«KÁRİ QUDAŃ QYS KELİP ÁLEK SALDY»
nemese Abaı «Ded Morozdy» kórgen be?
Qazir Abaı óleńderin túgel jatqa biletin kisi týraly aıtyp eshkimdi de tańqaldyra almaısyń. Óıtkeni, «Abaı dana, Abaı dara qazaqta» - degendeı, qazaqta Abaı jalǵyz. Qazaq álde kimnen qysastyq kórip, kóńilin qapa bassa da Abaıǵa júginip, muńyn shaǵady. Kóńili tasyp qýansa da, onysyn Abaıǵa aıtyp shattanbaq bolady. Ońashada syryn ashyp bireýmen syrlaspaq bolsa da, sonysyn jetkizýge kerek sózdi Abaıdan izdep, Abaıdan tabady. Óıtkeni óz ǵasyrynan buryn týsh, aldaǵy ǵasyrǵa da, tipti odan keıingi san ǵasyrǵa da kerek sózdi aıtyp ketken biz biletin bir ǵana danyshpan bar. Ol – Abaı!
Sol Abaıdy men de túgel derlik jatqa bilýshi edim desem, ony eshkim teriske shyǵara qoımas dep oılaımyn. Biraq jas degeniń jeter jerine jetip, eńiske quldyrap bara jatqan shaqta kóńil tórine umytylmastaı bolyp hattalǵan Abaı sóziniń ózi sol qalpynda saqtala beredi deý de beker eken. Sóz tozady deýge bolmas. Ásirese, Abaı sózi tozbaq emes. Biraq sóz tozbaǵanmen onyń kóńildegi kórki, salǵan izi tozady eken. Ana bir joly ońashada ózimmen ózim syrlasyp otyryp Abaı óleńderi, tipti onyń umytylmasqa tıis deıtin keıbir óleńderiniń ózi kóńilden óshe bastaǵanyn kórip qaıran qaldym. Abaı sózine qaıta oralyp, onyń keıbireýlerin qaıta jattaýǵa solaı kirisken edim.
Biraq... Abaı sózin jattaımyn degen jaı sóz eken. Abaı sózi qur jattap alý úshin aıtylmapty. Ol Abaıdyń ózi aıtqandaı kádimgi «kózben kór de ishin bildiń» sózi. Qaı óleńin alsań da dál solaı. İshine úńilmeseń sóz mánisin uǵa almaısyń. Uǵa almaǵan soń sózdiń sýretin kórip súısine de almaısyń. Danyshpan aqynnyń, oıly da sherli aqynnyń:
Jurtym-aı, shalqaqtamaı sózge túsin,
Oılanshy, syrtyn qoıyp, sózdiń ishin, -
dep kúrsinetini, mine, sodan. Sony bilgendikten de endi Abaı sózin jattaýǵa emes, túsinýge, Abaı sóziniń ishin qaıta kórip túsinip-túısinýge boı aldyrdym.
«Men bir jumbaq adammyn, ony da oıla» - deýshi edi ǵoı Abaı. Oılap, tereń zerdelep otyrsaq, Abaıdyn ózi ǵana emes, onyń búkil poezıasy tunyp turǵan jumbak álem eken. Sol jumbaq álemniń bir shetinen ǵana bastap syr uqpaq bolsań, oı áleminiń túpsiz tereń muhıty ózińdi erkińnen tys tarta jóneledi. Bir jumbaqtan bir jumbaq týyp, oıdy oı
jetelep ákete beredi, alystata beredi. Buǵan dálel bolarlyq mysaldy kóp úńilip tereńdemeı-aq Abaıdyn kez kelgen bir ǵana óleńinen izdeseń jetip jatyr.
Qazaqta Abaıdyń «Qys» dep atalatyn óleńin bilmeıtin jan joq shyǵar. Bárimiz de bilemiz, bárimiz de bala kúnimizden jattap óskenbiz. Nebári 24 joldan turatyn qysqa óleń. Joǵaryda kárilikke baılanysty Abaıdyń keıbir sózin umyta bastaǵanymdy, sondyqtan olardy qaıta jattaýǵa kiriskenimdi eskerttim ǵoı. Sol umytyp baryp qaıta jattaǵanym Abaıdyn osy «Qys» degen óleńi edi. Qaıta jattap baryp oqyǵanymda, mine keremet, Abaıdy osy óleńi arkyly jańa kórgendeı, múldem basqa qyrynan tanyǵandaı boldym. Jańadan kórip, jańa qyrynan tanyǵandaı bolǵan sol Abaıym endi baǵamdasam: burynǵysynan da bıiktep, múlde asqaqtap ketken eken. Endi sol «Qys» degen óleńiniń ózine keleıik:
Aq kıimdi, deneli, aq saqaldy,
Soqyr, mylqaý, tanymas tiri jandy.
