalyq sanksıalar salǵan edi. [2]
Pýtınniń sol sózi men saıasaty Reseıdiń ár orysynyń júregine jol tapty. Qarapaıym orystyń rýhyn kóterdi. Qashańǵy biz orys Batys eldirininiń aıtqanyn istep, olardyń aldynda tizerlep turýymyz kerek. Jetedi, osydan bylaı óz múddelerimizdi batyl qorǵaıtyn bolamyz degen ýájder aıtyldy. Pýtınniń Batysqa qarsy asqaq sóıleýiniń birneshe qısyny bar edi. Batys dármensiz.Batys tym beıbitshil jáne ymyrashyl, Reseı sıaqty qýatty áskerı ıadrolyq qarýy bar memleketke qarsy sharalarǵa bara almaıdy. Onyń aldynda Reseı Prıdnestroveni Moldavıadan bólip alǵan, Qarabahty Ázirbaıjannan tartyp alyp Armenıaǵa bergende, Batys alánsy salqyn qandyq baıqatyp Reseıdi tek eskertip qana qoıǵan. 2008 jyly Reseı Grýzıaǵa shabýyl jasady. Batys alánsy taǵy da bul shaǵyn memleketke aıtarlyqtaı arasha bola almady.[3]Batys elder alánsy Reseıdiń gazy men munaıyna táýeldi edi, Batys derjavalar birlestigi Reseıdiń de múddelerimen eseptesken jón bolar dep Moldavıa, Ázirbaıjan, Grýzıa terıtorıalyq tutastyǵy úshin konfrontasıadan tartynǵan edi.Biraq Reseıdiń ulyderjavalyq sanasy qoza berdi. Orys halqy Pýtın ekspansıanızmin biraýyzdan qoldady. Endigi kúnkezek Ýkraınaǵa tóndi.
Reseı mılıtarızmi Ýkraınaǵa aýyz saldy. Biraq Ýkraınanyń jóni bólek edi. Batys elderi Ýkraınaǵa ekonomıkalyq jáne dıplomatıalyq qoldaý jasady. Solaı Ýkraına Qyrym men Donesk pen Lýganskidan aıyrylsa da agresorǵa qarsy tura aldy. Reseı ımperıashyldary aıtqandaı «Novorossıa jospary jáne Orys álemi» júzege aspaı, qańtarylyp qaldy. Ýkraınadaǵy «gıbrıdtik soǵys» pálendeı sátti bolmaı tur, Batys elder sanksıalary Reseıdi qysyp barady.
Qosh. Pýtın ózin daryndy taktık, biraq nashar strateg retinde kórsetti. Qazaq dıplomatıasy sheber qyrynan kórinip biz aman qaldyq.
Bara kele Reseıdiń ishki jaǵdaıy nasharlap keledi. Eń aldymen Reseı Evrazıalyq ekonomıkalyq odaqtastaryna valúta jáne taýar ekspansıasyn jasamaq boldy.Reseı rýbliniń quldyraýy Reseı taýarlarynyń Qazaqstan men Belorýssıa naryqtarynda qamtamasyz etpek edi. Bul saıasat Qazaqstanǵa Reseı taýar ekspansıasyn 1998 jáne 2009 jyldary jasaǵan bolatyn, solaı biz óz taýar óndirýshilerimizdi báseńdetken edik. Ótken jyly tól valútamyzdyń baǵamyn mólsheri 85% tómendetýge májbúr boldyq. Bul jaǵdaı qolaısyz bolsada óz taýar óndirýshilerimizdiń múddesinen shyqty. Sol sıaqty teńgenin baǵamyn qısynsyz ustap turý barlyq ulttyq qordaǵy qarjynyń taýsylýyna ákelmek edi. Qazaqstannyń ótken jyldardaǵy syrtqy jáne ishki saıasaty negizien durys bolǵanǵa uqsaıdy. Kemshin tusy-DSU-na tym jáı kirý, ekonomıkalyq reformalardy kesheýildetý(qurylymdyq reformalarydy meńzeımiz), sot reformasy, jergilikti jerdi basqarý júıesin ońtaılandyrý sıaqty. Júzege asqan asqan QR Azamattyq kodeksi, memlekettik sektordy qysqartýdy kerektigin elbasynyń ózi talaı ret aıtty (múmkún 20% deıin). Qazaqstannyń saıasatynyń basty maqsaty - elimizdiń egemendigin saqtap qalý, turmys deńgein ekonomıkalyq daǵdarys kezinde meıilinshe tómendetpeý. Reseımen konfrontasıaǵa túspeý.
Al Reseıge kelsek olardyń reforma jasaıtyn túri joq. Reseı barlyq kórshilirimen araz, biraq orystyń 95% (egerde sosıologıalyq zertteýlerdiń aıtqany ras bolsa) ony qoldaıtyn kórinedi.Solaı desek te olarda da 2015 jyly birqatar áleýmettik jáne ekonomıkalyq narazylyqtar baıqaldy. Inflásıa men rúbldiń qulaýy qarapaıym orystyń qarjysyn ortalandyrdy. Endi shet eldik taýarlardy alý kóp qymbat túsedi. Kedeıler men kembaǵal jandar sany kóbeıdi. Olar tıisti aılyǵyn ala almaı júrgen muǵalimder men dárigerler (jergilikti búdjetter birqatar ólkelerde aýyr jaǵadaıda). Ortalyq búdjet ózderiniń shyǵyndaryn ulttyq qordan alyp otyr, biraq rezervtik jáne ulttyq qor da ortalynyp keledi. 2017 jyly ol qorlar taýsylýy yqtımal. Sol sıaqty dalneboıshıkter (aýyrjúkti avtomobılderge qosymsha jol salyǵy salynǵan bolatyn )narazylyǵy. Olardyń beıbit narazylyǵy negizinen jeńispen aıatalyp keledi.
