Túrlený. Májilistiń aldaǵy kezekten tys saılaýynan keıin jasaqtalatyn depýtattar korpýsyn «jańarǵan» degennen góri osylaı «túrlengen» degenimiz jón sıaqty. Oǵan sebep az emes. Buǵan deıingi parlament májilisi de sondaı qalyppen jasaqtalyp keldi. Al, depýtattaryn jergilikti máslıhattar men prezıdenttiń ózi «saılaıtyn» Senat týraly birdeńe aıtýdyń ózi yńǵaısyz.
Bul joly da bılik «jedeldetilgen saıası reformalar júrgizý» degen jeleýmen apyl-ǵupyl saılaý ótkizip, «jańa» parlament jasaqtap almaqshy. Bul bılikke «halyqtyń senim mandatyn anyqtap alý» úshin kerek bolypty. Bylaı qarasań bıliktiń bul isine de ishiń jylyp qalady eken. Áıtpese, bylaıǵy jurtty «ıtpisiń, kisimisiń» demeı, otyryp alsa qaıter ek...
Sonymen, naýryzdyń 20-y kúni saılaý ótedi. Osy oraıda I. Stalınniń «Saılaý mańyzdy emes, sanaý mańyzdy» degen sózin áli kúnge umyttyrmaı kele jatqan jaǵdaılar taǵy da eske oralady. Saıası naýqan týraly daqpyrt shyǵysymen-aq, jer-jerlerdegi saılaý komısıalarynyń quramy pysyqtalyp, o dúnıelik bop ketken, ıakı basqa jaqqa kóship ketken komısıa músheleriniń orny tolyqtyrylyp, bılik saılaýǵa birshama daıyndyq jasap ta aldy. Al, kesheli beri shyǵyp jatqan «Saılaýǵa 8 mıllıard aqsha ketedi, pálen-túglen» degen áńgimeler «Osy úıdiń qoıy joǵalǵan sıaqty ǵoı» deıtin álgi bir urynyń áperbaqandyǵyn eske salatyn dúrmek qana. Áıtpese, saılaý komısıalary eki alaqandaryn ysyp, synalatyn sátin kútip otyr.
Saılaý nátıjesi ár oblys basshysynyń saıası taǵdyry úshin zor mańyzǵa ıe. Bas partıaǵa, bılik qalaǵan kandıdatqa qajet daýys jınap bere almaý – qaı ákim úshin de ólimmen teń. Al, sol jaǵdaıdy jasaǵan, birdi birge soǵyp daýys jınaǵan komısıa tóraǵalary men músheleri saılaýdan soń tıiti marapattaryn alady. Onyń ústine, aıtqanynan shyqpaıtyn máslıhat jasaqtaý da árbir ákimniń eń basty maqsattarynyń biri.
Ejelden-aq abyroısyz kele jatqan máslıhatty qoıa turyp, dárejesi sál bıikteý májiliske oıyssaq. Búginniń ózinde aldaǵy saılanatyn májiliste saıası partıalardyń sany artady degen áńgime jeldeı esip júr. Kúni keshe kezinde Prezıdent Ákimshiliginiń basshylyǵynda bolǵan depýtat Máýlen Áshimbevtiń ózi «Májiliske keminde 3 partıa ótedi» dep qaldy. Bul saılaý jaqyndaǵan kezdegi ózine jaqyn partıalarǵa bılik tarapynan bildirilgen saıası emeýrin dese de bolady.
