«Estimegen elde kóp» degen ras-aý. Siz Iosıf Stalınniń kabınetinde tolǵatyp, Kremlde bosanǵan qazaq áıeli týraly estidińiz be? Estimeseńiz, bizdiń búgingi aıtpaǵymyz – Kremlde kindigi kesilgen Qaısar Meńisov degen qazaqtyń ómirtarıhyna   qatysty hıkaıat bolmaq. Olaı bolsa, áńgimeni áriden bastaıyq…

Qaısar Meńisovtiń ákesi Nur­jan 1910 jyly Qarqaraly ýezine qarasty Aqshataý bolysynyń onynshy aýylynda dúnıege kelgen. Eti tiri, shıraq adam bolypty. Sonyń arqasynda alasapy­ran ýaqytta Qarqaralynyń peda­gogıkalyq tehnıkýmyn bitirip, muǵalim mamandyǵyn alyp shyq­qan. Ol kez – muǵalimdikke kim kórin­genniń qoly jete bermeıtin zaman bolǵan.

Aýylda typ-tynysh qana bala oqytyp júrgeninde dushpandary syrtynan sóz júgirtip, túrtpekti kóbeıtipti. Zulmattyń zamanynda «Atasy – baı… kontra», deıdi ǵoı, baıaǵy… Áıtkenmen, dushpannyń sózinde jan bar edi. Shynynda da, ákesi Meńis kezinde qolyna jigit ustap, ózine qaraǵan eldiń namysyn jyrtqan erdiń soıy eken. Bir sózben aıtqanda: áldimen alysqan, kúshtimen tiresken. Jáne-daǵy ózine kádimgideı dáýlet bitken kisi bolypty.

Sodan ne kerek, áńgime ýshyǵyp bara jatqan soń «Batyrǵa da jan kerek» demekshi, Nurekeń jaladan aman qalýdyń amalyn oılaı bastaǵan. Sátin salǵanda, oqyǵan aǵaıyndarynyń sharapaty tıip, ishki ister organdaryna qyzmetke turyp ketedi. Qaraǵandynyń sol kezde el ishinde «Eski qala» dep atalyp ketken aýdanyndaǵy mılısıa bólimine jedel ýákil bolyp ornalasady. Tabıǵatynan alǵyr jas jańa jumysty «á» degennen-aq meńgerip áketken. Arnaıy bi­limi bolmasa da aýyr degen qyl­mystardyń ózin ashyp, kózge túse bastaıdy. Jumys isteı júrip Almaty baryp, sondaǵy áskerı-mılısıa mektebin úzdik bitirip alady. Zamanynda bul úlken oqý orny edi. Kapıtan shenindegi ol birden ózi jumys istegen Stalın aýdandyq mılısıa bóliminiń bas­tyǵy bolyp taǵaıyndalady. Osy qyzmetinde júrip, ataqty «Qara mysyq» operasıasyn bas­qarǵan. Qala tynyshtyǵyn alyp, bazar bitkendi qan qaqsatyp júr­gen buzaqylardyń qalyń tobyn qolǵa túsiredi. Abyroıy ósip, mereıi tasıdy. Alaıda, tasy órge domalaǵan saıyn munyń jaýy da kóbeıe túsken. Tyrnaq astynan kir izdegen olar Nurjan ákemizdiń tuqymynyń baı ekenin qaǵazǵa hattap, joǵary jaqqa aryzdanýdan bir tanbaıdy. Aqyry, qarsha boraǵan aryz degenin istep, Nurjan Meńisuly bes jyl sot jazasyn arqalap, Igar­ka degen ıt baılasa turǵysyz ólkege aıdalyp kete barady. Bul 1948 jyl eken.

