بەلگىلى ساياساتتانۋشى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، تەرروريزم مەن ەكسترەميزم ماسەلەلەرىنىڭ زەرتتەۋشىسى، «حاليفات اسكەرى: اڭىز بەن شىندىق» كىتابىنىڭ اۆتورى ەرلان قارين اقتوبەدەگى تەراكتى «ۇيقىداعى راديكالدى ۇياشىقتاردىڭ» ءىسى دەگەن باعا بەرەدى. ونىڭ ويىنشا، سوڭعى جاعدايعا 2011-2012 جىلدارى ەلىمىزدە وسى تەكتەس وقيعالارعا سەبەپكەر بولىپ، ۇستالعان سودىرلاردىڭ تەرىس يدەولوگياسىمەن ساناسى ۋلانعان «ۇيقىداعى» توپ وكىلدەرىنىڭ قاتىسى بار. وتكەن جىلى الەمنىڭ 95 ەلىندە بولعان تەراكتىلەر قازاقستان ءۇشىن دە ۇلكەن ءقاۋىپتىڭ باسىن اشىپ وتىر. نازارلارىڭىزعا ەرلان ءقاريننىڭ «ايقىن» گازەتىندە جاريالانعان سۇحباتىن ۇسىنامىز.

– ەرلان اعا، اقتوبەدە بولعان ەكسترە­ميستىك شابۋىلدار بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ قابىرعاسىن قايىستىردى. ءسىز الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالارىڭىزدا اقتوبەدەگى وقيعالاردىڭ راديكالدى «ۇيقىداعى» ۇياشىقتىڭ ىس-ارەكەتكە كوشكەنىنىڭ ناتيجەسى بولۋى مۇمكىندىگىن جەتكىزدىڭىز. بۇلاردىڭ ويانۋىنا نە سەبەپ بولدى: سىرتتان كەلگەن تاپسىرما ما، الدە ىشتەگى كۇشتەردىڭ قوزعاۋى ما؟ 

– بۇل ەلىمىزدەگى راديكالدى ىس-ارەكەتتىڭ ءبىرىنشى كورىنىسى ەمەس. وكىنىشكە قاراي، وسىعان دەيىن دە ەكسترەميزم مەن تەر­ءروريزمنىڭ باسقا دا كورىنىستەرى، ۇقساس وقيعالار ەلىمىزدە بولعان ەدى. اسىرەسە، 2011-2012 جىلدارى رەسپۋبليكامىزدىڭ ءارتۇرلى وڭىرلەرىندە راديكالدى توپتاردىڭ بەلسەندى ارەكەتتەرى سالدارىنان قارۋلى قاقتىعىستار بولىپ، ونىڭ ناتيجەسىندە بەيبىت ازا­ماتتارمەن قاتار، قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنىڭ وكىلدەرى دە قازا تاپتى. ءبىراق مۇنداي وقيعالار بۇرىن-سوڭدى بولسا دا، قازىرشە ەلىمىزدە تەرروريزمنىڭ قاۋىپ-قاتەرى ينستيتۋسيونالدى فورماعا يە بولماعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ياعني تەرروريزممەن ۇزاق جىلدار كۇرەسىپ كەلە جاتقان باسقا ەلدەر ناقتى ءبىر راديكالدى كۇشتەرمەن، تەر­روريستىك ۇيىمدارمەن اشىق سوعىسىپ جات­سا، سايكەسىنشە، بۇل ەلدەرگە راديكالدى تەر­­روريستىك ۇيىمدار، ماسەلەن، «ال-كا­ي­دا»، «وزبەكستان يسلام قوزعالىسى»، «ءتۇر­كىستان يسلام پارتياسى» سياقتى قۇرى­لىمدار ءقاۋىپ ءتوندىرىپ جاتسا، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە نەگىزگى قاۋىپ-قاتەردى ءتوندىرىپ وتىرعان اۆتونومدى، ۇساق راديكالدى توپتاردىڭ وشاقتارى بوپ تۇر. كوپ جاعدايدا ولاردى «ۇيقىداعى راديكالدى ۇياشىقتار» دەپ اتايمىز. بۇل – تەرروريزمدى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان ساراپشىلاردىڭ زەرتتەۋ بارىسىندا قولداناتىن اتاۋ­لارىنىڭ ءبىرى. ولار بەلگىلى ءبىر سىرتتاعى تەرروريستىك ۇيىمدارمەن تىعىز بايلانىسى جوق نەمەسە حالىقارالىق، شەتەلدەگى بەلگىلى ءبىر تەرروريستىك ۇيىمنىڭ بولىمشەسى ەمەس توپتار. نەگىزىنەن، ولار قىلمىستىق مۇددەلەردىڭ توعىسۋىنىڭ ناتيجەسىندە، راديكالدى ويلاردىڭ توڭىرەگىندە توپتاسادى. كوبىنە تەرىس ويلارىن تالقىلاۋمەن ۋاقىت وتكىزىپ، ناقتى ىس-ارەكەتكە كوشپەيدى. بەلگىلى ءبىر ىس-ارەكەتكە قاندايدا فاكتورلاردىڭ اسەرىمەن كوشۋى مۇمكىن. ماسەلەن، ەگەردە سىرتتان تاپسىرىس كەلسە نەمەسە ءوز بەتتەرىمەن وقىپ جۇرگەن ۇگىت-ناسيحات ماتەريالدارىنىڭ ىقپالى زور بولسا، ارەكەت ەتە باستايدى.

