«Rý shejiresin bilý – sahara tósinde kóship-qonǵan qazaqtar úshin ómirlik qajettilik. Qazaq halqynyń rý-taıpalyq, júzdik-qaýymdastyq birtutas bitimi ǵasyrlar boıy «búkil qazaq – bir atanyń urpaǵy, bir tamyrdyń butaǵy» degen ustanym boıynsha ósip-órkendep otyrǵan». Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nazarbaı Nursultan Ábishuly.

«Atasy alys bolǵanmen

Jamıǵı qazaq bir týǵan» (Bazar jyraý. (1842-1911).

        Qazirgi «bilgishter» aýzyn ashsa boldy rýdy jamandap shyǵa keledi. Rýdy aýyzǵa alýdy, rýǵa bólinýshilik dep, qazaqtyń rýlyq shejiresin  biletinderdi el arasyna jik salady dep kústanalaıdy.  Rýdy aýzyna alǵan adamdy ashyqtan-ashyq qaralap «halyq jaýy» dep ataıdy. Mysaly, meniń «Abaı KZ» saıtindegi «Parsy tarıhy óz bastaýyn Mańǵystaýdan alady» degen maqalama pikir jazǵan  Bekjan degen azamat «rýshyl Qojyrbaıtegin qoldap otyrǵan Abaı.kz saıty basshylary da QAZAQTYŃ JAÝLARY» dep jazypty (#98 Bekjan dn, 11/01/2016 - 13:35).

        Osy maqalamdy Sizderge, ıaǵnı  «Rý» degen sózdi jaý kóretinderge jaýap retinde joldap otyrmyn. Meniń maqsatym óz qandas-baýyrlarymnyń arasynan jaý izdeý emes, kerisinshe barlyq qandastardyń basyn qosý. Uly atalarymyz da osylaı jasaǵan. Qazaq halqy san myńdaǵan jyldardan beri osy rýlyq júıeni saqtaǵandyqtan ǵana búgingi kúnge jetip otyr. Rý eldi bólmeıdi. Kerisinshe biriktiredi. Sebebi, qazaq eliniń ózi biriniń ishinen biri shyqqan rýlardan (atalardan) turady.

        Dálel me? Tyńdap kórińiz?

         «Qosaıdan - Áıteı, Begeı, Baıbol, Tineı, Bálı, Súıindik (Jaman Adaı). Olar ósken aýyl. Adaı shejiresinde Alty Qosaı bolyp atalady. Qosaılar segiz arys adaıdyń úlken bir tobyn quraıdy» («Manqystaý ensıklopedıasy» Almaty, 1997. 198-199 better).

        «Adaı taıpasynyń eń kóp taraǵan jáne kóp shashylǵan irgeli atalardyń biri - Qosaı. Adaılar ony eń uly áýlıe atamyz dep aıryqsha qadir tutady. Torqaly toı, topyraqty ólim de tór - Qosaı urpaǵynda, bata beretin de solar. "Qosaı shapany" isi  Adaıǵa mindetti bas káde.  "Jolym bolsyn deseń - Qosaıdan joldasyń bolsyn" degen mátel de málim. Qysqasy, Qosaı-erekshe qadirli Áz áýlıe.

        ...Baıqap otyrsaq, tórt tarapqa shashylǵan «ad» qaýymynyń arasynda jan sany mol, irgeli Qosaı taıpasy bolǵanyn ańǵaramyz. Onyń alǵashqy ókilderiniń biri b.d.d. X ǵasyrda Dáýit patsha tóńireginen kórinse, Muhambet paıǵambar dúnıege kelmes buryn  200 jyl shamasynda arabtarda Qosaı rýy bolǵanyn, paıǵambardyń besinshi atasy Zeıd Qosaı áýletinen áıel alyp, solardyń shańyraǵy astyn panalaǵandyqtan, Qosaı atanǵan.

        ...Qosaı qazaq eposynan oıyp oryn alǵan eń tulǵaly qaharmandardyń biri. Ol-"Er Kókshe",  "Er Kókshe uly Er Qosaı» jáne Muryn jyraý  "Qyrymnyń qyryq batyry" jelisine qosyp jyrlaǵan "Er Qosaı jyrynyń bas keıipkeri".

        ...Qazirgi Atbasy men Naryn jotalarynyń aralyǵynda "Qosaıdyń qarataýy",  "Qosaı qorǵany" Talas ózeniniń basyn  "Úsh Qosaı", Alataý da «Qosaı taý» atalatyn taý da bar eken» (Anes Saraı «Kónelikter»).           

