بۇگىن قازاقستاندا «قىرىمدى» بولعىزباعان تۇلعانىڭ تۋعان كۇنى

/uploads/thumbnail/20170708151634239_small.jpg

جۇمابەك احمەت ۇلى تاشەنوۆ قانداي قىزمەت اتقارسا دا قازاق ەلىنىڭ، ۇلتىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن، ابىرويىن، مۇددەسىن استە ەسىنەن شىعارعان ەمەس. وسى ۇلى ماقساتتا قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەمەي جوعارى لاۋازىمىن دا قيادى. ۇلتجاندى ازاماتتىڭ ەرلىكتەرىنىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ سولتۇستىكتەگى وبلىستارىن امان الىپ قالعانى ەرەكشە توقتالۋعا تۇراتىن وقيعا. كەڭەس ەلىنىڭ باسشىسى ن.حرۋششيەۆ ەلىمىزدىڭ سولتۇستىكتەگى 5 وبلىسىن (اقمولا، كوكشەتاۋ، قوستاناي، پاۆلودار، سولتۇستىك قازاقستان) بىرىكتىرىپ «تىڭ ولكەسى» دەگەن ايماق قۇرىپ ونى رەسەيگە قوسۋدى جوسپارلايدى. ولكەنىڭ باسشىلىعىنا ماسكەۋدەن ت.ي.سوكولوۆ دەگەن ءوز ادامىن جىبەرەدى. ول «تىڭ ولكەسىن» رەسەيگە وتكىزۋگە بەيىمدەپ، قازاقستان باسشىلىعىنا باعىنۋدان باس تارتا باستايدى. بۇل ارەكەتتى بىلگەن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى ج.تاشەنوۆ 1960 جىلى كۇزدە «تىڭ ولكەسىنىڭ» ورتالىعى بولعان سەلينوگراد قالاسىنا شۇعىل تۇردە ۇشىپ كەلىپ، رەسپۋبليكالىق جوسپارلاۋ كوميتەتىنە كەلەسى جىلدىڭ بيۋدجەتىنە قاجەت مالىمەتتەردى ادەيى بەرمەي باسسىزدىق جاساعانى ءۇشىن ت.سوكولوۆتى قىزمەتىنەن الىپ 24 ساعاتتىڭ ىشىندە قازاقستاننان قۋىپ جىبەرەتىنىن جانە «تىڭ ولكەسى» ەشقاشان رەسەيگە بەرىلمەيتىنىن قاداپ تۇرىپ ايتادى. ودان كەيىن الماتىدا ۇكىمەت ماجىلىسىندە كەلەسى جىلدىڭ حالىق شارۋاشىلىق جوسپارى قارالىپ جاتقاندا مىنبەگە كوتەرىلگەن تىڭ ولكەلىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ا.ي.كوزلوۆ: «جۇمابەك احمەت ۇلى! ءبىز سىزدەردەن ەشتەڭە سۇرامايمىز، تەك ماسكەۋدىڭ بەرگەنىنە تيمەسەڭىزدەر بولعانى»،- دەپ قىر كورسەتەدى. مۇنداي جۇگەنسىزدىككە توزبەگەن ج.تاشەنوۆ ونى توقتاتىپ قويىپ: «تىڭ ولكەسى قازاقستاننىڭ قۇرامىندا، ال قازاقستاندى ونىڭ ورتالىق پارتيا كوميتەتى مەن ۇكىمەتى باسقارادى. ءسىز سول پارتيانىڭ مۇشەسىسىز. مىناداي قىڭىر مىنەز بەن ءىستى قويمايتىن بولساڭىز پارتيادان شىعارىپ ورنىڭىزدان الامىز. سونان كەيىن باراتىن جەرىڭىزگە بارىپ ارىزىڭىزدى ايتا بەرىڭىز»،- دەپ قاداپ ايتادى. ن.حرۋششيەۆتىڭ قىرىنا ىلىگىپ قىزمەتىنەن تومەندەتىلىپ ماسكەۋدەن قازاقستانعا جىبەرىلگەن ا.كوزلوۆ زارەسى ۇشىپ سول جەردە كەشىرىم سۇرايدى. وسىلاي ج.تاشەنوۆ ماسكەۋدىڭ جىبەرگەن كەۋدەمسوق ادامدارىن تاۋبەسىنە كەلتىرىپ قازاقستانننىڭ بەس وبلىسىنىڭ بەرىلمەيتىنىن اشىق مالىمدەيدى. ەرلىك، باتىرلىق تەك سوعىستا عانا جاسالمايدى. ومىردە ەرلىك جاساۋدىڭ تۇرلەرى كوپ. ج.