Búginde óz tarıhı Otanyna túrli joldarmen 1 mllıonǵa jaqyn qazaq qandastarymyz qaıtyp oraldy. Bul jerde «qandastar» degen sózdi beker qoldanyp otyrǵan joqpyz. Óıtkeni olar keshegi bir surqyltaı zamandarda amalsyzdan úıirinen bólingen óz baýyrlarymyz. Qazaqta «ózińnen týmaı ul bolmas, satyp almaı qul bolmas» degen sóz bar. Búginde qazaq úshin «ózinen týǵan ul» kim? Ol osy elim dep, jerim dep kelip jatqan aǵaıyn. Qazaqtyń qara balasy. Al, satyp alar «qul» kim? Ol jan baǵysqa kelip júrgen, tili, dili bóten jat jurttyq kelimsekter. Olar túbi el bolmaıdy. Al senimen el bolatyn, tirligi de, taǵdyry da bite qaınasyp, tutasyp ketetin, el basyna kún týsa tý túbinde turysatyn sol «ózińnen týǵan ul» bolmaq.
Qazir almaǵaıyp zaman bastaldy. Álemdik iri elder dunıejuzindegi resýrstar men yqpal aımaǵyn qaıta bóliske salýǵa kiristi. Qundylyqtar ózgerdi. Álemde zorlyqty kúshke zorlyqty kúshpen jaýap berý ádetke aınaldy. Qudaıǵa shúkir, Elbasynyń syndarly saıasatynyń arqasynda, Qazaqstan beıbitshilik araly ispetti ózin ózi saqtap tur. Degenmen, qaýip-qater joq emes. Endi ǵana býyny bekip kele jatqan memleketimizdi odan ary nyǵaıtý úshin, ish pen syrttaǵy qazaqtardyń bir kisideı birligi, memleketshildigi men ortaq kúsh-jigeri qajet.
Búgingideı kúrdeli kezeńde, Qazaqstanda óziniń geosaıası múddesi bar kez kelgen el bizdiń birtutas ult retinde ósip-órkendeýimizdi, qazaq halqynyń sanynyń ósýin qalamaıdy. Olar eldegi til máselesi men demografıalyq jaǵdaıdyń osy beti qalýyn qalaıdy, t.t.
Osyndaı jaǵdaıda qazaqqa tek qazaqtyń balasy kómektesýi kerek. Qazaqqa tek qazaqtyń jany ashýy kerek. Sol sebepti, shettegi aǵaıyndy múmkindiginshe elge tartý Qazaq eliniń strategıalyq mindetteriniń biri bolyp qala berýi tıis. Bul rette, Elbasy qol qoıǵan «Kóshi-qon týraly zań» budan aldyn bir sát kidirip qalǵan kóshi-qon úderisine jańa serpin berýde. Osy keleli ózgerister, bıyl ótkeli otyrǵan Parlament saılaýyna dóp kelip otyrǵany da, istiń ári qaraı sátti júrýine úlken úmit uıalatady.
Bul oraıda, óz basym, kelesi Parlamentte shetten kelgen qandastardyń ókilderi de bolýy kerek dep oılaımyn. Árıne, shetten kelgen qandastar Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn alǵannan soń, Qazaqstan azamaty bolyp tabylady. Al «QR azamattyq týraly Zańy» azamattyǵy bar kez kelgen azamatqa saılaý jáne saılaný quqyn beredi. Deıturǵanmen, qazirgi kezde shetten kelgen aǵaıyndar ózderiniń osy qúqyn tolyq iske asyra almaı keledi. Onyń kóptegen obektıvti jáne sýbektıvti sebepteri bar. Eń bastysy olardyń bir jerde shoǵyrly qonystana almaýy. Onyń ústine, tildik-psıhologıalyq jáne keıbir mıgrantofobıalyq t.b kedergilerge baılanysty, olar okrýgter boıynsha saılaýǵa túskende qajetti daýys jınaı almaıdy. Nátıjesinde, ult múddesi zardap shegedi. Buǵan deıin, kóshi-qon úderisinde keıbir qatelikter oryn aldy desek, bul qatelikter dál osy joǵary bılik dálizinde Otanǵa oralǵan qandastardyń birdi-ekili ókiliniń bolmaýymen tikeleı baılanysty. Sondyqtan, búginde uzyn sany 1 mllıonǵa jetip jyǵylatyn Otanǵa oralǵan qandas baýyrlarymyzdyń arasynan kelesi Parlament saılaýynda, jalpy qoǵamnyń jáne sol aǵaıyndardyń óz qalaýymen bir-eki depýtat Májiliske nemese Senatqa saılansa nur ústine nur bolar edi.