Reseıdiń birqatar ulttyq respýblıkalarynda narazylyq baıqalady. Ashyq narazylyq bildirip otyrǵan Tatarstan men Sheshenstan. Olar óz ólkelik ekonomıkalyq egemendigin respýblıkalyq saıası- mádenı egemendikke aınaldyryp keledi. Basqa etnostar biz ultpyz dep orysty demografıalyq jolmen tyqsyryp keledi. Máseleńkı, Tývada orys qalmaıtyn sıaqty, Iakýtıada orys úlesi quldyrap barady. Jastar arasynda ultaralyq tóbelesýdi kórinisteri vıdıo ınternet arqyly taratatyn kórinedi, al olarǵa jazylǵan kommenterıılerden adam shoshıdy. Jergilikti tatar ultshyldarynyń talaby: ana tilin qorǵaý áreketteri, respýblıkalyq Prezıdent statýs ataýyn saqtap qalý qozǵalysy bar, Túrkıamen mádenı jáne bıznestik baılanystarǵa shek qoımaý talaby aktýaldy. Iakýtıada ultshyldyq baǵyttaǵy ekologıalyq qozǵalys kúsheıip keledi, ıakýtterdiń úlesin basshylar korpýsy arasynda kóterý ıdeıasy kóp kóteriledi; Býrátıada orystardy kóshirip ákelý saıasatyna narazylyq bar. Máskeý buryn bas qatyrmaı , jergilikti halyqpen sanaspaı, ákimshilik jolmen barlyq máselerdi ońaı sheshetin , qazir olaı isteý qıyndap barady, az ulttar kóshege shyǵyp narazylyq bildirýi yqtımal. Beıbit túrinde damıtyn ult-azattyq qozǵalysy paıda bolýda. Buryn az ulttar elıtasy ulttyq talaptardan aýlaq júretin, endi ulttyq elıta ulttyq talaptardy erttep mingen sıaqty.
Reseı saıası elıtasynyń bir toby olarǵa salynǵan shetelderge shyqpaý týraly shekteýlerge narazy. Olar ázirshe bılikke batyl talap qoıǵan joq.
Rekreasıalyq narazylyq. Búgingi tańda orystar Egıpetke(Mysyr eli), Túrkıaǵa bara almaıtyn boldy.2000-shy jyldary Reseı týrfırmalary jer sharynda aparmaıtyn jeri, orystyń demalyp, saırandamaǵan jeri joq sıaqty edi. Bárinen de orys kóp sharlaıtyn memleketter Týrkıa men Egıpet edi. Endi ol marshrýttar orys úshin jabyldy. Týrfırmalar shyǵynǵa ushyrap , orys renjýli.
Tutynýshylyq narzylyq. Sońǵy jyldary orys jemegen taǵam qalmaǵan sıaqty. Endi Batys elderde óndiriletin syrlar , atlantıkalyq seld, taǵy da basqa taýarlar ǵaıyp boldy.Bul da bolsa ortań qol orystyń Pýtın saıasatynan kóńilin qaldyrady.
Reseı baspasózi «Perestroıkaǵa», ıaǵnı «Qaıta qurý» men «Járıalylyqqa» bet aldy.KSRO daǵy «Perestroıka» men «Járıalylyq» negizinen eki aq baspasózden bastaldy-ol «Ogonek» jýrnaly men «Moskovskıe novostı» gazeti. Búgingi tańda – radıo «Eho Moskvy», telekanal «Dojd», «Sobesednık», «Snob.rý», «Slon.rý» t.b.s.s. synı kózqarastaǵy basylymdar kóp.Olar Reseıdegi jaǵdaıdy obektıvti jáne synı sıpattaıdy.Bılik olardy qadaǵalaı almaı keledi.Sonymen Pýtın Gorbachevtiń basqa bir túri. Pýtın býgingi kúnniń Stalıni emes. Gorbachev baıqus ózi demokrat ,ózi ımpershık edi, Pýtın de sol kúıge túsip keledi, aqparattyq qoǵamda aqparatty tıý múmkin bolmaı tur.
Reseıdegi baspasóz taraýyna saralasaq «Perestroıka», ıaǵnı «Qaıta qurý» men «Járıalylyq» bastaldy demekpiz. Bizdiń paıymdaýymyzsha bul úrdis 10-17 aıda shyńyna jetedi. Reseıde bul baǵyt saıası daǵdarys pen Reseıdiń kelesi ydyraýymen aıaqtalady. Qazaqstan taǵy da tynys alyp demokratıalyq zaıyrly memleket qurýǵa taǵy bir shans alady.
..............................................................
- Azımbaı Galı Novaıa mırovaıa «holodnaıa voına». altyn-orda.kz 13 oktábrá 2013; openrussia.org 18.12.2015; Azımbaı Galı Itogı Pervoı mırovoı "Holodnoı voıny". Nachalo Vtoroı mırovoı "Holodnoı voıny": bıtva za Ýkraıný.08.02.2014 centrasia.ru
- Valdaıskaıa rech Pýtına. Osnovnye tezısy http://www.vesti.ru/doc.html?id=2071341
- Ázimbaı Ǵalı Orystyń bas aýrýy qazaqqa juqpaı ma? Osy tusta ult pen elıta birligi kerek 05.01.2016 qamshy.kz; ult.kz ; openrussia.org;
Ázimbaı Ǵalı
