«Osy Qonaevtyń ulty kim, rýy kim?». Bul saýalǵa belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Keńes Aýhadıevtiń «Qazaǵymen maqtanatyn» atty esteliginde keltirgen myna bir úzindimen-aq jaýap berýge bolady: «Qazaq kezinde Qonaevymen maqtandy, al Qonaev óle-ólgenshe qazaǵymen maqtanyp ótti. Qazaqtyń keıbir áperbaqandary ǵaıbattap sóılep, qıanat jasap, qımalap jala japqanymen keshirimdi, keń Qonaev jalpy qazaqty janyndaı súıip, jaqsy kórip ótti. Ol qazaqqa ókpelegen joq. Ol jaqsy kóretin qazaqtyń biri – Muhametjan Tynyshbaevtyń 115 jyldyǵyn atap ótýge barǵan saparynda oıda joqta oralmas saparǵa attandy», – dep jazady («Elý jyl el aǵasy». «Sanat» baspasy, 2002 jyl. 33-bet.).
«Túbin bilmegen túgin bilmeıdi» dep halyq danalyǵynda aıtylǵandaı, atamyz qazaqtyń ata-tegin, tipten jeti atasyn ajyrata alatyn asyl qasıetteri basqa ulttarǵa qaraǵanda óte bir artyqshylyq qasıeti ekendiginde daý joq. Ókinishke qaraı, osyndaı halqymyzǵa tán artyqshylyq qasıetterge keıingi jastarymyz mán bermeı, ony rýshyldyqqa, jershildikke aparyp telıdi.
Ótken HH ǵasyrda qazaq halqyn álemge tanytqan, asa kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, jarty ǵasyrǵa jýyq respýblıka basshylyǵynda, shırek ǵasyr memlekettiń birinshi basshysy bolǵan, akademık, úsh márte Sosıalısik Eńbek Eri atanǵan Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevtyń ata-tegi, tárbıe alǵan ortasy jaıly el arasynda alýan-alýan «áńgimeler» aıtylyp, keıde keıbir «bilgishsymaqtardyń» tıse-terekke, tımese-butaqqa degendeı, «Dımekeńniń ulty qazaq emes eken» degen sıaqty asyra siltep jiberetini bar. Osyndaıda «It úredi, kerýen kóshedi» degen qazaqtyń oryndy maqaly oıǵa oralady.
Biz merzimdik basylymdardan, sondaı-aq D.A. Qonaevtyń kóziniń tirisinde jazǵan «Ótti dáýren osylaı» atty estelik eńbeginen Dımekeńniń óz ákesi Meńliahmet pen ata-tegi jaıly aıtqan biraz esteligin, zamandastarynyń aıtqan derekterin bilemiz. Al ákesi Meńliahmettiń arǵy ata-babalary týraly derekterdi kópshiligimiz bile bermeımiz. Rasynda da, Qonaıdyń shyqqan tegi kim bolǵan? Endi áńgime tizginin sol tarapqa buraıyq. Qonaı ata týraly qolda bar derekter týraly aıtpaı turyp, reti kelgende az ǵana sheginis jasaı otyryp, myna bir jaıǵa nazar aýdara keteıik:
Qazaqtyń belgili satırık aqyny, qazaq tili úshin janyn shúberekke túıip kúresip, búkil elimizde qazaq mektepterin ashýǵa muryndyq bolǵan, ómirden erte ketken aǵamyz Shona Smahanuly kezinde proza salasynda da qalam tartqan. Onyń 1984 jyly (múmkin odan da burynyraq jazǵan bolar) jaryq kórgen «Úmit juldyzy» atty derekti povesin oqyp otyrsańyz, sondaǵy basty keıipker – Janaıdyń (prototıpi – Qonaı), onyń arǵy atasy Qazynabaı (Azynabaı), Qazynabaıdyń týǵan uly Janaıdyń, odan týǵan ul Jumabaıdyń bastan keshken qıly-qıly taǵdyrlary Dinmuhamed Ahmetulynyń (durysynda Meńliahmetulynyń) ata-tegi men úrim-butaqtarynyń ómirbaıandyq derekterimen sáıkes keledi.