          Álem tarıhyna úńilsek bizdiń jyl sanaýymyzdyń V ǵasyrynyń ortasynda Mekkeni ıemdenip, Hıdjaz óńiriniń kóptegen aımaǵyn basyp alǵan Quraıyshtardyń áıgili qolbasshysy bolǵan - Qosaı ataǵa tap bolamyz. Qosaı óz zamanynda asa yqpaldy, ári baı adam bolǵan, bar-joǵy bir taıpalyq rý basynyń kósemi-sheıhy bolǵanmen, quraıyshtar ony basyna kóterip «Sultan» dep madaqtaǵan. Bizge jetken kóne áńgimelerde Mekke óńirindegi bolǵan basty oqıǵalardyń bárin Qosaı esimimen baılanystyra shejireleıdi.

         Qosaı ata Muhammed paıǵambardyń tórtinshi atasy bolyp keledi, ıaǵnı paıǵambar dúnıege kelerden 200 jyldaı buryn ómir súrgen. Muhammed dúnıege kelgen tusta, Qosaıdyń bes balasynan taraǵan erkek kindikterdiń sany 200-250 ge jetken. Bul tusta Mekke shahary Qosaı tuqymynyń ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda boldy. Joǵaryda kórsetkenimdeı, ol urpaqtar bul kezde ósip-ónip, top-top bolyp ul órbitken úrim-butaǵy tolysqan ortaǵa aınaldy. Ataqty qaǵbanyń kilti de solardyń qolynda boldy-sýyq qol, ury-qarydan qaǵbany qorǵaý úshin, oǵan qulyp salýǵa májbúr bolǵanda solar. Qaǵba aınalasyndaǵy qudyqtardy qadaǵalaý, sot isterin júrgizý jáne kesim aıtý, taıpalar arasyndaǵy daýdy sheshý, quraıyshtar jaýǵa attanǵanda kóterip shyǵatyn kıeli týdy saqtaý, joq-jitikter úshin salyq jınaý, aqsaqaldar májilisine qatysý, jınalysqa shaqyrý, qoǵamdyq qarjyny basqarý, balgerlik jebelerge bas-kóz bolý, mine, osy sıaqty, Mekkedegi barlyq qyzmet babyna basshylyq etý Qosaı urpaqtarynyń quzyrynda boldy.

          Sol úrdisti kúni búgingi Adaı eliniń quramyndaǵy Qosaı ata urpaqtary tap sondaı dárejede jalǵastyryp keledi desek artyq aıtqandyq bolmaıdy. Olar Adaıda aǵa balasy retinde úlken qurmetke ıe. Alys saparǵa shyǵarda, halyq múddesi úshin keleli is bastarda, jaýǵa attanarda Qosaı ata urpaǵynan bata alý, qasyndaǵy saparlas serigiń Qosaı ata urpaǵy bolsa jolyń bolady degen uǵymda osy Qosaılar sol Qosaıdyń búgingi urpaqtary degenge saıady desek, shyndyqtan alys ketpeımiz. Oǵan dálel kerek bolsa, ony da aıta keteıik. Mysaly, Qosaı esiminiń kúni búginge jalǵasyp, qaıtalanyp otyrýy. Qazaqtan, nemese qazaqqa týtalas elderden basqalary  balalarynyń esimin Qosaı dep qoımaıdy. Meniń bulaı dep oı túıindeýime túrtki bolǵan basty sebep, bizdiń (Adaıdyń) túp qazyǵymyz, quranda kórsetilgendeı, eń alǵashqy mádenıetti dúnıege ákelgen Ad eliniń urpaǵy ekendigimiz bolyp tabylady. Sonda qazirgi musylman dini bizdiń ata-babalarymyzdyń arasynda dúnıege kelgen bolyp shyqpaı ma?! Bul jóninde Shyńǵysqan babamyzdyń Joshydan taraıtyn tikeleı urpaǵy Ábilǵazy atamyz óz qolymen jazǵan «Túrik shejiresi» atty kitabynda «Túrik halqy Iafesten Alynsha han zamanyna sheıin musylman edi» dep jazypty (16 bet).     

       Al, Qaraqalpaq elindegi Besoba jerinde jerlengen jaqynda ǵana 500 jyldyǵyna arnap urpaqtary as bergen, Qosaı atamyzǵa kelsek, bul atamyz sol burynǵy Qosaı atamyzdyń urpaǵy, tektiden týǵan tekti dep esepteýimiz kerek. Tektiden tekti týýy bul kúnde búkil álemde de, ǵylymda da moıyndalǵan shyndyq.   

      Tarıhta Túrik qaǵanaty kezinde jasaǵan taǵy bir Qosaı bar. Ol sol zamanda Altaı men Jetisý aralyǵynda ómir súrgen Nýshýbı taıpasynyń kósemi-bar ómirin Besbalyq (Beıjin, qazirgi Pekın) qalasyn qorǵaý isine arnaǵan. Orhon-Enıseı jazbasynda «Qosaı 720 jyly Besbalyqty jaý áskerinen bosatqan» dep jazylǵan.