مەنىڭ ويىمشا، اقتوبەدەگى توپ – وسىنداي راديكالدى ۇياشىقتاردىڭ ءبىرى. ولاردا قاندايدا ءبىر شەتەلدىك ۇيىمدارمەن ەكىجاقتى تۇراقتى بايلانىس بولماعان. ءبىراق سوڭعى كەزدە ينتەرنەتتەگى، الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ەركىن تارالىپ جاتقان ەكسترەميستىك باعىتتاعى ماتەريالداردىڭ ىقپالىمەن راديكاليزاسيالانۋعا ۇشىراپ، ناقتى ءبىر ىس-ارەكەتكە كوشكەن بولۋى دا مۇمكىن. ياعني، بۇل ۇزاق جوسپارلانباعان، بەي-بەرەكەت جاسالعان تەراكت.

– جاستاردىڭ راديكالدى ۇيىمدارعا كەتۋىنە نە سەبەپ: جۇمىسسىزدىق پا، ءال-اۋقاتتىڭ تومەندىگى مە، الدە سيريا تۋرالى اداسۋشى ءھام «رومانتيكالىق» كوزقاراس پا؟ جالپى، سيريادان ورالعاندار ەلگە قانشالىقتى ءقاۋىپتى؟

– بۇل سۇراقتى ەكىگە بولۋگە بولادى. جاستاردىڭ راديكالدى توپتارعا كىرۋىنە بىرنەشە سەبەپ بار. ءسىز ايتىپ وتىرعان قوعامداعى باسقا دا قۇبىلىستار سياقتى، تەرروريزم دە – قوعامداعى ءبىر ەمەس، بىرنەشە فاكتورلاردىڭ اسەرىمەن دامىپ جاتقان قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ ءبىرى. بۇل قانداي فاكتورلار؟ ەڭ الدىمەن، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق فاكتورلار: جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى، ازعانتاي تابىس تاۋىپ، سوعان كۇن كورۋى. بۇل ارادا ولار ءارتۇرلى توپتاردىڭ جالعان ۇگىت-ناسيحاتىنا، ىقپالىنا وڭاي ءوتىپ كەتەدى. 

وتكەن جولعى سۇحباتىمىزدا كوتەرگەن ماسەلەمىز دە – جاستار اراسىنداعى مار­گينالدانۋ پروبلەماسى ەدى. ونىڭ ۇستىنە، جەمقورلىق تا ۇلكەن قوعامدىق دەرتكە، قاتەرگە اينالىپ وتىر. جەمقورلىق ماسەلەسى الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك پروب­لەماسىن ودان بەتەر قوزدىرىپ، اسقىن­دىرىپ، جاعدايدى شيەلەنىستىرەدى. وسىنداي بارلىق فاكتورلاردىڭ جيىنتىعىندا قو­عامدا راديكالداندىرۋ پروبلەماسى جۇزەگە اسۋى مۇمكىن. ەكىنشى جاعىنان، وسىنداي جاعىمسىز قۇبىلىستار قوعامدا جۇرگىزىلىپ جاتقان مودەرنيزاسيالىق پروس­ەس­تەرگە قارسىلىقتاردىڭ نەمەسە سونى ءتۇسىن­بەۋ­شىلىكتىڭ سالدارىنان تۋىندايدى دەۋگە بو­لادى. ياعني بەلگىلى ءبىر قوعامداعى وزگەرىستەر قاتتى ءجۇرىپ جاتقان كەزدە جاس­تاردىڭ بەل­گىلى ءبىر بولىگى وسى پروسەستەرگە ىلەسە ال­مايدى. بۇعان قاراما-قارسى بالاما تابۋعا وزدەرىنشە تىرىساتىنى دا سودان. وسى­لايشا، جاڭا يدەولوگيالىق نورمالار­دى شىعارىپ، سولاردىڭ سوڭىنان ەرىپ كەتەدى. 
بۇدان تىس قوعامدا بايقالىپ جاتقان تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە – كريمينالدانۋ. ەلدى، اۋدان-اۋىلداردى ارالاپ جۇرگەندە بايقايتىنىمىز، شىنىندا دا، ورتاشا دەڭگەيدەگى قىلمىستىق ىس-ارەكەتتەردىڭ كوبەيۋى، زاڭبۇزۋشىلىقتاردىڭ ءجيى ورىن الۋى، كەيبىر جاستاردىڭ وڭاي تابىس تابامىز دەپ قىلمىسقا ءجيى بارۋى وزەكتى بوپ تۇر. سونىڭ ناتيجەسىندە جاستار قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا تارتىلىپ، تۇرمە، كولونياعا تۇسەدى. ال تۇرمە-كولونيالاردان راديكالدى ويلارمەن ۋلانىپ، بىلايشا ايتساق، تۇرمەگە قىلمىسكەر بوپ ءتۇسىپ، تۇرمەدەن راديكال بوپ شىعىپ جاتادى. اقتوبەدەگى تەرروريستىك شابۋىلدارعا قاتىسقان 18 ازاماتتىڭ 7ء-ى بۇرىن ءارتۇرلى قىلمىستىق ىس-ارەكەتتەر بويىنشا سوتقا تارتىلعان ەكەن، اتاپ ايتساق، ۇرلىق، توناۋ، كىسى ءولتىرۋ باپتارى بويىنشا سوتتالعان. ال، 2ء-ى ەكسترەميزم باپتارى بويىنشا جازاسىن وتەگەن. 