Shyǵarmada baıandalatyn Beımembet atanyń eki áıeli – Sary kempir men Qara kempirdiń, Nurmambet, Jetibaı men Baltabaıdyń bastan keshken hıkaıalary da Qonaı ata jaıly kóptegen derekterden maǵlumat beredi. Qazynabaı áýletiniń jer daýy men el daýy, jesir daýyna baılanysty 70-80 tútinniń Jetisý jerinen Arqadaǵy Tobyqty eline údere kóshýi, odan arada jıyrma jyldaı ýaqyt ótkende atajurtyna qaıta oralýy, povestegi basty keıipker Janaıdyń (Qonaıdyń) erlik isteri, onyń Suranshy batyr bastaǵan sarbazdarmen birge Qoqan basqynshylaryna qarsy kúreske qatysqandyǵy, jaýjúrektiligi, qazaqtyń jigitterine tán segiz qyrly, bir syrly bolýy, elim dep, jerim dep, ataqonysy – Jetisýǵa qaıta kóship kelgende buryn Janaıdy jan-tánimen súıgen qyzy Uldarǵa degen qyzǵanyshtan kek alý úshin Janaıǵa qanjar suǵyp alyp, qapyda mert qylýy Dinmuhamed Ahmetulynyń «Ótti dáýren osylaı» atty ómirbaıandyq kitabyndaǵy derektermen sáıkes keledi. Ondaǵy jer men sý, ataqonys, rý ataýlary da Dinmuhamed Ahmetulynyń arǵy atasy Qonaıdyń ómir-tarıhynan qaz qalpynda syr shertedi.
Dinmuhamed Ahmetuly óziniń «Ótti dáýren osylaı» atty ǵasyrlar pernesinen syr shertetin estelik-esse kitabynda óz ata-tegi týraly bylaı dep syr shertedi: « N.Arıstovtyń derekterine súıensek, Úısinnen – Aqsaqal (Abaq), odan – Qarasha bı, odan Báıdibek týady. Bizdiń ata-babamyz sol Báıdibektiń úshinshi áıeli Zerepten týǵan Jalmambettiń Ysty degen bel balasynan taraıdy. Al endi ózime deıingi jeti atamdy qýalap aıtsam bylaı:
Jolyn
Nurmambet
Azynabaı
Qonaı
Jetibaı – Jumabaı
Meńliahmet
Dinmuhamed
Ata-babam tegine tartyp, qaýǵa ustaǵan kisiler eken. Sharýa baqqanmen qara basynyń qasıetin qadirleı bilgen. Kisi esigin saǵalamaı, eńbegin emgen. Olar osy kúngi Qapshaǵaı óńirinen Kúrti ózeniniń oń jaq jaǵalaýyn, negizinen İleniń sol qanatynan myna Quıǵanǵa deıingi jerdi qonys etipti. Erterekte bul jerler tómengi İle bolysy, Jetisý gýbernıasy atanǵan. Qazir osy bir túgin tartsa maıy shyǵatyn óńirdi Almaty oblysyna qarasty Balqash, Kúrti aýdandary jaılap otyr.
Meniń babam Azynabaıdan tórt ul týady. Áýletimiz, nege ekenin kim bilsin, ańyz-áńgimelerge zer sala qoımasa kerek, Azynabaı jaryqtyq aǵaıynmen nege, ne úshin arazdasqanynan beıhabarmyn. Jáne ol qara qazaq úshin jatminez emes. Áıteýir bir túnde bútin bir aýyldy óre turǵyzypty da, údere kóshe jónelipti. Asaý İleden ótip, Balqashtyń ońtústik kúngeı betin jaǵalaı júrip, Aıakózge jetse kerek. Odan ári Tobyqty jerine qonys aýdarypty. Kisi eline sińise qoıý qıyn boldy ma eken, joq baýyr basýdyń joly solaı ma, teginde qyz aıttyrýǵa shamasy kelmes, jóni quda túsken bolar, ekinshi uly Qonaıdy Tobyqtynyń qyzyna úılendiredi. Buǵan deıin ol kisi eki ret tósek jańǵyrtypty. Sonyń birinshisinen Jetibaı degen ul qalady. Al keıingi sheshemizden bir ul, bir qyz – Jumabaı men Bulantaı týady.(«Aqıqattan attaýǵa bolmaıdy». «Sanat», 1994 jyl.13-14 bet).