      Jalpy Qosaı taıpasy ejelgi adtardyń quramynda ejelden birge jasasyp keledi, tipti b.d.d. IV ǵasyrda Gımalaı taýynyń bir shatqalynda putqa tabynatyn Býdda dinin dúnıege ákelgen. Osy  Qosaıda sońǵy Qosaılardyń túp atasy bolyp tabylady. Onyń jazbasha tarıhı aıǵaqtamasyn Ábilǵazynyń «Túrik shejiresinen» tabamyz: «Kúıik han ata taǵyna otyryp, birneshe jyldar ádil patshalyq quryp, altynshy uly Alynshany óz ornyna otyrǵyzyp, halyq baratyn jerge ketti.

      Alynsha han kóp jyldar patshalyq qyldy. Nuh paıǵambar zamanynan Alynsha hanǵa sheıin barsha Iafes áýleti musylman edi. Alynsha han zamanynda jurt baıyp dáýleti tasydy. «It semirse ıesin qabar» degen ózbek (qazaq)  maqaly bar edi. Ár kisi óziniń eń qımas adamy ne uly, ne qyzy, bolmasa aǵa-inisi ólse, soǵan uqsatyp, qýyrshaq jasatyp qoıatyn boldy. «Bul-pálensheniń sýreti» dep ony súıer edi, as kelgende onyń aldyna as qoıyp, onyń júzin óbip, kózin súrter edi, oǵan bas urar edi. Bundaı ádet qaıtalana-qaıtalana putqa tabynýǵa ákeldi» deıdi (13 bet). Taǵy  bir   derekte:  «Turpannyń   bezekilik    saǵasyndaǵy    býdda    dininiń   úńgir   (myń úı) ǵıbadathanasynyń  qabyrǵasyna jáne tóbesine syzylǵan órnekterde qazirgi qazaq syrmaqtaryna salynatyn múıiz oıýlardyń úlgisi kezdesedi. Bul oıý-órnekterdiń tym erteden kele jatqandyǵynan derek beredi»  («Qazaqtyń kóne tarıhy». Almaty. 1993. 364 bet).

       Qosaı qazaq, qyrǵyz   jyrlarynyń  basty     qaharmany.  Olardyń    qataryna  Orta  júzdiń    Ýaq    toptamasyna     engen       «Er    Qosaı»,   Qyrǵyzdyń    «Manasy»     jatady.  Negizi    osy  Qosaılardyń  barlyǵynyń  tegi    bir.   Manas   ensıklopedıasy,     Qosaıdyń  ata   qonys   Atbasy   óńiri,  osy   Atbasy   men   Naryn    jotalarynyń    arasynda   «Qosaı qorǵany» atty qamal   baryn  jazady.  Japon jerinde  Kamamasý  qalasyna  jaqyn  jerde  Qosaı, Táńir   atty   mıkrotoponım men eldi meken bar.  Endi Qosaı degen sózdiń tikeleı óz  maǵynasyna  kelsek, osy  sózdiń    túbirindegi    qos    sózi    qosaqtalý   nemese  ekeý   bolyp  birigý  degen  sóz.   Mundaǵy  «Aı»  jalǵaýy da   kópshe  maǵynada.   Sonda Qos aı degenimiz Adaıdyń  Qudaıkeden  taraıtyn  eki  nemeresiniń  (Tázike men Qosaıdyń),   ıaǵnı    eki (qos)   aıdyń,  ıaǵnı  eki býyn  urpaqtyń   bir atanyń balasy ekendigin aıshyqtaý bolyp   shyǵady.   Bul   tujyrym   qazaqtyń   shejire deregimen de  sáıkes keledi.

       Qosaı ata esimi  – er  men áıel degendi de bildiredi. Oǵan «qos» pen «juptyń» sınonım ekeni kýá. Qazaqtyń jańadan otbasy qurǵandardy «Jas jubaılar» deıtinimiz osy. Sebebi, Aı sózi   ana, áıel, arý  degen maǵynada da qoldanylady. Mysaly, Aısulý (Aıdaı arý), Aıarý,  Aıman (Aı Mannyń qyzy) Aınur, Aıgúl, Aıjan, t.t. bolyp kete beredi. Demek, Aı - áıel, ana obrazyn jasap tur. Bul tujyrymnyń aıdaı aıǵaǵy, Aspandaǵy aıdyń «aı» dep atalýy. Aspandaǵy Aı jerdiń serigi bolsa, adamdarda áıel erdiń serigi. Ekeýi qatar órilip tur.      