– ال سيريادان ورالىپ جاتقاندار قوعامعا ءقاۋىپتى مە؟ 

– سيريا ماسەلەسى ءوز الدىنا ۇلكەن دە قيىن تاقىرىپ. بۇل قازىرگى تاڭدا ۇلكەن جاھاندىق پروبلەماعا اينالدى. سيرياداعى جانجالعا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندەگى راديكالدى توپتار ۇمتىلىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا، ول جاققا الەمنىڭ 80 ەلىنەن 30000-عا جۋىق ازامات قارۋ الىپ قوسىلعان. ساراپشىلار سول 30000 ازاماتتى شارتتى تۇردە ءۇش توپقا بولەدى. ءبىرىنشىسى – اراب تىلىندە سويلەيتىن اراب ەلدەرىنەن بارعان سودىرلار. ەكىنشىسى – اعىلشىن جانە فرانسۋز تىلىندە سويلەيتىن، ەۋروپا ەلدەرىنەن بارىپ قوسىلعان ەكسترەميستەر. ءۇشىنشىسى – تمد ەلدەرىنەن، دالىرەك ايتساق، رەسەي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن بارعان سودىرلار. اسىرەسە، 2013 جىلى سيريادا اسكەري جانجالدىڭ كۇشەيۋىنىڭ سالدارىنان ۇگىت-ناسيحات جۇمىسى كۇشەيىپ، سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلدەن دە ءبىراز ازاماتتار سوعىس وشاعىنا ۇمتىلعان بولاتىن. سوڭعى مالىمەت بويىنشا، 200-گە جۋىق ازاماتىمىز سيريا ەلىنە كەتكەن. ءبىراق سوڭعى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى بويىنشا، سيرياعا بارىپ جاتقان قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ سانى ءبىرشاما ازايعان. ماسەلەن، قىرعىزستاننان 500-گە تارتا، تاجىكستاننان 1000-عا جۋىق ازامات سودىرلار قاتارىن تولىقتىرعان. ولارمەن سالىستىرعاندا، ءبىزدىڭ ەلدەن سيرياعا اتتانۋشىلاردىڭ سانى ءبىرشاما ازايدى. دەگەنمەن ورتالىق ازيادان، ونىڭ ىشىندە قازاقستاننان كەتىپ جاتقان ازاماتتار اسا بەلسەندى، بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ باسشىسى بولۋعا نەمەسە جەكە جاساقتار قۇرۋعا ۇمتىلىپ جاتادى. سيرياعا كەتكەندەردىڭ ءبىراز بولىگى وققا ۇشىپ، قازا تاپقان. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا 100-گە تارتا قا­زاقستاندىق ازامات ءارقيلى اسكەري ءىس-قيمىلداردىڭ ناتيجەسىندە مەرت بولعان. ولاردىڭ ءبىرقاتارى ءوز وتباسىلارىمەن بىرگە كەتكەنىن ەسكەرسەك، بۇدان تاعى ءبىر پروبلەمانىڭ باسى شىعادى. قازا تاپقان قازاقستاندىقتاردىڭ ايەلدەرى مەن بالا-شاعالارى جانجال بولىپ جاتقان جەرلەردە ءوز ەركىمەن ەمەس، بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەردىڭ اسەرىمەن سوعىستىڭ قۇربانىنا اينالىپ وتىر. 

اكە-شەشەلەرى وققا ءتۇسىپ ولگەننەن كەيىن سودىرلار بالالارىن ءبولىپ، ولاردى بالالاردان جاسالعان اسكەري جاساقتاردىڭ قۇرامىنا ەنگىزەدى. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن پروبلەما. سيرياعا كەتكەن ءاربىر ادامنىڭ وقيعاسى، حيكاياسى – ۇلكەن تراگەديا. ولاردىڭ جالعان يدەولوگيالارعا سەنىپ، ءوز وتانىن تاستاپ، باسقا ءبىر مۇددەلەر ءۇشىن ءوز ومىرلەرىن قۇرباندىققا شالىپ جاتقانى وكىنىشتى.