Qazaq tarıhynda keıde kishigirim rýlar el-jurtyna tanymal, syıly da qurmetti bolǵan analarymyzdyń attarymen atalyp ketkeni de belgili. Mysaly Qonaı atamyz Ysty rýynan taralǵan. Ysty degen rý aty Jalmambet atamyzdyń Sylandy atty bir áıeli ońtústiktiń qaınaǵan ystyǵynda qymyzdy buzbaı (ashytyp jibermeı) óte jaqsy ustaǵan kórinedi. Úlken kisiler kelip: «Sizdiń saqtaǵan qymyzyńyz nege buzylmaı, ashymaı saqtalady?» dep suraǵanda ol kisi: «Sabany jaqsylap ystap, sýyq sýmen jıi-jıi jýyp tursa buzylmaıdy», – degen eken deıdi. Atalary keıde Sylandy kelinniń atyn umytyp qalyp, «Álgi Ysty kelinniń úıine baryp qymyz iship keleıik» dep aıta bergen soń, «Ysty kelin» atalyp ketipti. Keıinirekte búkil sol aýyl, sol áýlet, tipti rý da Ysty atanyp ketipti degen ańyz bar.
Mine, dál osy sekildi Qatyǵulaq atamyzdyń da urpaqtary Qara kempir, Sary kempirler dep atalyp ketken deıdi kónekóz qarttar. Sóıtip, Qonaı atamyzdyń da ata-tegi keıde «Sary kempir balalary», «Sary kempirler» dep atalady.
Sary kempirler İle men Shý ózeniniń aralyǵyndaǵy keń alqaptardy meken etken. Olar Almaty oblysyndaǵy İle ózeniniń Sarytaýqum, İle ózeniniń sol jaq jaǵalaýyndaǵy Quıǵannan bastap, Balqash kóline baryp tirelgenshe, sodan keıin Jambyl oblysynyń Shý, Moıynqum aýdandarynyń Betpaqdalaǵa deıingi jerlerdi, Aqbastaý, Kókbastaý, Qopaly, Ańyraqaı dep atalatyn alqaptardy mekendegen eken.
Burynǵy ata-babalarymyzdyń negizgi kúnkórisi – mal ósirip, sonymen kúnkórý bolǵan ǵoı. El aýzyndaǵy ańyzdarǵa qaraǵanda Ystylar, onyń ishinde, ásirese Qarakempir, Sarykempir balasy kedeıleý bolǵan eken. Baı aǵaıyndary kedeılerine «ana jer meniki, myna jer meniki» dep, kún kórsetpeı qýalaı bergen soń Azynabaı ashýlanyp, bir túnde ózine qaraǵan 60-70-teı tútindi ertip, Aıakóz arqyly Arqa jerine, Tobyqty eline qonys aýdarady. Kónekóz qarttardyń aıtýyna qaraǵanda, Azynabaı sol kóshkennen mol kóship, Shyńǵys taýynyń bergi etegindegi Arǵynnyń Tobyqty rýlary mekendegen jerlerine shetpushpaqtap qonys tebedi. «Men bul derekterdi Dımekeńniń ákesi Meńliahmet aqsaqaldyń óz aýzynan estigen edim», – deıdi kópti kórgen, kezinde partıa-keńes kezeńinde jaýapty qyzmetter atqarǵan İzbasar Baltaǵulov aǵa.