Ústi-basy aq qyraý, túsi sýyq,
Basqan jeri syqyrlap kelip qaldy.
Sulý sýret, bir mini joq kádimgi Abaı sózi. Mine, osyndaı bir mini joq sulý sýret, tipti qazaq uǵymynda buryn kezdespegen sony sýret salýǵa qaptal jetken Abaı oıynyń alǵyrlyǵyna, onyń aqyndyk qıalynyń júıriktigine qalaı tańyrqap tamsanbassyń. Solaı tańyrqap tamsanyp otyrǵanda kóz aldyma bir sýrettiń, ózime sonsha bir tanys sýrettiń sulbasy kelgendeı bolady. «Aq kıimdi, deneli, aq saqaldy». Shynynda da bul bir tanys sýret, tanys jannyń beınesi ǵoı. Mynaý kúnine, aıyna bir ret bolmasa da jylyna bir ret kórip tamashalaıtyn, balalarymyz aınalsoqtap mańynan shyqpaı uzaq ýaqyt janynda júrip alatyn, qolynan tábárik alyp máz-meıram bolyp qalatyn jomart ta beıkúná jannyń - kádimgi Aıaz Atanyń naq ózi emes pe? Iá, dál solaı, Abaı sýrettep otyrǵan aqsaqaldy adamymyz oı eleginen ótkizip, qaı qyrynan zertteı zerdelep qarasaq ta ózimizge kópten tanys Aıaz Ata bolyp shyǵa keledi.
Al endi Abaı sýretin salǵan «Aq kıimdi, deneli, aq saqaldy» adamymyz, bizdiń túsinigimizben aıtsaq Aıaz Ata kim ózi? Onyń arǵy túbi qaıdan shyqqan? Atyń atap, túsin tústemese de «Ústi-basy aq qyraý, túsi sýyq, basqan jeri syqyrlap» turatyn onyń dál turpatyn Abaı qaıdan alǵan? Bul suraqtarǵa jaýap tabý qıynnyń qıyny. Abaı keremeti de, mine, sonda jatyr.
Bizdiń qazaq uǵymyndaǵy Aıaz Ata orystyń Ded Morozynyń týra kóshirmesi, ıaǵnı, orys ultynan aýysyp engen balama uǵym ekenin bul kúnde ekiniń biri biledi. Arǵy jaǵyn aıtsaq - Ded Moroz degenimiz orys aýyz ádebıetiniń ertegilik keıipkeri. Eski slaván mıfologıasynda ol qystyń saryshunaq aıazy, sýdy muzǵa aınaldyryp qursap tastaıtyn tylsym qudyret retinde beınelenedi. Orysta Áýlıe Nıkolaı degen esim jıi kezdesedi. Aıaz Atanyń jıyntyq beınesiniń ózi sol Áýlıe Nıkolaıdyń ǵumyrnamasyna baılanysty týǵan desedi.
Ded Moroz (Aıaz Ata) eń basynda putqa tabynatyndardyn jaýyz da qatyǵez táńiri bolǵan delinedi. Soltústiktiń úskirik aıazy men boranyn jiberip, búkil aınalany qatyryp tastaıtyn jaýyz shal ertinde kórinis beredi. Onyń bul minezi orystyń uly aqyny N.Nekrasovtyń «Moroz, Krasnyı nos» atty poemasynda keńinen sýrettelgen. Onda Moroz (Aıaz) orman ishinde kedeı sharýanyń jesir kelinshegin azaptap óltirip, áıeldiń kishkentaı balalaryn jetim etedi. Odan arǵysy ózinen ózi túsinikti. Sóıtip N.Nekrasovtyń Morozy eshbir raqymshylyqty bilmeıtin, kórmeıtin bir soqyr, mylqaý dúleı kúsh retinde beınelenedi. Abaı sýretteıtin «tiri jandy tanymas soqyr, mylqaýdyń» naq ózi emes pe?
Tarıhqa kóz júgirtsek orys mıfologıasynyń Ded Morozy da, N.Nekrasov jyrlaǵan «Moroz, Krasnyı nos» ta bir kórpeniń astynan shyqqan uqsas beıneler. Ony qoıyp Soltústik Amerıkada Hrıstostyń týǵan kúnine oraı el aralap júrip balalarǵa tartý tartatyn Santa-Klaýs (ıaǵnı Svátoı Nıkolas) ta sondaı beıne. Santa-Klaýstyń shyqqan jeri Laplandıa bolyp esepteledi. Onyń arǵy atasy Áýlıe Nıkolaı degen sózden alynǵan.