كەزىندە مەن سيريادان قايتىپ كەلگەن نەمەسە بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن تۇت­قىندالعان ادامدارمەن سۇحبات جاساعان ەدىم. سوندا كوپشىلىگى سول جاققا جەتكەننەن كەيىن وندا، شىن مانىندە، قاسيەتتى سوعىس – جيھاد ەمەس، بەلگىلى ءبىر توپتاردىڭ، كۇشتەردىڭ ءوزارا ەسەپ ايىرىسۋى ءجۇرىپ جاتقانىن جانە سىرتتان كەلگەندەردى ءوز ماقساتتارى ءۇشىن پايدالانىپ وتىر­عاندارىن تۇسىنەدى. ءبىراق ارتقا شەگىنۋ مۇمكىن ەمەس. ول جاققا بارۋ وڭاي دا، قاي­تىپ كەلۋ قيىن. سوندىقتان بۇل جەردە وسىنداي يدەولوگياعا بەيىم ازاماتتاردىڭ، جاستاردىڭ اراسىندا مەيلىنشە ءوز وتا­نىڭنان ارتىق مەكەن جوعىن ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. ءوز مەملەكەتىڭ قاشاندا سەنى قورعايدى. ءوز مەملەكەتىڭە وپاسىزدىق جاساپ، قولىڭا قارۋ الىپ، باسقا ءبىر مەملەكەتكە كەتۋىڭە ەشقانداي دا نەگىز جوق. ول جەردە ءىرى مەملەكەتتەر مەن بەلگىلى ءبىر كۇشتەر اراسىنداعى تەكەتىرەس قانا بار. سيرياعا كەتكەندەر ۇساق مۇددەلەر ءۇشىن وزگە ءبىر كۇشتەردىڭ ويىنشىق قۇرالىنا اينالىپ، قۇرباندىققا شالىنىپ، ومىرلەرى بوستان-بوسقا قيىلىپ جاتىر. 
– تەرروريزم مەن ەكسترەميزمدى زەرتتەپ، ءتىپتى، اۋعانستان، سيريا سياقتى تولاسسىز تەررورلىق اكتىلەردىڭ وشاعىندا بولىپ-قايتقان بىلىكتى مامان رەتىندە بۇل وقي­عالاردان قانداي ساباق الۋىمىز كەرەك دەپ ويلايسىز؟ ەستۋىمىزشە، ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، بۇل جايت ەلىمىزگە ۇزاققا كەلگەن ترەندكە اينالۋى مۇمكىن سياقتى عوي... 

– جوعارىدا ايتقانىمداي، تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ ءقاۋپى بىزدە ينستيتۋسيو­نالدى فورماعا يە بولماعان. بۇل وسى جىلدارداعى راديكاليزم، تەرروريزممەن كۇرەستەگى بەلگىلى ءبىر ناتيجەلەرىمىز. ياعني ءبىز وسى ۋاقىتتا راديكالدى توپتاردىڭ ۇلكەن ءبىر ۇيىمدارمەن بىرىگۋىنە جول بەرمەي، قارسىلاسقان قارۋلى ىس-ارەكەتتەردى بولدىرماۋ باعىتىندا ناتيجەلى جۇمىستار اتقاردىق. دەگەنمەن بىزگە ەشقانداي دا ءقاۋىپ ءتونىپ تۇرعان جوق دەي المايمىز. بۇل – وبەكتيۆتى قۇبىلىس. الىپ مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جىلدان-جىلعا ناشارلاي تۇسۋدە، مەملەكەتتەر اشىق تەكەتىرەسكە دەيىن بارۋى مۇمكىن. ءبىز مۇنى ۋكراينا، سيريا سياقتى ەلدەردىڭ مىسالىنان كورىپ وتىرمىز. سوڭعى 5 جىلدا الەمدە 15 جاڭا جانجال وشاعى پايدا بولعان. جىل سايىن الەمدە 12000-عا جۋىق تەرروريستىك فاكتىلەر ورىن الۋدا. مىسالى، وتكەن جىلى الەمنىڭ 95 ەلىندە تەرروريستىك شابۋىلدار جاسالعان. وسىدان-اق بۇل دەرتتىڭ، قاۋىپ-قاتەردىڭ بۇكىل الەمدى قالاي جاۋلاپ جاتقانىن كورۋگە بولادى. ەكىنشى جاعىنان، ءبىز اشىق مەملەكەتپىز، جاھاندىق گەوساياسي پروسەستەرگە بەلسەنە ارالاسىپ وتىرمىز. سوندىقتان اشىق پروسەسس جۇزەگە اسىپ جاتقان سوڭ، بىزگە جاعىمدى فاكتورلار قالاي اسەر ەتسە، جاعىمسىز فاكتورلار دا ءدال سولاي ىقپال ەتەدى. 
راديكاليزم مەن تەرروريزمنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرساق، ول ۆيرۋس سياقتى. سەبەبى، ەلىمىزدە ونىڭ وشاقتارى العاش 2003 جىلى پايدا بولعان ەدى. سىرتتان ەلىمىزگە ەكى سودىر كەلىپ، ارنايى ماقساتپەن توپ قۇرعان بولاتىن. ول توپ دەر كەزىندە اشكەرەلەنىپ، مۇشەلەرىنىڭ بارلىعى قامالدى. ءبىراق ماڭايىندا جۇرگەن بىرنەشە كىسى 7-8 جىلدان كەيىن ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى وڭىرلەرىندە «ۇيقىداعى» راديكالدى وشاقتاردى قۇرىپ، ولار ءوز كەزەگىندە 2011-2013 جىلدارداعى وقيعالاردى قولمەن جاساعان توپتاردىڭ قۇرىلۋىنا سەبەپكەر بولعان. ال اقتوبەدەگى شابۋىلدى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان توپ مۇشەلەرى – 2011 جىلى تالقاندالعان راديكالدى توپتىڭ قالدىقتارى. ياعني اشكەرەلەپ، قۇرىقتاپ، قاماپ، جاۋاپكەرشىلىككە تارتىپ وتىرسا دا، ولار ءبارىبىر دە ءوز زالالىن تيگىزبەي قويمايدى. ورگانيزم مەن دەنەگە ۆيرۋس قالاي كىرسە، ءدال سولاي تەرروريزم دە ادامنىڭ ساناسىن ۋلايدى. سوندىقتان ەڭ الدىمەن وسىنى ءتۇسىنىپ، تاباندىلىقپەن بەلگىلى ءبىر شەشىمدەردى قابىلداپ، جۇيەلى تۇردە كۇرەس جۇرگىزىپ وتىرۋىمىز كەرەك. 