Azynabaıdyń kóship barǵan jeri shuraıly, el-jurty da syrttan keldiń dep syrtqa teppeı, alǵashynda qazaqy baýyrmaldyqpen jaqsy qarsy alady. «Ózi jaqsy kisige – bir kisilik oryn bar» demekshi, sol elge sýdaı sińip, kóp keshikpeı qyz alysyp, qyz berisip, jekjat-juraǵat bolyp ketedi. Ol kezde Qonaı atamyz da erjetip, sol Tobyqty eliniń bir qyzyna úılenedi. Sóıtip, Bulantaı atty qyz, Jumabaı atty ul dúnıege keledi.
Qazaqta «Aǵaıyn bar bolsań – kóre almaıdy, joq bolsań – bere almaıdy» degen maqal ómirdiń ózinen alynǵan ǵoı, Arqaǵa kóship kelgen Azynabaıdyń jaǵdaılary birte-birte jaqsaryp, asyna – as, basyna – bas qosylyp, ál-qýattary arta bastaıdy. Muny keıbir qyzǵanshaqtar kóre almaı, kórseqyzarlyq tanytyp, kúndeı bastaıdy. Maldaryn urlap, tipti keıde zorlyq-zombylyqtar kórsetip, urys-keris, janjaldar da shyǵa bastaıdy. Keıde namysqa tıetin «Qańǵyp kelgender, qarashy endi, jetilip, tumsyǵyn kóterýin!» degen sıaqty janǵa batatyn sózder de estilip jatady.
Osy bir keleńsiz jaǵdaılarǵa tózimi taýsylǵan Azynabaı aqsaqal jasy ulǵaıǵan shaǵynda Qunanbaıǵa deıin baryp, el arasyndaǵy kıkiljińdi birshama basqan kórinedi. Keıinirek, Qonaıdyń ózi erjetip, elmen el, rý men rý arasyndaǵy tatýlastyqqa shaqyryp, el ishindegi birli-jarym teli-tentekterge tyıym salýǵa kúsh salǵan kórinedi. Azynabaı aqsaqal bul dúnıeden attanar shaǵynda Qonaıdy shaqyryp alyp:
– Qaraǵym, Qonaı, sen erjettiń. Men bolsam qartaıdym. Tórimnen de kórim jaqyn qaldy. Endi elińe óziń ıe bol. Munda bul jaqtyń tentekteri tynyshtyq beretin túri joq. «Er – týǵan jerine, ıt – toıǵan jerine» degen dana halqymyzdyń maqaly bar emes pe!? Olaı bolsa, elge qaıtý qamyna kiris. Solaı bolǵany durys,– degen eken. Sodan keıin kóp keshikpeı Azynabaı aqsaqal dúnıeden ozady. Ol kisini sol topyraq buıyrǵan Arqa jaqqa jerleıdi.
Dinmuhamed Ahmetuly óziniń «Aqıqattan attaýǵa bolmaıdy» atty estelik-esse kitabynda arǵy atalary Azynabaı men Qonaı týraly aıta kelip: «Qazaqta «Kirme men kúndestiń kúni bir» degen sóz bar. Sol aıtqandaı, Azynabaı dúnıe salǵan soń artynda qalǵan urpaqqa tyqyr taıana bastaıdy. Qonaı qaıyn jurtynyń ıyqtaǵanyn kótere almaıdy. Kónekóz kisilerdiń aıtýyna qaraǵanda, kesek jaratylǵan, ór minezdi, batyr shalys kisi eken. Aǵaıyn-jurtyna aqyl salyp, ata qonysy Jetisýǵa qaıta kóshýge bel baılaıdy. Oǵan tobyqtylar: «Baq degen kóshpeli, qyz alǵan kúıeýge de ketedi, qyzdan týǵan jıenge de ketedi» dep, qyzdaryn jibermeýdiń áreketin jasaıdy. Ondaǵysy «enesine kisen salynsa, qulyndary uzaı qoımas» degen oılary bolsa kerek.Qonaı shart ketedi: «Janymdy alsańdar alarsyńdar, biraq qanymdy qaldyra almaımyn!» dep, áıeli men qyzyn tastaıdy da, bes jasar Jumabaıyn alyp ketedi. Sodan Qonaıdy arqa tutqan aǵaıyndary túgel Jetisýǵa qaıta kóship kelip, eldiń shetine ilikken jerge qonys teýip qalady. Al Qonaı atajurtyna jetip, osy Almaty ózeniniń oń jaq jaǵalaýyn jaılapty.