Kim qaıda qalaı atap, qalaı desin, áıteýir, orystyń Ded Morozy, Amerıkanyń Santa-Klaýsy bolsyn, bári de aınalyp kelgende Abaı sýrettegen aq kıimdi, aq saqaldy shalǵa – kári qudaǵa aınymaı uqsaıdy da turady. Áńgimemizge ózek bolǵan Abaıdyń «Qys» dep atalatyn shap-shaǵyn óleńin ári qaraı zeıin salyp oqı berseń, qaptap turǵan sulý sýretterge shym batyp tereńdeı beresiń, tereńine batyp júre beresiń. «Demalysy úskirik, aıaz ben qar Kári quda qys kelip álek salǵannyn» kóresiń. «Ushpadaı bórkin kıip oqshyraıtyp, Aıazbenen qyzaryp ajarlanǵanyna» tánti bolasyń. «Bulyttaı qasy jaýyp eki kózin, Basyn silikse, qar jaýyp mazańdy alǵanyn» sezinesiń. Bárimiz de Aıaz Atany oqýshy kezimizden kórip óstik. Sonaý ótken ǵasyrdyń ortasynan aýǵan kezde, orta mekteptiń joǵarǵy synyptarynyń birinde oqyp júrip jańajyldyq keshte Aıaz Ata bolyp oınaǵanym da eske túsip otyr. Qazirgideı emes anaý-mynaý dúnıeniń, jańasha aıtsaq, kerekti taýarlardyń tapshy kezi. Aıaz Atany tabıǵı turpatyna saı etip kıindirý úshin qyzyl mata, úlgildegen aq mata, ústi-basyna seýip jarqyldatyp qoıýǵa jaraıtyn jyltyr aq untaq izdep qansha álektengenimiz de umytylmapty. Ózimizdiń bilgenimiz bar, muǵalimderimizdiń kelmegen jerin keltirý úshin aqyl aıtyp qosqany bar, áıteýir, Aıaz Atany jaryqqa keltirdik-aý. Endi oılap, ótkendi oı eleginen ótkizip salystyryp otyrsam, biz sol kezde bar ónerimizdi salyp somdap júrgen Aıaz Atamyz danyshpan Abaıdyń «Aq kıimdi, deneli, aq saqaldy» - dep syıpattaıtyn «kári qudasy» bolyp shyǵa keldi. Túsinikti bolý úshin basqa sózben aıtsaq, kóregen Abaı tabıǵattyń qys maýsymynyń ózine ǵana tán ereksheligin kórsete, onyń dál sýretin sala otyryp beri qoıǵanda orys jurty, odan da árini aıtsaq, sonaý búkil batys elderdi «Ded Moroz» dep «Santa-Klaýs» dep áspetteıtin arǵy tegi mıfologıalyq beıneniń nemese mıfologıalyq keıipkerdiń obrazyn jasap berdi deýimiz kerek.
Abaıdyń biz onsha kóńil aýdarmaı kelgen bir keremeti de, mine, osynda. Ol «etekbastyny elden kóp kóre, myńmen jalǵyz alysa» júrip álemdik dúnıetanym, álemdik órkenıet deńgeıine kóterile bilgen erekshe tulǵa, ózgeshe jaratylys. Óz kezindegi qazaq eliniń mesheý turmysy týraly sóz ete otyryp, oı kemeldigi, synshyl kózben baǵalaı bilýi jaǵynan Pýshkın, Lermontov, Krylov bıigine kóterildi, solardan úlgi ala júrip solardyń ózimen teńdes, deńgeıles túsip jatty. Orys ádebıetiniń osy sıaqty alyptarymen deńgeıles túspese Abaı olardyń óleńderin de Abaısha aýdara almas edi. Osy oraıda danyshpan jazýshy Muhtar Áýezovtan qalǵan myna bir sóz eske túsedi. Ol Abaıdyń 1986 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan eki tomdyq shyǵarmalar jınaǵyna kirgen «Qazaq halqynyń uly aqyny» atty maqalasynda bylaı dep jazǵan eken: «Abaı jıyrma jyl boıy orys ádebıetiniń tańdaýly dástúrlerin tvorchestvolyq jolmen qabyldap otyrdy. Bul dástúrdi ıgerýde onyń óz joly bar. Tatána men Onegın týraly nazıra jasaýdan, Pýshkın men Lermontovtan aýdarýdan Abaı Nekrasov pen Saltykov-SHedrındi zerttep úırenýge keldi».