– قاي زامان بولماسىن، قازاقستان ءۇشىن ءدىني ماسەلە اسا وزەكتى بولدى. ءقايبىر جىلى «حيز-ۋت-تاحرير»، «مۇسىلمان باۋىرلار»، «تاليبان»، «شىعىس تۇركىستاندى ازات ەتۋ»، ت.ب. ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگىنە بايلانىستى كۇرەس وزەكتى بولسا، بەرتىن كەلە يسماتول­لاشىلاردىڭ اعىمى اياۋسىز اشكەرەلەندى. بۇل مەملەكەتتىڭ كوپدىندى ساياساتتى قولداپ، كوپ جەردە ۇرانشىلدىققا بوي الدىرىپ، ءوز قولدارىنان يدەولوگيالىق تەتىكتەر مەن ۇلتتىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن فاكتورلاردى شىعارىپ العانىنان ەمەس پە؟

– 2011 جىلدارى دا، ءقازىر دە بۇل وقيعالارعا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىن بايقايتىن بولساڭىز، اقتوبەدەگى تەراكتىگە قاتىسقان ازا­ماتتاردىڭ كەيبىرىنىڭ جاسى 2011 جىلى نەبارى 14-تە بولعان. ورتاشا جاستارى 25-تە بولعان. ارينە، تەرەڭ ءبىلىم، تانىم-تۇسىنىك بولماعان سوڭ، اينالاداعى وقيعالار مەن پروسەستەردى قاراپايىم تۇردە قابىلداپ، ءوز بەتتەرىنشە تۇجىرىم جاساۋعا اسىعادى. ەكىنشىدەن، ءبىز اشىق ساياسات جۇرگىزىپ جاتقان مەملەكەتپىز، مۇنداي وقيعالارعا جول بەرمەۋدىڭ ءتاسىلى وپ-وڭاي. ول – بارىنەن وقشاۋلانىپ، جابىق مەملەكەتكە اينالۋ. ءبىزدىڭ كورشىلەرىمىز بەن باسقا دا ەلدەردىڭ ۇلگىلەرىنە قاراساق، ولار وسىنداي پروب­لەمالاردى شەشۋگە باس قاتىرماي، شەكارانى تارس جاۋىپ، باسقا ءبىر مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ كەلىپ-كەتۋىنە شەكتەۋ قويىپ، وقشاۋلانىپ، وزدەرىمەن-وزدەرى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ارينە، بۇل ەڭ وڭاي ءتاسىلى. ءبىراق ولاي ءومىر ءسۇرۋ دە قاتەرگە تولى. بۇگىنگىدەي ءبارى بىر-بىرىمەن قايناسىپ جاتقان ۋاقىتتا وقشاۋلانىپ ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ونسىز ەكونوميكا، عىلىم، مادەنيەت، ءبىلىم، جالپى قوعام مەن مەملەكەت دامىمايدى. سوندىقتان ءبىز اشىق، جاريالى مەملەكەت قۇرىپ جاتىرمىز. وسىنداي ساياسات جۇرگىزگەننەن كەيىن، ارينە، وسىنداي تەرىس فاكتورلاردىڭ ىقپالى بولماي قويمايدى. سوعان سايكەس، ءبىز ءدىني سالادا راسىندا دا، اشىق، ليبەرالدى ساياسات جۇرگىزدىك. بارىنە بىردەي مۇمكىندىك جا­سالدى. سول مۇمكىندىكتى كەيبىر اعىمدار تەرىس ماقساتتا پايدالانعانى بار. وسىنى ۇعىنعاننان كەيىن بۇعان بەلگىلى ءبىر توس­قاۋىلدار قويىلدى. 