Osy bir alasapyran tusta ottaı janyp, almas qylyshtaı jarqyldap turǵan úlken uly Jetibaı jıyrma bes jasynda qyrshyn ketedi. Jas ólim atamyzdy biraz qajytyp, eńsesin túsirip ketedi. Artynsha Kúrtidegi týǵan-týystaryn ańsap, tirisine amanat, ólisine salaýat aıtpaqqa jolǵa shyǵady. Ol «Jaý joq deme – jar astynda, bóri joq deme – bórik astynda» degen aýyr zaman ǵoı. Ańdysqan jaý almaı tynbaıdy. Qaskeleńniń tusynda jol boıyndaǵy zıratqa toqtap, árýaqtarǵa táý etip, Quran oqyp otyrǵan sátinde qastasqan jaý opasyzdyqpen óltirip ketedi. Sóıtip, onsyz da qara jamylyp, qasiret shekken Qyryqjylqy degen kelini jıyrma eki jasynda jesir qalyp, musylman mektebine baryp júrgen Jumabaı osylaısha jeti jasynda jetim qalypty.Árıne, ólgenniń artynan ólmek joq.Tiri adam tirshiligin jasaıdy. Aǵaıyn arqasúıer azamatynyń otyn óshirmeımiz dep, inisiniń áıeli Qyryqjylqyny Azynabaıdyń ortanshy uly Sholaqqa qosady. Jumabaı solardyń qolynda ósedi. Obaly neshik, qoldarynyń qysqalyǵyna qaramastan, ony qatarynan kem qylmaı ósiredi. Qyryqjylqy on saýsaǵynan óneri tamǵan ismer eken, tiginshilikke jaldanyp, Sholaq erteli-kesh qara jumyspen shuǵyldanady. Tapqan-taıanǵanyn Jumabaıdyń oqýy men jolyna jumsaıdy.
Jumabaı alǵyr bala bolyp ósse kerek. Dinı mektepte shákirtterdiń mańdaıaldysy bolady. Ony bitirgen soń elge baryp dáris beredi. Araǵa eki jyl salyp Almatyǵa qaıtyp keledi de, 1904 jyly Túrkıa arqyly Saýd Aravıasyna sapar shegedi, osy joly Mekke men Medınege qajylyqqa barady. Sodan 1905 jyly Úndistan men Aýǵanstan arqyly elge oralady. Sóıtip, qajylyq jol Jumabaı atamnyń segiz aı ýaqytyn alypty» dep jazady Dinmuhamed Ahmetuly óz estelik kitabynda.(«Aqıqattan attaýǵa bolmaıdy».Almaty, «Sanat» baspasy, 1994 jyl. 15-bet.).
Dımekeńniń óz jazba-esteliginde aıtylǵandaı, Jumabaıdyń 1886 jyly týǵan uly Meńliahmet (Qonaevtyń týǵan ákesi) te eline eleýli, halyq arasynda bedeldi adam bolǵan. Onyń oń jaq betinde alaqandaı meńi bolǵandyqtan da atyn soǵan qarap qoıypty. Dinmuhamed Ahmetulynyń murajaıynda ákesi Meńliahmettiń ótken ǵasyrdyń 1911 jyly túsken sýreti, Dımekeńniń anasy Záýre Baıyrqyzynyń da sýretteri saqtaýly.
Meńliahmetti atasy es bilip, at jalyn tarap minetindeı – on tórt jasqa tolǵan kezinde aty jer jaryp turǵan Almatynyń ataqty saýdager tatar kópesi Ysqaq Ǵabdýlýálıevtiń qol astyna jumysqa ornalastyrady. Qazan tóńkerisine deıin Meńliahmet sol Ysqaq kópestiń qaramaǵynda jaldanyp jumys istep júredi.