Qazirgi depýtattardyń kóbi qaıta saılanady degen áńgime de beker emes. Óıtkeni, Qazaqstan tarıhynda májilistiń sońǵy quramynan asqan bılikke adal parlament bolmaǵan sıaqty. Shetelden pálenbaı mıllıard qaryz alý týraly sandaǵan kelisimderdi lám mım demeı bekitip keldi. Halyqtyń tapqan tabysynan áldeneshe ese joǵary aıyppuldar kólemin de bılik osy depýtattardyń «kúshimen» rásimdep aldy. Úkimet basshysyn, Ulttyq qaýipsizdik komıteti, Ulttyq bank syndy strategıalyq mańyzy bar organ basshylaryn taǵaıyndaýda da «Bul qalaı bolar eken?» degen bir depýtat bolmady. Demek, depýtattardyń ózderi aıtqandaı bul shaqyrylymdaǵy májilis «óz mindetterin adal atqaryp shyqty». Jaryqtyqtar «Aqyry tarap bara jatyrmyz ǵoı. Halyq aldynda júzimiz jarqyn bolsyn, aıtyp-aıtyp tastaıyq» deıtin ýaqytsha batyrlyqqa da bara almady. Beınelep aıtsaq, tamaǵyna pyshaq taıanǵanda tuıaǵyn serpıtin qoı qurly da qaýqarlary bolmady. Áıtpese, saıası pıar úshin bolsa da, ana balaǵynan bala saýlaǵan jeńil júristi qyzdardy synǵa alsa da jeter edi ǵoı. Oǵan da jaramady. Bul da tegin emes. Óıtkeni, bul únsizdik - «qojaıynnyń kóńil-kúıin buzyp almaıyq» degen qorqynyshtyń belgisi.
Áńgimemizdiń basynda aıtylǵandaı, bul saılaýdy ótkizýdegi maqsat - aldyńǵy májilisterden birshama ózgeshelikteri bar, barlyq taraptyń múddesin eskergendeı syńaı tanytarlyq depýtattar korpýsyn jasaqtaý. Bılikti basyń bar, kóziń bar demeı soqqylaıtyn qaýqarly opozısıalyq kúshter búginde joq. Aýzy dýaly degen jekelegen salmaqty saıasatkerler bolǵanymen, olar belgili bir partıa usynbasa májilistiń mańaıyna jolaı almaıdy. Iaǵnı, saılaýdan keıingi májilis te osy qolda bar «qolbala» saıasatkerlerden jasaqtalady. Tek, sál-pál túrlenip, buryndary bılikke jaqyn júrgenimen naqty bir kreslo buıyrmaı kelgen birdi-ekili tulǵalarmen tolyqtyrylýy múmkin. Ondaı «halyq qalaýlylary» endi buryn bılik dálizine mańaılaı almaı kelgen óner, mádenıet qaıratkerleri, «Bolashaqpen» shetelde oqý bitirgen, saıası qyzmetke endi aralasa bastaǵan jas sheneýnikter, «Nur Otannan» shyǵyp, keıin bas partıaǵa saıası aqıdadasy qarsy kelmeıtin uıymdar quramyna engen «táýelsiz» saıasatkerler, bıznes pen agrarlyq sektor, ónerkásip basshylarynyń arasynan iriktelýi ǵajap emes. Jańa májilis osylaı jasaqtalyp jatsa, sonymen-aq, aýyldaǵylar aıtyp júrgen bes partıa shyqqaly tur emes pe?
Sondyqtan da, kezinde «Nur Otannyń» ortalyq apparatynda qyzmet etken, keıin ol jerden alastatylyp, táýelsiz saıasatker keıpine engen Syrym Abdrahmanov, qalasa ǵalamtorda alyp korporasıalardyń basshylaryn jerden alyp jerge sala alatyn blogerlerdiń bastyǵy Ǵalym Baıtoq syndy birneshe azamat parlamentke baratyn tórtinshi, besinshi partıalardyń quramynan kórinip jatsa «Kak eto?» dep júrmeńiz. Ol az deseńiz, biletinder, tipti, qazirgi estrada juldyzdarynyń ishinen de birneshe depýtat saılanyp qalýy tıis deıdi. Tek ánshiler ǵana emes, rýhanıattyń basqa da ókilderi bılikte júrýge laıyq. Aqyndardan Maraltaı Raıymbekuly májiliste ataqty poemasyn oqyp otyrsa olqy ma? Kezinde táýelsiz basylymdarda qyzmet etken, búginde bıliktiń yńǵaıyna qarsy kelmeıtin mekemeni basqaryp otyrǵan Janarbek Áshimjan da ádebıet aınalasyndaǵylardyń ishindegi parlament portfelin ustaýǵa jarap qalǵan jandardyń biri.
Saılaý týraly daqpyrt shyqqaly qaptaı bastaǵan saıası sarapshylar óz boljamdaryn aıta jatar. Al, bizdiń paıymdaýymyzsha búdjetten saıası dekorasıa úshin bólinetin 7 mıllıard 985 mıllıon 300 myń teńge osylaı ıgeriledi.
Jomart Abdollauly