       Onyń toponomıkalyq aıǵaqtamasy, búgingi qazaq jerindegi Qostanaı oblysy ataýy bolyp tabylady. Demek, bul jer Adam atanyń eki urpaǵynyń birigip qos tikken jeri. Sebebi, osy sóz qos tigý, qostaný, qonysqa qoný, qosaqtalý, jup bolý (jubaı sóziniń tórkini osy) uǵymdary shyǵyp tur. Osy oblystyń ortalyǵy Qostanaı qalasynyń qaq ortasyn jaryp Tobyl (Tobysh)  ózeni  aǵyp  jatyr.   Osy  Tobyldyń jaǵasynda  Adaı  atty  jer men eldi meken kúni búginde de bar.

       Túsinikteme: Qaz Adaıdyń shejire deregi boıynsha Qosaı Adaı atanyń ekinshi nemeresi, ıaǵnı úshinshi býyn urpaǵy bolsa, Tobysh jetinshi nemeresi, sonymen qatar toǵyzynshy býyn urpaǵy bolyp tabylady.

       Qosaı – birikken sózderden turatyn taza qazaq sózi. Sóz túbiri Os (Osh) bolsa,  Qos – eki,  nemese egiz (jup) + Aı degen sózderden jasalǵan Úsh sanynyń ataýyn beredi.

         Bul tujyrym Qaz Adaıdyń shejire deregimen de, qazaqtyń tarıhı deregimen de, qazaqtyń sandyq júıesimen de tolyqtaı sáıkes keledi.

        Birinshi býyn (bir sany), Adaı atanyń eki uly Qudaıke men Kelimberdi.

        Ekinshi býyn, Qudaıkeniń úlken uly Tázike (Áz áke, Áz áýlıe). Tolyq maǵynasy: T- tolyp tolysý; Ázimiz – Áz (Az); «İ» - balasy, urpaǵy; sońǵy «Ke» jalǵaýy – áke degen maǵyna beredi.  Bul eki býyn, qazaq ta «Aqqý menen Qaz, Adaı menen Taz egiz», - tujyrymdalǵan. Balama ataýy Az eli (kóp emes, az halyq). Eki sany Qazaqtardyń sandyq ataýy.

        Úshinshi býyn, biz áńgimelep otyrǵan Qudaıkeniń eki ulynyń kishisi Qosaıdyń qaýymy. Olardan Qosaı atanyń urpaǵy Nuq paıǵambar, onyń otbasy jáne musylmandyqty moıyndaǵan az  ǵana el topan sýda kemege minip aman qalǵan. Úsh sany Qosaılardyń sandyq aty.

        Tórtinshi býyn, (tórt sany), Kelimberdiniń úlken uly Qunanorys.

         Besinshi býyn, Kelimberdiniń ekinshi uly Aqpandar. Eki men Bes sany Qazaq pen onyń urpaǵy Aqpannyń (Aq Man uldarynyń), ıaǵnı  Aqıqattyń atasynyń sandyq ataýy. Bul qaǵıda kúni búginde de búkil álem elderiniń qoldanystarynda bar. Bir - óte jaman, eki - jaman, úsh - qanaǵattanarlyq, tórt - jaqsy, bes - óte jaqsy dep baǵa beretinderimizdiń negizi osy. Ózderińiz kórip otyrǵandaı «óte jaqsy» degen baǵa Qazaqqa, ıaǵnı Aqıqattyń atasyna berilip otyr.

         Altynshy býyn - alty sany balyqshylardyń sandyq ataýy. On segiz myń ǵalam degendegi, ǵalamnyń sóz túbiri (óz túbi) «Al» bolatyny da osydan. Búgingi ǵalymdarymyz qupıasyn asha almaı júrgen bútkil jer betin torlaı salynǵan alyp pıamıdılardy da salǵan solar. Oǵan dálel retinde aıtarym, sol pıramıdalar shoǵyrlarynyń arasy artyq ta emes, kem de emes týra 6666 km bolýy. Demek, ol zamandarda búkil álem elderi bir ǵana bıleýshi qaǵanǵa (handardyń aǵasyna) baǵynǵan bolyp tur. Bizge adamzattyń tegi bir ekenin osylaı jazyp qaldyrǵan bolyp tur.

        Jetinshi býyn – jeti sanyn ıemdengen Jemeneıler, ıaǵnı Buzaýdyń eki balasynyń kishisi.  Bular Semıtterdiń aǵasy.

        Segizinshi býyn – Semıt, arap  pen evreılerdiń atasy. Segiz semıtterdiń sandyq ataýy. Ózderińiz kórip otyrǵandaı segizdiń túbiri egiz. Bul jerde «segiz kimmen egiz?»,  degen suraq óz-ózinen týyndap tur. Segiz (Semıt) árıne jetimen (Jemeneımen) egiz. Myna kórshi orys halqynyń jetini (sem), segizdi (vo-sem), ıaǵnı segiz jetiniń (Semıt Jemeneılerdiń) ishinen shyqty deıtinderiniń syry osy.