Dinmuhamed Ahmetulynyń óziniń estelik kitabynda baıandalǵandaı, onyń óz ata-anasy mektep esigin ashyp, oqyǵan adamdar bolmaǵan. Alaıda tek etiniń shıraqtyǵy, zerektigi men zerdeliliginiń, kórgenin kókeıge túıe bilgendiginiń arqasynda qatarynan qalmaı ómir súrgen. Keńes ókimeti ornaǵannan keıin, odan bergi ýaqytta zeınetti demalysqa shyqqanǵa deıin bári de Almaty oblysynyń aýyl sharýashylyq jáne saýda salasynda jumys istegen. Meńliahmet aqsaqaldyń óz betimen bilimin jetildirip júrgeniniń nátıjesinde eki tilde birdeı – qazaqsha da, oryssha da sóıleı ári jaza bilgen. «Abaı óleńderin, Súıinbaı jyrlaryn jatqa aıtyp, ózi de túrtinektep, birdemelerdi jazyp júretin. Ony bizdiń úıdegi Zýhra kelinine (tóte jazýǵa da, búgingi haripke de jorǵa kisi edi) kóshirtip otyratyn ádeti bar edi» dep jazady Dinmuhamed Ahmetuly óz ákesi Meńliahmet jaıly eske alǵanda. Qazir D.A. Qonaev murajaıynda Meńliahmet Jumabaıulynyń balalaryn bas qosqan bir kezekti sátinde qaz-qalpynda magnıtofon taspasyna jazylǵan aq tilegi, óz qolymen qarapaıym dápterge tóte jazýmen jazǵan kúndelik dápteri saqtaýly tur.
Meńliahmet aqsaqalmen kóziniń tirisinde birneshe ret dıdarlasyp, áńgimesin óz aýzynan tyńdaǵan, búginde seksenniń seńgirine shyqqan memleket jáne qoǵam qaıratkeri İzbasar Baltaǵulov aǵa ol kisi jaıly bylaısha oı tolǵaıdy:
– Qonaı atanyń Jetisý jerine qaıta kóship kelgen urpaqtary, dálirek aıtsaq, arǵy atasy Azynabaıǵa, bergi ákesi Qonaıǵa tartyp týǵan Jumabaı qajy bilimdi, musylmansha jaqsy saýat ashyp, Mekkege qajylyqqa baryp, aman-esen oralǵan soń uly Meńliahmetti burynǵy Vernyı (qazirgi Almaty) qalasyndaǵy Ysqaq baı degen saýdager kópeske jumysqa ornalasqanyn kórip ketedi. Al Meńliahmet qarıa birli-ekili jasaıtyn isine óte uqypty, saýatty kisi bolyp, Ysqaq baıdyń Vernyıdaǵy eń bir iri kópes dárejesine jetýine kóp kómegi tıgen adam bolǵan. Ony ol kisini jaqsy biletin adamdardan da, marqumnyń óz aýzynan da estigenmin. Almatydaǵy Abaı men Mır (qazirgi Jeltoqsan) kósheleriniń qıylysyndaǵy Meńliahmet atamyz turǵan úıge baryp sálem bergenimde ol kisi:
– Á… sen álgi Baqanastaǵy, Balqashtaǵy Baltaǵuldyń balasy ekensiń ǵoı. Seniń ákeń Baltaǵul bizdiń Ystydan shyqqan kári qulaqty, saýatty kisi eken. Ol Jandosov, Báribaev, Toqash Bokındermen tanys bolǵan adam. Kenen Ázirbaevpen de aǵaly-inili bolǵanyn maǵan aıtqan. Sen, bylaısha aıtqanda, bizge týma bolasyń. Óz bala-shaǵamdy aıtyp bereıin: Ámına, Maımýna, Fazılá, Neılá, Gaýhar, Roza, Sara degen qyzdarym, Dinmuhamed, Asqar degen uldarym bar. Báriniń joǵary bilimderi bar. Balaly-shaǵaly bolyp ketti. Qudaıǵa táýba dep, solardyń tileýin tilep otyrmyn. Al endi Dımashty ózderiń bilesińder. Ol meniń ǵana balam emes, ol qazaqtyń, búkil eldiń balasy. Asqar da jaman emes, ol da akademık.