ءبىر نارسەنى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك، بىزدە يدەولوگيالىق ۆاكۋۋم پروبلەماسى بار. 25 جىل بۇرىن ءبىز باسقا مەملەكەتتىڭ قۇ­رامىندا، باسقا ەكونوميكا مەن يدەولوگيا­لىق ساياسات جۇرگىزىلگەن ەلدە تۇردىق. كەشە عانا تاۋەلسىزدىك الىپ، جاڭا جۇيەنى قالىپتاستىرۋعا كوشتىك. وسىنداي كەزدە قوعامدىق سانا-سەزىم قالىپتاستىرۋ مەن يدەولوگيالىق-اقپاراتتىق سالادا بەلگىلى ءبىر ۆاكۋۋم، كەشەگى جاستاردى تاربيەلەۋدە قولدانىلعان پيونەر، كومسومول سياقتى قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ ورنىن جاڭا ينستيتۋتتارمەن تولتىرۋ ماسەلەسى تۋىن­دادى. ءبىز كەڭەستىك كەزەڭدەگى ينستيتۋتتاردى جاي كوشىرىپ الىپ، قوعامعا ەنگىزە المايمىز. ءبىز توتاليتارلى مەملەكەت ەمەسپىز. ياعني بىرتەكتى يدەولوگيانى سىڭىرتە المايمىز. بىزدە الۋان ءتۇرلى كوزقاراستار بار. قوعامنىڭ ايناسىنا اينالعان فەيسبۋكتى قاراساڭىز، ون ادام ون ءتۇرلى جازادى. ءار وقيعانىڭ بىرنەشە ولشەمى شىعاتىن بولدى. ءبىز قوعامدا ۇلكەن ترانسفورماسيا بولىپ جاتقانىن ەسكەرە وتىرىپ، سوعان سايكەس جۇمىس جاساۋىمىز كەرەك. 

بۇل پروبلەمانى قوزعاعاندا، ءدىني سالاداعى تۇيتكىلدەردى ايتپاي كەتپەۋگە بولمايدى. سەبەبى، راديكالدانۋ مەن ەكسترەميزمدى تۋدىرتىپ وتىرعان نەگىزگى فاكتورلاردىڭ تاعى ءبىرى – ءدىني سالاداعى ماسەلەلەردىڭ كۇردەلەنۋى. ياعني بىزدە مۇسىلماندار اراسىندا ۇلكەن بولىنۋشىلىك بايقالادى. ەلىمىزدىڭ ءدىن جولىندا جۇرگەن ازاماتتارىنىڭ بولىنگەنى ءبىر بولەك، ءارتۇرلى توپتارعا، ءارتۇرلى اعىمدارعا جىكتەلىپ، ءوزارا كۇرەسىپ جاتادى. ەسىڭىزدە بولسا، 5-6 جىل بۇرىنعى سۇحباتتا ءدىني ماسەلەنى دە قوزعاعانبىز. سول سۇحباتتا قازاقتىڭ جىكتەلە باستاعانىن، بۇرىن ەكىگە، ۇشكە بولىنسە، بۇگىن ءبولىنۋ سەبەپتەرىنىڭ كوبەيىپ كەتكەنىن ايتقان ەدىم. راسىندا دا، بۇرىن بىرەۋ قازاقشا سويلەسە، سوعان قۋاناتىن ەدىك. بىرەۋ «ءبىسمىللا» دەسە، «مىنانىڭ يمانى بار ەكەن» دەپ ويلاۋشى ەدىك. ءقازىر قازاقشا سويلەگەنى دە، «ءبىسمىللا» دەپ نامازعا جىعىلعانى دا جەتكىلىكسىز، ونىڭ ءدىن جولىندا قالاي جۇرگەنى، قانداي باعىتتا بولعانى دا اڭعارىلۋى ءتيىس. ءقازىر ەڭ باستىسى – بارشا مۇسىلمان باۋىر­لارى­مىزدىڭ ىنتىماعىن ارتتىرۋ. مەنىڭشە، ەڭ الدىمەن وسى ماسەلەنى شەشۋىمىز كەرەك. 
– ءسىز تەرروريستەر تىركەلگەن ۆكونتاكتە الەۋمەتتىك جەلىسىن شەكتەۋدى ۇسىنىپ، كوپتەگەن ساياساتتانۋشىلار مەن ب ا ق وكىلدەرىنىڭ قولداۋىنا يە بولدىڭىز. قانشالىقتى بۇل باستاما ماسەلەنى شەشۋگە ىقپالىن تيگىزبەك؟