تاشەنوۆ ەل تۇتاستىعىنا ءقاۋىپ تونگەندە، بەيبىت كۇندە اقىل-پارساتىمەن، قايسارلىعىمەن، ۇلتجاندىلىعىمەن ەرلىكتىڭ ونەگەسىن كورسەتىپ، قازاق ۇلتىنىڭ نامىسىن كەڭەستىك جۇيەگە تاپتاتپاعان باتىرلىعىمەنو سىلاي حالىق قۇرمەتىنە بولەندى. جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ ءوزى ماسەكۋدە قازاقستاننىڭ بەس وبلىسىن رەسەيگە قوسۋ تۋرالى ن.س. حرۋششيەۆتىڭ ارەكەتىنە قالاي تويتارىس بەرگەنىن بىلاي دەپ ەسكە الادى: «كەشكى ساعات ون كەزىندە مەنىڭ بولمەمە د.ا. قونايەۆ (سول كەزدەگى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى) تەلەفون شالىپ، ن.س. حرۋششيەۆتىڭ ەكەۋمىزدى شاقىرىپ جاتقانىن ايتتى. بۇرىن كەزدەسكەنىمىزدە جىلى شىراي كورسەتەتىن ماسكەۋلىك باستىق جۇزىنەن بۇل جولى قاتاڭدىق بايقالدى. ءسوزىن باستاعاننان-اق: «كەڭەس وداعىنداعى ۇلت رەسپۋبليكالارىنىڭ جان-جاقتى دارەجەگە جەتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى ول كەڭەس ۇكىمەتى مەن ۇلى پارتيامىزدىڭ كورەگەندىك ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەكەندىگىن كوپشىلىك بىلسە دە، ءالى كۇنگە دەيىن سوعان دۇرىس ءمان بەرمەيتىندەر جوق ەمەس. سوڭعى كەزدە ساياسي بيۋرو ماجىلىسىندە قازاقستاننىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرى ءسوز بولعاندا، بۇل رەسپۋبليكانىڭ العا دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان ءتۇرلى سەبەپتەر بار ەكەندىگى ايتىلىپ وتىرادى. سولاردىڭ ەڭ باستىسى – رەسپۋبليكانى باسقارىپ وتىرعان كادرلاردىڭ قازىرگى تالاپقا ساي كەلمەي وتىرعاندىعى جانە وزگە رەسپۋبليكالارعا قاراعاندا جەر اۋماعىنىڭ وتە كەڭدىگى، ال ءوندىرىس سالالارىنىڭ وتە كوپتىگى. ال ەندى وسى جاعدايلاردى ەسكەرە كەلىپ ساياسي بيۋروداعى كەلىسىم بويىنشا وسى كەدەرگىنى تەز ارادا شەشپەيىنشە رەسپۋبليكا العا جىلجي المايدى. كادر ماسەلەسىن كەيىنىرەك قاراۋعا ءتيىسپىز، ءقازىر كەزەكتەگى جانە جەدەل شەشەتىن ماسەلە – ول رەسپۋبليكانىڭ جەر كولەمى جايىندا بولىپ وتىر. جولداس قونايەۆپەن جانە وبلىس باسشىلارىمەن پىكىر الىسقانبىز. بۇل پىكىرىمىزدى ولار نەگىزىنەن قولدادى. جۇمابەك احمەتوۆيچ، ەندى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدى بىلگىم كەلىپ شاقىرىپ وتىرمىن» - دەدى. مايموڭكەنى بىلمەيتىن باسىم: «نيكيتا سەرگەيەۆيچ، مەن بۇل ماسەلەنىڭ شەشىلۋى بىلاي تۇرسىن، ءتىپتى كۇن تارتىبىنە قويىلۋىنىڭ وزىنە قارسىمىن» - دەدىم. مەنىڭ ءسوزىمدى ەستىسىمەن-اق باستىقتىڭ بەتى قىزارىپ، كوزى الارىپ، تۇتىعىپ، ماعان جالتاق-جالتاق قاراپ تۇرىپ قالدى. سالدەن كەيىن: «ساياسي بيۋرونىڭ كەلىسىمىنە قارسى شىعاتىن سەن ءوزىڭ كىمسىڭ، ءبىز ساعان سەنىم ءبىلدىرىپ، رەسپۋبليكانىڭ ۇكىمەت باسشىسىنا دەيىن كوتەردىك، ال سەنىڭ ايتىپ وتىرعانىڭ مىناۋ. بۇل ماسەلەنى سەندەرسىز–اق شەشەمىز. كەڭەس ەلى ءبىر