Dımashty da, basqalaryn da óte qatal tárbıeledim. Odan jaman bolǵan joq. Óte jaqsy oqydy. Máskeýde oqý bitirip, Balqash, Qońyratta, Rıdderde qyzmet istedi. Soǵys jyldarynyń basynda Qazaqstan úkimetiniń orynbasary, Ǵylym Akademıasynyń prezıdenti, shırek ǵasyr Qazaqstan Respýblıkasynyń birinshi hatshysy boldy, – dep Meńliahmet aqsaqal ádemishe kelgen murtyn sıpap qoıyp, áńgimesin jalǵastyra: – İzbasar, saǵan aıtaıyn, Qudaı taǵala bizdiń ata-babalarymyzdyń ishinde Qonaı atamyzǵa erekshe yqylasy túsip, ol kisige aıan bergen. Olaı deıtinim, ol kisiniń aty úrim-butaqtary arqyly tek Qazaqstan ǵana emes, álemniń ár elderine belgili. Sol kisiniń aty famılıalas bolyp júrgenderdiń bári de, shúkir, jaman emes. Dımashty aıtpaǵanda da, Asqar da Qazaqstannyń jáne KSRO Ǵylym akademıasynyń akademıgi. Al, nemerelerim Eldar men Dıar da ǵylym kandıdattary. Olardyń balalary Muhtar men kishkentaı Dinmuhamedten de úmitim zor, – dep, Meńliahmet aqsaqal aq nıetimen aqtaryla sóılep edi, – dep eske alady İzbasar Baltaǵulov aǵa.
Dinmuhamed Ahmetulynyń ákesi Meńliahmet 1976 jyly toqsan jasqa tolaryna úsh-aq aı qalǵanda dúnıeden ozǵan. Anasy Záýre Baıyrqyzy burynǵy Shelek aýdanynyń ortalyǵynda týyp-ósken (baıyrǵy ataýy Qoıandy bolǵan desedi), sińiri shyqqan kedeıdiń qyzy bolsa kerek. Dımekeńniń áke-sheshesi jetpis jyldan astam ýaqyt birge ǵumyr keshken. Uly adamdy dúnıege keltirgen Záýre apamyz 1973 jyly seksen alty jasynda dúnıeden ótken.
Qazaq halqynyń mańdaıyna bitken jaryq juldyzynyń ata-tegi, qaı ulystan ekendigi týraly el-jurt arasynda áńgime bolǵanda bázbir «bilimdarlar» jańsaq derekter aıtyp, jurtty basqasha pikirge qaldyrady. Dinmuhamed Ahmetuly alasapyran ýaqytta ótken óziniń balalyq shaǵy týraly jazǵanda: «Biz Vernyı qalasynyń Sarqand kóshesinde Ivanov degenniń úıinde («Úlken stanısada») turatyn edik. Men sol úıde 1912 jyly qańtardyń 12 juldyzynda týyppyn. Eki jyldan keıin ákem janyn jaldap júrip eńsesi tómendeý shaǵyn úı saldy.Umytpasam ádirisi bylaı edi: Starokladbıshensk (qazir bul jerde İİ Almaty vokzaly tur. Onyń bulaı atalýy – ol kezde kósheniń soltústik jaǵynda eski qorym bar edi) kóshesi, 39. Keıin ony Vokzal, sosyn Stalın atyndaǵy, bertin kele Komýnıstik dańǵyl dep atady. Qazir ol Abylaı han dańǵyly. Árıne, ýaqyt ozǵan saıyn dúnıe ózgermeı turmaıdy, meniń bar balalyq shaǵym ótken sol úı áldeqashan buzyldy. Onyń ornyna osy kúni elektr buıymdaryn satatyn dúkeni bar kóp qabatty záýlim úı salynǵan.