        Toǵyzynshy býyn, toǵyz sany ataýyn ıemdengen Tobyshtar. Búkil álemge bıligin júrgizgen Oǵyz (Ógiz) qaǵan, Búkil Azıa men Evropaǵa túgeldeı bıligin júrgizgen Edil (Attıla) patsha osy toǵynshy býynnyń, ıaǵnı Tobyshtardyń urpaǵy. Toǵyzdyń sóz túbiri Oǵyz bolatyny osydan.

      Osy Qosaı atamyzdyń atynda Manqystaýdyń Kendirli aımaǵynda Kosa araly (qasynda Ada atty aral bar);  ózge óńirlerin de Qosammola qorymy, Qosaýyl  qudyǵy, Qosashy (Kosadjı) atty 3 alqap, 5 qudyq, Qosaıbulaq (Qosbulaq) dep atalatyn bes bulaq, Qosaı qudyq (Qosqudyq) atty 10 jer men qudyq bar. Serikbol Qondybaıdyń «Mańǵystaýdyń jer-cý ataýlary» atty eńbeginde Qosaı Ata urpaqtarynyń atyndaǵy 56 mıkrotoponım kórsetilgen (188-193 better).

      Qazaq elinde Qostanaı atty oblys pen qala, Qyrǵyzstanda da Osh atty oblys pen qala,  Qyrymda Sochı, Túrkıanyń negizin qalaǵan Osman ımperıasy, Grýzıada Osetıa eli t.t. bar.

      Osylaısha,  qazirgi  qazaq  shejiresindegi,  Baıulynyń kenjesi, ıaǵnı Baıulynyń da, sonymen  qatar  búkil qazaqtyń da qarashańyraǵynyń  ıesi   Qaz Adaıdyń   Qudaıkesiniń,  eskishe aıtqanda  «Ad gý» - diń (uly Adtar)    eki  balasy  Tázike  men Qosaı jaıly qoldaǵy  bar  tarıhı derekter,  olardyń  sonaý  eski zamandaǵy, budan  birneshe  myńdaǵan  jyldar  burynǵy  quranda  aıtylǵan Adtyqtardyń urpaǵy ekendigin kórsetedi.

       Tarıhı derekterdiń barlyǵy Qazaq handyǵy  Shý ózeniniń boıynda buǵan deıin «myń ólip, myń tirilip» kelip qaıta qurylǵanyn aıǵaqtaıdy. Osy Shý ózeniniń atyna qatysty Adaıdyń úlken uly Qudaıke kóshiniń jazǵyturym muz ústinde sýǵa ketýi jaıly ańyz saqtalǵan.

       «B.d.d. H ǵasyrda evreıdiń Dáýit paıǵambarynyń dinı ordasynyń kúzetinde Qosaı, Balyq áýletiniń adamdary bolǵan. Evreıdiń «Táýretinen» adaı qaýymynyń esimin jıi kezdestirýge bolady. Qosaı dindar jáne onyń uly Zákárıa týraly tutas  taraýlar jazylǵan. Keıin bul áýlet Arabıaǵa aýysyp, Mekkeniń kiltin qolyna ustaǵan. Muhammed Ǵ.S-niń besinshi atasy osy Qosaı áýletiniń qyzyn alǵandyqtan Qosaı atanǵan. Osy qaýymnyń bir tarmaǵy jarty shar aınalyp Gımalaı taýlarynan shyǵyp, úndiniń «Mahabharata» dastanynda aýyzǵa ilikken. Osy qaýymnyń arasynan býdda dininiń negizin qalaýshy Gaýtama Shakıamýnı shyqqan. Jazbalarynda qazaq topyraǵynan ketken»  (Ánes Saraı «Kónelikter»).

       Bul derektegi Ánes aǵamyzdyń Muhammed paıǵambardyń besinshi atasy Qosaı degen qaıyn atasynyń esimin ıemdenipti degeni kóńilge qonymsyz. Búkil álem tarıhynda Ebreıden basqa ult qyzdan taramaıdy  jáne qaıyn atasynyń esimin ıemdenbeıdi. Bundaı jaǵdaı, búkil álem elderi óz tegin «sýdaı sapyryp»,  tegin bilmegenderdi «tegin bilmegen teksiz» dep jazǵyratyn zaman túgili,  «genderlik saıasat» álemniń qaq tórinde saıran salǵan qazirgi zamanda da qoldanylmaıdy. Tarıhı oqıǵaǵa baǵa bererde, oǵan sol zamannyń kózimen qaraý kerek. Ol úshin Uly Atalarymyzdyń rýlyq shejiresin jáne olardyń Ata saltyn zerdeleı bilýimiz shart.  Sondyqtan,  paıǵambarymyzdyń ata-tegi jaıly tómendegi derekti usynamyn:

      «Tarıhı derekterge súıenip, Muhammedtiń ata-tegin shejirelesek, ony bylaı taratamyz: Muhammed – Abdolla - Ábdi Ál Mútálip (Sheıba) – Hashım (Omar Baný) - Ábdimanap – Qosaı  Qalab – Mera – Qaab – Lýı-Ǵalıb – Tahır  -  Málik – Nyzar – Maǵıt – Adnan. ...Barlyq tarıhı jazbalar, aýyzsha ańyz-áńgimeler Muhammedti eshbir kidirissiz Ibragım (Ybyraıym) paıǵambardyń násilderine, onyń uly Ismaıldyń urpaqtaryna ákep tireıdi».  (Amanbaı Quntóleýuly «Muhammed Paıǵambar» Almaty. 2003. 15, 72 better). Ózderińiz kórip otyrǵandaı paıǵambarymyzdyń túp atasy Adnan (Ad Man) atasy Ál (Al, Alash, Alshyn) dep kórsetilgen. Al esimi Qosaı áýletimen atymen qatar atalatyn, Balyq áýletin Balyqshy dep túsinsek qatelespeımiz.  Sebebi, ekeýi de Adaı atanyń nemereleri bolyp tabylady. Olar kúni búginde de Mańǵystaýda juptaryn jazbaı birge júr.         

      -  Úsh, otyz, úsh júz, úsh myń, s.s. aldynda úsh sany bar barlyq sandar Qosaı atamyzdyń sandyq ataýy. Myna kórshi orystar bir, eki, úsh degendi, raz (sóz túbiri Az, Qaz, Qazaq), dva (deva, qyz), trı (tiri, topan sýdan tiri qalǵandar dep dáldep  ataıdy).

      -   Qosý, alý, bólý, kóbeıtý atty tórt amaldyń ishindegi «qosýynyń» avtory da osy Qosaılar. Onyń dáleli qaıda? degen suraqqa aıtarym, onyń jaýabyn osy sózdiń maǵynasy men birge Os degen sóz túbirinen tabamyz. Qosý amaly Qosaılardyń laqap aty. Bastaýyn bir er adam men bir áıel adamnyń bir-birine qosaqtalyp «jubaı» dep atalyp, osyǵan balama retinde birge-birdi qosqanda «eki» degen qazaqtyń laqap aty shyǵatyny osy.

       -   Eń alǵashqy ot jaqqandar Ad qaýymy (qarashańyraǵynda Adaılar otyr). Mańǵystaýdyń qara oıynyń qaq tórindegi Qarataýdyń eń bıik shyńynyń Otpan (Ot man, Ot adam) dep atalatyny jáne ishine ot jaǵý úshin jasalǵan  qondyrǵyny «oshaq», «mosy» dep ataıtynymyz osydan.  Báriniń sóz túbirleriniń birdeı bolatyny osy. Iaǵnı Ottyń (Odtyń) avtory Odoı (Adaı) bolsa, mosy men oshaqtyń avtory Adaıdyń úshinshi býyn urpaǵy Qosaı bolyp tur. Myna kórshi orystardyń barlyq derekterinde  Adaılardy Odoı, Odoıýt, Ýodoı dep hattaǵan.  Búgingi Otan degen uǵymymyzdyń tolyq maǵynasy osy Otpan.

      -  Bosaǵa (úıdiń bosaǵasy), Qos aǵa (úıdiń aǵasy),  Qosh keldińizder! Qosh kórdik! degen uǵymdardyń da, sonymen qatar «Bosaǵa» tańbanyń da avtory osy Qosaılar. Bul osy tańbany ıemdengen rýlardyń báriniń atasy Qosaı degen sóz. Biz biletinderden (bilmeıtinderimizde bolýy múmkin) bul kúnde «Bosaǵa» tańbany ıemdengender  Qońyrattar, Mańǵytaı, Qarakesek jáne Sańǵyly bolyp tabylady.

      -  Shyndyqtan eshkim eshqaıda qashyp qutyla almaıdy. Myna batys elderiniń kez-kelgen zattyń ózegin «os» deıtinderi de osy Qosaı atamyzdyń aty.

      -  Qasyńda janyń súıgen jaryń nemese sen úshin janyn qıýǵa bar dosyń bolsa myna jaryq dúnıede jolyńnyń bolatyny da, Dos degen sózdiń túbiriniń Os bolatyny da osy. Osy keltirilgen uǵymdardyń, sonymen qatar sóz túbirinde «Os» degen sóz bar barlyq ataýlardyń báriniń de «avtory» Qosaılar.