– كوبىسى مۇنى مالىمدەمە سياقتى قابىلدادى. شىن مانىندە، بۇل فەيسبۋكتە جاريالانعان جاي جازبا پىكىر عانا ەدى. انىعىن ايتسام، ۆكونتاكتە جەلىسىن جابايىق دەپ ناقتى ۇسىنىس بىلدىرگەنىم جوق. تەك جۇرتتىڭ نازارىن جالپى الەۋ­مەتتىك جەلىلەرگە، ونىڭ ىشىندە، اسىرەسە، ۆكونتاكتە جەلىسىندە بولىپ جاتقان جاعدايعا اۋدارتقىم كەلدى. وكىنىشكە قاراي، بۇل جەلىدە بالالاردى سۋيسيدكە شاقىراتىن كونتەنتتەن باستاپ اشىقتان-اشىق مەملەكەتكە قارسى ارەكەتكە ۇندەيتىن ارنايى اۋديو، ۆيدەو، فوتوماتەريالدار جاريالانعان. ونىڭ ىشىندە كوپ جاستار بۇركەنشىك اتپەن ەمەس، ءوز اتتارىمەن ونى پايدالانىپ ءجۇر. سەبەبى، ولاردى ەشكىمنىڭ باقىلاپ وتىرماعانىن ءبارى بىلەدى. سون­دىقتان بۇل مەملەكەتكە ەمەس، ەڭ الدىمەن ءوز وقىرماندارىما جاسالعان ۇندەۋ ەدى. 
ارينە، ەلىمىزدە شەشىلمەگەن ساياسي-ەكونوميكالىق پروبلەمالار بار، ءبىراق تاربيە، ۇلتتىق پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيا، ءداستۇر دەگەن سالادا ەشقانداي دا كوميسسيا قۇرا المايسىڭ، سەبەبى ول ابستراكتىلى ماسەلە سياقتى. ءاۋ باستان جەر ماسەلەسىندە مۇددەلى ازاماتتار بولىپ باس قوسىپ، ءبارىن شەشە الاتىنىمىزعا سەندىم. ال بالالاردى تاربيەلەۋ، وتباسىنداعى جاعدايلارعا، مورالدىق-ەتيكالىق ماسەلەلەرگە بايلانىستى كىممەن كوميسسيا قۇرىپ، كىممەن بۇل ماسەلەنى تالقىلايسىز؟ بۇل – ءارتۇرلى مىنبەر مەن الاڭدا ايتىلاتىن اعارتۋشىلىق ماسەلە. تاربيە، ءداستۇر سياقتى تانىمدىق ماسەلەلەردى كۇنىگە تالقىلاپ، كۇنىگە تۇيتكىلدى تۇستارىن شەشىپ وتىرۋىمىز كەرەك. كەشە عانا اقتوبەدە بولعان وقيعالاردان كەيىن سودىرلاردىڭ تۋعان-تۋىستارى «بايقامادىق، بىلمەدىك» دەپ اقتالىپ جاتىر. ولار دا ءبىزدىڭ قان­داستارىمىز. ارينە، ەرلىكپەن قازا تاپقان اكەسىنىڭ جاۋىنگەرلىك باسكيىمىن كيىپ، جىلاپ تۇرعان بالانىڭ سۋرەتىن كورسەڭ، جۇرەگىڭ قان جىلايدى. ءبىراق سول جاۋىن­گەرلەرگە قارسى شىعىپ، ءوز ايەلىن جەسىر، ءوز بالالارىن جەتىم قالدىرعان سودىرلاردىڭ جىلاپ وتىرعان اكە-شەشەسىن كورىپ، وعان دا جانىڭ اشيدى. 
مەن ۇنەمى ايتىپ كەلەم، مەملەكەتتىڭ پروبلەمالارىن شەشەمىز دەمەستەن بۇرىن ءوز بالالارىمىزدىڭ تاربيەسىن دۇرىستاپ الايىقشى. ءبىز وسىعان دەيىن ءپاتريوتيزمدى قالاي ولشەپ كەلدىك؟ كىم ادەمى سويلەپ، ۇرانداتسا، شىنشىل سياقتى كورىنسە، سونىڭ ءبارىن «مىناۋ پاتريوت ەكەن» دەپ باعالاپ جاتتىق. ءبىراق الداعى ۋاقىتتا پاتريوتيزم مۇنىمەن ولشەنبەيدى. پاتريوتيزم، ەڭ الدىمەن، اركىمنىڭ ءوز وتباسىنداعى بالالارىنا جاۋاپ بەرۋى. 