Bizdiń úıden sál ǵana jerde ózbek meshiti bar edi. Kósh jerden kózge urynyp turatyn. Qyzdyń jıǵan júgindeı ári shaǵyn, ári ádemi edi. Oraza aıynda, qurban aıtta ákem ózimen birge meshitke erte baratyn. Juma namazyn da qaza jibermeıtin. Sol kezde jeti-segizder shamasyndaǵy bizder meshitti aınala júgirip, munaralaryna shyǵyp, bıikten qalaǵa kóz salar edik. Bári alaqanǵa salǵandaı anyq kórinetin. Ákeı onymyzdy sezip qalsa keıis bildiretin. Al aıt kúnderi kóńildi oralatyn. Biz de máz-maıram bop, jyly-jumsaqqa, bal-shekerge bir toıyp qalatynbyz. Ákem qurban aıtta qurbandyq shalýshy edi. Semiz qoıdyń tóstigin otqa qaqtap, úı ishindegilerge túgel aýyz tıgizetin. Sonyń dámi áli aýyzdan ketpeıdi. Sosyn jumsaq baýyrsaq, neshe túrli tátti nanǵa toly dastarqan shetine kelip otyryp, kúreń shaıǵa bas qoıatynbyz.
Eski Vernyı, onyń kórikti jerleri áli kóz aldymda: Gýbernator úıi, Áskerı máslıhat ǵımaraty, Dvorándar máslıhat úıi, Kafedraldy sobor, Pokrov shirkeýi, sáýleti jaǵynan birinen biri ótetin meshitter, kópesterdiń úlkendi-kishili dúkenderi, bir qabatty aǵash úıler, ol kezde eki qabat úıler ilýde-bireý, asfált kóshe atymen joq, shańy shyǵyp jatatyn qara jol, esek minip, túıe jetelep júrgen júrginshilerde tynym bolmas edi. Bir ǵajaby, attap bassań aldyńnan aryq shyǵatyn, aryq toly sý kúndiz-túni aǵatyn, qanatyn keń jaıǵan qalyń qaraaǵash, kókpen talasqan terekter janǵa saıa edi – mine, Vernyı qalasyna tán keıip osy» (D.A. Qonaev. «Aqıqattan attaýǵa bolmaıdy».Almaty. «Sanat» , 1994 jyl, 17-18 bet).
Dinmuhamed Ahmetulynyń balalyq shaǵy men Máskeýde oqyǵan stýdenttik sátterindegi ómirbaıandyq derekterinen basqa bergi qoǵam qaıratkeri dárejesine jetken kezeńderinen oqyrmandarymyz Dımekeń óziniń estelik kitaptary men qyzmettes zamandastarynyń, izbasarlarynyń jazǵan san-alýan ómirbaıandyq derekterinen jaqsy tanys. Mine, qazaq halqynan shyqqan ǵasyrlarda ǵana birtýar asa kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevty dúnıe júziniń barsha jurtshylyǵy jaqsy tanıdy, qurmet tutady, onyń Qonaev degen famılıasy álemge áıgili. Sol Qonaı – Dımekeńniń arǵy Jolyn, Nurmambet, Azynabaıdan keıingi tórtinshi atasy bolady. Sondyqtan berisi qazaq halqynyń, Qazaqstan atty dúnıe júzine tanymal respýblıkamyzdyń ósip, órkendeýine ólsheýsiz úles qosqan Dımekeńniń qazaqtyń Ysty rýynan shyqqan, jeti atasynan beri tarmaqtaǵanda: Jolyn, Nurmambet, Azynabaı, Qonaı, Jumabaı qajy, óz ákesi Meńliahmet sıaqty dindar babalarynan taralǵan naǵyz qazaq ekendigine kózińiz jetedi. Uly adamnyń esiminiń Dinmuhamed dep qoıylýynyń ózi tekten-tekke bolmasa kerek.
Bolysbek BATTALHANOV,
D.A. Qonaev murajaıynyń dırektory,
Nurtan TÓLEPBERGENULY,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshes
“Túrkistan” gazetinen