Bul shyndap kelgende, elge oralǵan aǵaıyn men memlekettiń araqatynasyn retteýde belsendi ról oınaıdy. Otanǵa oralǵan qandas baýyrlarymyz sonda ǵana ózderiniń tolyqqandy quqyn sezinetin bolady. Bul–bir. Ekinshiden, múndaı sheshim memleket tarapynan kóshi-qon úderisterin júıeli jolǵa qoıýǵa, dıaspora saıasatyn tıimdi túrde úılestirip otyrýǵa kómektesedi. Otanǵa oralǵan qandastarymen jáne dıaspora ókilderimen jumys jasaý basqa elderdiń tájirıbesinde de jıi kezdesedi. Mysaly, Qytaı Halyq Respýblıkasy ár kezekti Halyq quryltaıy saılamynda shetelden kelgen qandastaryna 35 mandat beredi. Buǵan Gankong, Makao jáne Taıvannan saılanǵan depýtattardy qosqanda jalpy sany 96 adam. Bul depýtattar eldegi saıası-ekonomıkalyq, mádenı úderisterge atsalysýmen birge, «Otanǵa oralǵan qandastar qaýymdastyǵy» arqyly sheteldegi qytaı dıasporasymen júıeli jumys jasaıdy.
Biz– az halyqpyz. Dúnıejúzinde 11 mıllıonnan astam qazaq bar dep kúpıgenimizben, ony tóńiregimizdegi qara orman eldermen salystyryp, Qazaqstannyń ulan-baıtaq jer aýmaǵynna shaqqanda túkke turmaıdy. Bizdiń jerimiz keń, halqymyz az. Bir ǵana ekonomıkalyq turǵydan alyp qaraǵanda bul keri proporsıa. Tek sheteldik jaldanbaly jumys kúshine arqa súıeý máseleni túbegeıli sheshpeıtini bylaı túrsyn, onyń sońy kóptegen problemalardy paıda qylýy múmkin. Bul máseleni túbegeıli sheshýdiń eki joly bar. Onyń biri – ishki demografıalyq jaǵdaıdy jaqsartý; ekinshi, syrttaǵy aǵaıyndardy bar kúshpen tartý. Eger bul isti jaqsy jolǵa qoıa bilsek, jaqyn arada (shamamen 2016-2022 jyldar) taǵy da 1 mmıllıon qandasymyz Otan qushaǵyna oralady. Bul el ekonomıkasyn damytý, qazaq tiliniń áleýetin arttyrý, eldegi demografıalyq tepe-teńdikti qalypqa keltirý úshin úlken septigin tıgizedi. Bul úshin, úkimet pen Otanǵa oralǵan jáne kelem deýshi aǵaıyn arasynda kópir qyzmetin atqaratyn, qolynan is keletin bilikti azamattardy Parlament pen atqarýshy bılik salalaryna tartý aýadaı qajet.
Meniń bir túsinbeıtin máselem bar: Ol bolsa QR azamattyq jáne saılaý týraly zańdaryna sáıkes, elimizde ómir súretin barlyq ulttyń ókilderine teń quqyq berilgen. Olar okrýkter boıynsha saılaý arqyly Parlamentke keledi. Biraq, artynan olardyń ókilderi Qazaqstan halyqtar Assambleıasy arqyly Parlamentke taǵy da kelip jaıǵasyp jatady. Sóıtip, elimizde turatyn ózge ult ókilderine Parlamentten oryn alýǵa qosarlanǵan quqyq berilgen. Al, shetelden oralǵan qandas baýyrlarymyz, ózderiniń qoǵamdy uıystyrýshy belsendi faktordyń biri ekenine qaramastan, Parlamentte birli-jarym mandatqa da qoly jetpeı keledi.
Qazir shetelden kelgen qandastardyń problemasyn olardyń óz problemasy dep qaraıtyn qate túsinik qalyptasqan. Bile bilsek, ol tek oralmandardyń ǵana problemasy emes, jalpy Qazaqstandyq qoǵamnyń, qazaqtyń problemasy. Sol sebepten, BAQ quraldary shetelden kelgen aǵaıyndardy kóbinshe jaqsy jaǵynan kórsetip, olardyń arasyndaǵy shama-sharqynsha elge óz úlesin qosyp jatqan azamattardy, daryndy jastardy, kóp balaly otbasylaryn kóbirek násıhattasa dep oılaımyn. Sol arqyly qoǵam olardy masyl sanaıtyn túsinikten arylar edi.
Shetelden kelgen qandastarymyz buǵan deıin respýblıkalyq deńgeıdegi úlken qoǵamdyq uıyymdarǵa birikken emes. Kóbi saıası partıalarda da joq. Olardyń birden-bir senetini Elbasy men «Nur-Otan» partıasy jáne QR Parlamenti. Bul basqa partıalardy jamandaǵanym emes, aıtpaǵym, Otanǵa oralǵan qandastardyń eń áýeli Elbasy men bılik partıasynan, elimizdiń zań shyǵarýshy organy Parlamentten kóp úmit kútetindigi. Sol sebepti, QR qarapaıym azamaty retinde, úlken saıası naýqan aldynda óz oılarym men usynystarymdy ortaǵa saldym.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory
Qazaqstan jazýshylar odaǵynyń múshesi Tursynhan Zákenniń "Feısbýktegi" paraqshasynan alyndy.