      - Kókshe batyrdyń balasy Er Qosaı týraly jyrdyń birneshe nusqasy bar.  Jyr  tarıhta bolǵan oqıǵalardy qamtıdy. Jyrdyń barlyǵynyń mazmuny uqsas, negizgi taqyryby – Otan qorǵaý, ıdeıasy – el birligin saqtaý. Qyrǵyzdyń «Manas» eposynda Kókshe esimi kezdesedi. Bul «Er Qosaı» jyrynyń halyqqa erteden belgili ekenin, báriniń bir atadan taraıtynyn, soǵan sáıkes álem elderiniń de bir-birimen dostyq qarym-qatynasta bolǵanyn dáleldeıdi. Muryn jyraý jyrlaǵan «Kókshe batyrdyń uly Er Qosaı» jyrynyń keıipkerleriniń esimderi «Er Qosaı» jyryna uqsas bolǵanmen, baıandalatyn oqıǵa múlde bólek. «Er Qosaı» dastanynyń ár jyldary jınalǵan 7–8 nusqasy Almaty qalasyndaǵy Ortalyq ǵylym kitaphananyń Qoljazbalar qorynda saqtaýly.

     -  Altaılyq «Ma Adaı Qara» dastanynyń basty keıipkeri Man Adaı Qaranyń uly Kógedeı batyr men qazaqtyń Kókshe batyry bir beıne. Qazaqtyń ákelerin «Kóke» deıtinderi solardan qalǵan bolyp tur. Kók aspanymyz ben Kók týymyzdyń da negizi osy atamyz bolyp tur.

     -   Qosaı rýyn qazaqtyń  negizin qalaǵan barlyq rýlardyń ishinde bar dese de bolady. Mysaly:

         Qosaı rýy - Uly Júz (Aqarys) - Jalaıyrdyń ishinde bar.

         Abaq Kereılerdiń Jastabannan taraıtyn bir tarmaǵy Qosaı dep atalady.

         Naıman (Orta júzdiń) rýlyq shejiresinde de Ergenekti Ýaqtan taraıtyn Qosaı rýy bar.

         Orta júz Qypshaqtyń da bir tarmaǵy Qosaı.

         Alshynnyń Aǵa balasy Álim - Keteniń de bir rýy Qosaı dep atalady.

         Uly júz —  Ystynyń quramynda da Qosaı rýy bar.

         Qońyrattyń – Jetimder – Sarysynan taraıtyn Qosaı rýy bar.

         Orta júz (Janarys) Ýaqtardyń kóptegen urpaqtary ózderin Erqosaıdan taratady. Ýaq: Betke · Erqosaı · Qaldybatyr · Janteli · Baımen · Toqtamys · Sarman · Ergenshi bolyp taratylady.

         Bul tizimdi áli de ary qaraı jalǵasyryp kete berýge bolar edi. Onyń bizge qajeti de joq. Sebebi, Qosaı  esimdi rý (el) tek qana qazaqtyń emes, álemniń barlyq elderi, úlken rýlary men taıpalar birlestikteriniń báriniń de quramynda bar. Demek, eldi elge qosyp, ár bir bólek shyqqan rýlar men elderge oń batasyn berip otyrǵandar osy Qosaı aǵa urpaqtary. Qosaılar ózge qazaqtarǵa Ata, bizde olar Aǵa  dep qurmetteledi. Alys saparǵa shyǵarda, halyq múddesi úshin keleli is bastarda, jaýǵa attanarda Qosaı ata urpaǵynan bata alý, qasyndaǵy saparlas serigiń Qosaı ata urpaǵy bolsa jolyń bolady degen uǵym sol Nuq paıǵambar zamanynan beri jalǵasyp keledi. Aqıqatynda da, tek qana Qosaı Ata urpaǵy Nuq paıǵambarǵa joldas bolǵandardyń ǵana joly bolǵanyna qandaı daý bar.  Árıne, solaı. Qasynda aǵasy júrse, inisi qor bolýshy ma edi. Qazaqtyń «Aǵasy bardyń jaǵasy bar, inisi bardyń tynysy bar» degen maqalynyń avtory da osy Qosaılar. Qazaqtyń úıge kirer esiginiń eki qaptalyn bosaǵa deıtinderi de osydan. Qosaılar júrgen jerde el bolyp uıysý, shynaıy adamı qasıet, aýyzbirlik, baq pen bereke bar. Qazaqtyń alys saparǵa shyqsań «Qosaıdan joldasyń bolsa, jolyń bolady», nemese keleli is bastarda Qosaı ata urpaǵynan bata alyp bastaıtyndary osy. Osy degen sózdiń túbiriniń Os bolatyny da osy.      

       Osy uly qaǵıdany búkil álemge bastap bergen Os (Osh), Qos, Qosaı atty atamyz ben anamyzǵa jáne  sol izdi jalǵastyryp kele jatqan búgingi urpaqtary Qosaılarǵa búkil álem qaryzdar.