مەملەكەت، قاي جەردى قاي رەسپۋبليكانىڭ مەنشىگىنە بەرۋ كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەركى. بۇل جاي پىكىر الىسۋ ەدى»، - دەپ رەڭىنەن اشۋىنىڭ قايتقانى ءبىلىندى. سونىسىن پايدالانىپ مەن حالقىمىزدىڭ «شەشىنگەن سۋدان تايىنباس» دەگەنى ەسىمە ءتۇسىپ، پىكىرىمدى جالعاستىردىم. «نيكيتا سەرگەيەۆيچ، - دەدىم، - ەگەر جوعارعى كەڭەس ءار رەسپۋبليكانىڭ جەرلەرىن جەرگىلىكتى ورگاندارىنسىز شەشە بەرەتىن بولسا كسرو-نىڭ جانە ۇلت رەسپۋبليكالارىنىڭ كونستيتۋسياسىن جويۋ كەرەك قوي. ال ول كونستيتۋسيالاردىڭ باپتارىندا ءار ۇلت رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ تاريحي جەرىنە، ونداعى بايلىعىنا ءوز مەنشىگىم دەپ پايدالانۋعا قۇقى بار. ونى وزگەرتۋگە ەشكىمنىڭ، ەشبىر ورگاننىڭ قۇقى جوق»، - دەپ ويىمدا جۇرگەن اتا زاڭىمىزدا جازىلعان باپتارداعى تۇجىرىمدى ايتتىم. ءسوزىمدى جالعاستىرىپ: «ەگەر بۇل زاڭدارمەن ساناسپايتىن جاعداي تۋسا، وندا ءبىز حالىقارالىق زاڭدى مەكەمەلەرگە دەيىن شاعىم بەرۋدەن تايىنبايمىز، ونداي قۇقىعىمىز بار»،-دەپ ايتتىم. دالاعا شىققان سوڭ د.ا. قونايەۆ: «ءاي، جۇمەكە-اي، جۇرەك جۇتقان كوزسىز باتىرسىڭ-اۋ»،-دەدى. وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا قازاقستان باسشىلىعى مەن ونىڭ حالقىنىڭ پىكىرىمەن ن.س.حرۋششيەۆ تا ساناسۋعا ءماجبۇر بولىپ العاشقى ويىنان قايتادى. تاريحتا مەملەكەتتەر اراسىنداعى جەر داۋى تالاي اۋىر زارداپتارعا سوقتىرعانى ءمالىم. الىسقا بارماي-اق، كەزىندە رەسەيدەن ۋكرايناعا بەرىلگەن قىرىم وبلىسى ەكى ەلدىڭ اراسىندا شەشىمى تابىلماعان داۋعا اينالعانى بەلگىلى ءجايىت. وسى ايتىلعانداردى تۇيىندەي ايتساق، ج.تاشەنوۆتىڭ كسرو باسشىلىعىمەن تايتالاسا ءجۇرىپ قازاق جەرى مەن حالقى ءۇشىن جاساعان ەڭبەگىنە قازاق حالقى وعان ماڭگىلىك قارىزدار. باسقا ەرلىكتەرىن بىلاي قويعاندا ەگەر 5 وبلىس رەسەي فەدەراسياسىنا ءوتىپ كەتكەندە قازاقستان كەمىندە ءوز جەرىنىڭ ۇشتەن بىرىنەن ايرىلار ەدى. بولاشاقتا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ باس قالاسى بولاتىن سەلينوگراد قالاسى جات قولىندا قالار ەدى. مىنە، سوندىقتان حالىق جۇرەگىندە ساقتالعان ابزال جاننىڭ جارقىن بەينەسىن، ەسىمىن، ەرلىگىن جاڭعىرتىپ وتىرۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ پارىزى.

شىنجىرلى جولبارىس

اۆتورى: بەيسەن احمەت

قاتىگەز تاعدىردىڭ جىبىنە بايلانعان،

قايمانا قازاقتىڭ باعىنا اينالعان.

شىنجىرلى جولبارىس اتانعان ارىسىم

اتا جاۋ سەسكەنىپ، پاتشا دا ويلانعان.

ءبىر ۇلى پەرزەنتى قايمانا قازاقتىڭ،

تاريحى تابىلعان ىشىنەن توزاقتىڭ.

شىبار ءتوس ءباعادۇر جۇمابەك تاشەنيەۆ

وزىڭە قارىزدار قايىرلى ازات كۇن!

ار-ۇجدان الدىندا ۇمىتقان بارلىعىن،

جەرى مەن ەلى ءۇشىن قۇربان عىپ تاعدىرىن.