Nurekeńniń aýylda ańyrap qalǵan jan jary Dánıa sheshemiz betti adam bolypty. Endi she, ózi ataǵy atyrapqa máshhúr Jaq­sy Jákem – Jańǵutty bıdiń tuqy­mynan, tekti jerdiń qyzy! Ol kisi bar bitirgeni jetijyldyq oqý bolsa da sol kezde aýdan ortalyǵynda ájeptáýir qyzmetter atqarǵan. Kúıeýi­niń naqaqtan kúıgen ja­zyq­syz ekendigin alǵa tartyp, bul kisi joǵary jaqqa beldi býyp shaǵymdanady. Aıaq jeter jer­degilerge sózi ótpegennen keıin, nartáýekel etip Máskeýdiń týra ózine tartady. Sol kezdegi KSRO Joǵarǵy Sotynyń tóraǵasyna deıin jetip, qabyldaýynda bol­ǵan eken. Odan da nátıje shyq­paǵan soń, «qulasań nardan qula» dep, alyp ımperıany ashsa ala­qanynda, jumsa jumyryǵynda us­tap otyrǵan Iosıf Stalınniń qabyldaýyna jazylady. Myna qudiretti qarańyz: arada az ǵana ýaqyty ótkende aıdahar kósemmen kezdesýge ruqsat alady! Sodan Dánıa sheshemiz qaharly basshynyń aldynda kó­kirekti kernegen muń men zardyń tıegin aǵytqan ǵoı. «Qara mysyq» operasıasyn uıymdastyrǵanyn, bandyny qalaı quryqtaǵanyn, endi kelip «japtym jala, jaqtym kúıemen» bes jylǵa jazyqsyz sottalǵanyn eki etegi jasqa tola otyryp aıtqan. Qudanyń qudireti, Dánıa sheshemizdiń zary Stalınniń tas júregin jibitip, meıirimin túsiripti. Murtty kósemniń máseleni sheshem deýi muń eken, mun­daı bolaryn kútpegen sheshemiz týra sol jerde ta­lyp túsken. Óziniń aıy-kúni jaqyndap otyrǵan mezgili eken, týra Kremldiń ishinde tolǵaǵy kelip qalady. Sóıtip, qyzyq bolǵanda, sol jerde aıaq-qolyn jınaıdy. Kindigi Kremlde kesilgen sábıdiń esimin «Qaısar» dep qoıady. Kreml shirkinniń kútimi myqty, biraz jatyp sheshemiz de ózine-ózi kelgen, sábıi de shıraǵan. Sodan Stalınniń nusqaýymen ana men bala Qaraǵandyǵa áskerı ushaqpen jetkiziledi. Qaraǵandyǵa ushyp kelgenderinde mundaǵy atqaminerler taıly-tuıaǵy qalmaı kútip alǵan eken…

Stalınniń aıtqany zań – kóp uzamaı Nurjan ákemiz qamaýdan bosap, aman-esen elge oralady. Qaraǵandy ob­lysyndaǵy Shet aýdanynda túrli deńgeıdegi basshy qyzmetterdi atqarady. 1986 jyly dám-tuzy taýsylyp, ómirden ótken. Al budan bir jyl buryn adal jar, qaısar ana Dánıa sheshemiz dúnıe salǵan bolatyn.

Kremlde kindigi kesilgen Qaısar Nurjanuly 1967 jy­ly Mıchýrın sovhoz-tehnıkýmyn bitirip, tehnık-mehanık mamandyǵyn alyp shy­ǵady. Birshama ýaqyt Qara­ǵandynyń mańyndaǵy Saran qalasynda mehanık bolyp istegen. 1969 jyldan Shet aýdan­dyq tutynýshylar qo­ǵa­mynda qyzmette bolady. Bertinde Qaraǵandy qala­sy­na kóship kelip, kásip­ker­likpen shuǵyldanǵan. 2015 jyly ómir­den ótti. Qaısar Nur­jan­ulynyń artynda Ma­dıar, Jasulan degen eki ul men tórt qyz bala qaldy. Ma­dıary qazirgi ýaqytta Jańa Maıqudyq polısıa bóliminiń bastyǵy bolyp qyzmet isteıdi, polısıa podpolkovnıgi. Al Jas­ulany marqum bolǵan. Ke­zinde Qaraǵandy oblystyq keden basqarmasynda jaýapty qyzmetter atqarǵan edi.

Taıaýda Nurjan balasy Madıar ákesiniń rýhyna quran baǵysh­tap, as berdi. Osy saýapty isti atqaryp shyqqannan keıin Madıardan ákesiniń Kremlde týǵanyn aıǵaqtaıtyn quja­t­tardyń bar-joǵyn suradym. «Sovettik qyzyl pasportynda «Kremlde týǵan» degen jazý bola­tyn. Jańa tólqujatqa aýystyr­ǵanda zań boıynsha dep pasport ústelindegiler alyp qal­dy. Onyń kóshirmesin túsirip alý ol kezde kimniń oıyna kelgen?», – dep kúldi Kremlde týǵan kókemizdiń uly.

Qaırat ÁBİLDINOV,

«Egemen Qazaqstan».