      Úsh sany (qos, egiz, jup+aı) Qosaı atamyzdyń sandyq ataýy, ol qazaqta kıeli de, qasıetti sanalady. Basyn ashyp keteıin, kıeli sanalatyn úsh sanynyń sandyq ataýy emes, Qosaı atamyzdyń ózi. Qazaqtyń kıeli sandarynyń báriniń maǵynasy osyndaı. Bul kúmánǵa da, daýǵa da jatpaıdy. Adam balasy dúnıege keledi, óledi, ólgesin umyt bolady. Tek eki adam ǵana máńgi ólmeıdi: birinshisi elin jaqsylyqqa jaqyndatqan adam, ekinshisi elin sorlatqan adam.   

         «Saq dep atalatyn taıpalardyń árqasysynyń óz aldyna hany bolǵan. Handardyń ámiri kúshti edi, han qaza bolsa, onyń óligin arbaǵa salyp el aralatqan» - deıdi. («Qazaqtyń kóne tarıhy» Almaty 1993. 52-53 better). Tarıhtan belgilisi «saq» atalǵan halyq (b.j.s. deıingi 7-4 ǵasyrlarda) qazirgi Aral, Syrdarıa, Qarataý, Alataý, Talas, Shý, İle, Tarbaǵataı, Pamır-Altaı, Balqash, Kaspıı, Jem, Jaıyq, ıaǵnı qazirgi qazaq eli aımaǵynda qonystanǵan. Olardy «tıgra haýda saqtary» (shoshaq tóbeli tymaq kıetin saqtar) dep ataǵan. Qazaq halqy da kúngi keshege deıin ózderin «shoshaq tóbeli qazaqpyz» dep ataǵan.

        Osy jerde olar ózderin nege Shoshaq bóriktiler dep atady degen suraqtyń óz-ózinen týyndap turǵany anyq. Ony anyqtaý úshin taǵy da eshqashan jańylysyp kórmegen sóz túbirine júginemiz. Ózderiń kórip otyrǵandaı shoshaqtyń túbiri Osh (Os), ıaǵnı Qosaı atamyzdyń esimi. Bul baıaǵy Nuq paıǵambar zamanyndaǵy topan sýǵa qaryq bolǵan eldiń ataýy. Sol elden tek qana Nuq paıǵambardyń otbasy jáne Musylmandyqty moıyndaǵan seksen otbasy kemege minip aman qalǵan delinedi ejelgi shejirelerdiń bárinde. Kemeniń toqtaǵan jeri Qazyǵurt taýy. Bul sózdiń tolyq maǵynasy Qazyq jurt.  Nuq paıǵambardyń tegi Qosaı. Sol el túgeldeı sýǵa qaryq bolyp, tek qana Nuq paıǵambardyń kemesine mingen jandar aman qalyp, sol elge Nuq paıǵambar sońǵy «Núkteni» qoıdy. Odan keıingi urpaq Qosaı Nuq bolyp, al sóılemde Qos Núkte bolyp jalǵasyp ketti. Qos Núkte - Qosaı Nuqtyń laqap aty. Qosaı rýynyń qazaqtyń barlyq rýlarynyń quramynda bolatyny, Qosaıdan joldasyń bolsa jolyń bolady delinetini jáne olardyń aǵa balasy dep qurmetteletininiń syry osy.

         Biz bul tujyrymnyń aqıqat ekenin myna soltústiktegi kórshimizdiń qos núkteni «dvoe tochıe» deıtinderinen aıqyn kóre alamyz. Ózderińiz kórip otyrǵandaı, «tochkanyń» sóz túbiri osh (os) bolyp olar da Nuq paıǵambar atamyzdyń rýy Qosaı atamyzdyń atyn ustap otyr.

          Al, sáýkelege taǵylatyn «Úkige» kelsek. Bul Nuq (Núk) qaýymynyń túp atasy – Úkasha ata.  Úkasha Atamyzdyń, ıaǵnı Nuq atamyzdyń molasy osy Qazyǵurt taýyna jaqyn mańaıda. Ejelgi jazbalar Nuq paıǵambar qaýymyn Úkish qaýymy dep atapty.

          Úkish qaýymy – Nuq paıǵambar qaýymynyń ejelgi ataýy. Nuqtyń sóz túbiri (óz túbi, óz atasy) Uq (Úk) bolatyny osydan. Qazaq kelinderiniń sáýkelesi men dombyraǵa taǵylatyn Úkiniń jáne úmitimizdi úkileıtinimizdiń syry osy. Qazirgi «úkim» (jarlyq), «úkimet» degen uǵymymyzdyń da avtory osy Úkish (Nuq) qaýymy. Bizden basqa eshbir el óz bıligin úkimet dep atamaıdy.

Jalǵasy myna siltemede.

Muhambetkárim Qojyrbaıuly,

Mańǵystaý