M. Áýezovtyń bul sózin men óziniń «Qys» degen óleninde orystyń Aıaz Atasynyń tiri beınesin dál jasaı bilgen danyshpan Abaı sol Aıaz Atany kórgen be? – degen suraqqa jaýap izdeý úshin keltirip otyrmyn. Abaı sýrettep otyrǵan, jyl saıyn kelip álek salatyn «kári kudań» shynynda Aıaz Ata bolyp shyǵa ma?
Aıaz Atany ıemdenýshi orys jurtynyń ózinde «Morozko» degen sóz alǵash ret 1886 jyly aıtyla bastaǵan eken. Al 1917 jylǵy tóńkeristen keıin bólshevıkter Rojdestvoǵa baılanysty dástúr ataýlynyń bárin tyıyp tastaǵany belgili. Keıin, 1935 jylǵy 28 jeltoqsanda SSSR Ortalyq Atqarý Komıtetiniń Prezıdıým múshesi Pavel Postyshev «Pravda» gazetine maqala jazyp shyǵarǵannan keıin ǵana bul áýeli balalar merekesi retinde, artynsha búkil keńes eli boıynsha jańa jyl toıy bolyp atalatyn dástúrge aınalypty. Osynyń bárin salmaqtap, salystyra kelgende orys Ded Morozynyń bergi tarıhyn aıtpaǵannyń ózinde, onyń tipti arǵy tarıhynyń Abaıǵa esh qatysy joq dep kesip aıta alamyz. Ras Abaı orys ádebıetinen úırendi, Pýshkın, Lermontov, Krylovtan aýdardy, Nekrasov, Saltykov-SHedrındi zerttep kórdi. Biraq Abaıdyń Aıaz Atasy, Abaıdyń «Aq kıimdi, deneli, aq saqaldy» qarıasy Abaı kóre bilgen qazaq turmysynyń óz shyndyǵy, qazaq jeriniń tól týyndysy. Sóıtip Abaıdyń oı kemeldegi, onyń aqyndyq kóregendegi qazaq eliniń óz Aıaz Atasyn tyńnan somdap, ómirge ákeldi dep bilýimiz kerek. Ana bir ótken kezde keshegi keńestik zamanda basqa jurt, basqa eldiń bárinde bar nárseni ne qubylysty «rýsskaıa zıma», «rýsskıı sneg», «rýsskıı harakter», «rýsskıı les» dep tek orysqa telip sóıleıtin bir ádet boldy ǵoı. Sol izben kete barmaı endigi jerde qazaqtyń ózinikin ózine qaıtaryp berýimiz kerek. Máselen, Abaı sýrettep otyrǵan qys ta eshkimniń ortaǵy joq qazaqtyń óz qysy. Eń birinshi jolynan bastap qazaq minezin, qazaqtyń aına qatesiz óz bolmasyn kórip qaıran qalasyń. Burq-sarq etip doldanǵanda alty qanat aq orda úıdi shaıqaıtyn doly boran da, áýes kórip júgirem dep beti-qoly dombyqqan jas bala da, bet qaraýǵa shydamaı teris aınalǵan malshy da, qar tepkenge qajymas qaıran jylqy da, tipti, qyspen birge malǵa tumsyǵyn salǵan qasqyr da qazaqtyń óziniki, aınalyp kelgende, bári-bári qazaqtyń óz minezi, óz turmysy, óz tirlik-tynysynyń tup-týra shyn sýreti. Osynyń bárine tánti bolyp, súısine otyryp Abaıdyń sýretshi ekenin qalaı moıyndap tańqalmassyń. Abaı naǵyz sýretshi. Qazaq turmysynyń sýretshisi, naǵyz qazaq eliniń shynshyl sýretshisi. Onyń asqan sýretshi, sýretkerliginiń dıapazon keńdigi men qamtý, oısha kóre bilý qulashynyń keńdigi sonsha, Abaı kóz aldyna ushqyr qıalymen ákelip elestete bilgen ádebı beıne qazaq shyndyǵynan, ıaǵnı, qazaqy uǵymnyń sheńberinen shyǵyp eýropalyq, tipti álemdik beınege aınalyp ketken. Abaı qystyń jandy beınesi retinde sýrettegen «kári qudany» qaı eldiń jańa jyldy qarsy alý toıyna aparyp qossań da, ony sol el óziniń Aıaz Atasy - Ded Morozy - Santa-Klaýsy retinde qarsy alyp, qurmetter edi dep oılaýǵa negiz bar.
Esmuhambet AITMAǴAMBETOV.
(«Ana tili» №1, 9-15 qantar 2014 j.)