– تاڭ قالارلىعى، شابۋىل بولعان ءبىرىنشى كۇنى، جەكسەنبىدە بۇكىل قازاقستاندىق ب ا ق، اسىرەسە، تەلەارنالار قالىپتى جۇمىسىن جاساپ، شوۋ-كونسەرتتەرىن بەرىپ، breaking news، ياعني شۇعىل جاڭالىق تاراتپاعان سوڭ حالىق اراسىندا ۇرەي مەن قاۋەسەت تارالىپ جاتتى. رەسمي ورگاندار دا شۇعىل ءمالىم­دەمەلەر جاساپ ۇلگەرمەي جاتقاندا، بۇكىل الەۋمەتتىك جەلىلەرگە فەيك-ۇيىمدار تۋرالى اقپارات پەن رەسەيدىڭ بيلىك جانە اقپارات كوزدەرىنەن ءارقيلى مالىمەتتەر تاراپ، اقپاراتتىق كەڭىستىگىمىز تاعى دا رەسەيلىك ۇستانىمدا قالدى. بۇعان كىم جاۋاپتى جانە ونىڭ سالدارى قانداي بولماق؟ 

– ارينە، ءبىرقاتار توسىن جاعدايلاردى كوردىك. دەگەنمەن بىزدە جىلدان-جىلعا اقپاراتتىق جۇيە مەن قۇرىلىمدار تەراكت سياقتى داعدارىستىق جاعدايلار كەزىندە جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنىپ كەلەدى. مەن ءبىر اقپارات قۇرالىن ءبولىپ الىپ، ماقتاعانداي بولعىم كەلمەيدى، ءبىراق ءوز باسىم «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنا ريزا بولدىم. ۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى ولار ءوز ارناسىنان 3-4 ساعاتقا سوزىلعان جاقسى باعدارلامالار ۇيىمداستىردى. كەزەكپە-كەزەك كەلىپ جاتقان ستۋديا قوناقتارىن سويلەتىپ، اقتوبەدەگى ستۋدياسىمەن بايلانىستىرىپ، جان-جاقتى اقپارات تاراتۋعا تىرىستى. بۇل ەڭ الدىمەن – كاسىبي بىلىكتىلىك. ءبىر وڭىردە بولعان وقيعانى ەلدىك دەڭگەيدە ورتاق تراگەديا رەتىندە كورسەتە بىلگەنى، جان-جاقتى تالقىلاۋ جاساعانى – بىلىكتىلىك. مۇنداي اشىق تالقىلاۋلار قوعامعا اسا قاجەت. ءدال وسىنداي تالقىلاۋلار كەزىندە ءبىز قوعام نە ىستەۋ كەرەكتىگىن تۇسىنەمىز. ونىڭ ۇستىنە، ءبىز ەلدىڭ ىشىندە اقپاراتتىق سالاداعى مۇددەلەرىمىزدى قورعاۋدى ۇيرەنىپ جاتقان سياقتىمىز. ەندىگى كەزەكتەگى ماقسات – ەلدىڭ سىرتىندا مەملەكەتتىك پوزيسيامىزدى رەسمي ينستيتۋتتارمەن بىرگە قورعاۋدى ۇيرەنۋ. 
– كوپتەگەن ساراپشىلار رەسمي جانە جەكەمەنشىك باق-قا بالاما رەتىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ شىققانىنا وكىنىشىن بىلدىرەدى. اقپاراتتىق سالادا ۇزاق جىلدار جۇرگىزىلگەن ساياسات اقپارات قۇرالدارى باسشىلارى مەن جۋرناليستەردىڭ ىشكى سەنزۋراسىن دا ارتتىرىپ تاستادى. ب ا ق قىزمەتىن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ءوز قولىنا العانىن جانە مۇنىڭ ءقاۋپىن بيلىك قانشالىقتى تۇسىنەدى؟ 

– مەملەكەت ءبارىن دە بىردەي ءوز قولىندا ۇستاي المايدى. مەملەكەت تە ونى تۇسىنەدى. اقپارات تاراتۋ باستاماسى بۇرىننان-اق الەۋمەتتىك جەلىلەردە تارالىپ كەتكەن بولاتىن. سوندىقتان بۇل جەردە اقپاراتتىق رەسۋرستار، مەديالار الەۋمەتتىك جەلىلەردە جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنۋى كەرەك. ءبىز، ساراپشىلار دا جەلىدە جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنىپ كەلەمىز. بۇرىن ءبىز ءارتۇرلى باسىلىمعا جەكە-دارا سۇحبات بەرەتىن ەدىك، ءقازىر وسىنداي جاعدايلار كەزىندە الەۋمەتتىك جەلىلەرگە ءوز پىكىرىمىزدى جاريالايمىز، ال باق-تار وزدەرىنە قاجەت جەرىن پايدالانىپ، تاراتادى. ءبىراق بۇل جەردە قايتادان بىلىكتىلىك ماسەلەسىنە تاپ بولامىز. بەرىپ وتىرعان اقپاراتتى توعىز ب ا ق دۇرىس بەرەدى دە، ىشىندەگى بىرەۋى بۇرمالاپ اكەتەدى. كەشە بايان ەسەنتايەۆا حانىمنىڭ جاعدايىنا بايلانىستى بىرەۋلەر اقپاراتتى راستاۋ ءۇشىن وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنە حابارلاسىپ جاتسا، ەندى بىرەۋلەر تالعارداعى اۋداندىق اۋرۋحانادان اقپارات الىپ جاتتى. ەندى بىرەۋلەرى سول جاعدايعا بايلانىستى جالعان اقپارات تاراتىپ ۇلگەردى. بۇل دا بىلىكتىلىك ماسەلەسىن اڭعارتتى. ەكىنشى جاعىنان، رەيتينگ پەن پاراقشالارىنا لايك جيناۋدى كوزدەگەن باق-تار دا بولدى.

– ءسىزدىڭ «حاليفات اسكەرى: اڭىز بەن شىندىق» اتتى ءبىرىنشى كىتابىڭىز ساراپ­شىلاردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى. ەكىنشى كىتابىڭىزدىڭ جوسپاردا ەكەنىن بىلەمىز. وندا اقتوبەدەگى جاعداي مەن فەيك، ياعني، جالعان تەررورلىق ۇيىمدار تۋرالى اقپارات ەنگىزىلە مە؟ كىتابىڭىز قاشان شىعۋى مۇمكىن؟

– بۇل كىتاپتى اياقتاپ جازىپ بىتىرۋگە ۋاقىت بولماي جاتىر. كۇندە ءبىر جاعداي، كۇندە ءبىر وقيعا... نەگىزگى جۇمىسىم تاعى بار. مۇمكىن، جاز ايلارىندا ونى تياناقتاپ الۋىم كەرەك شىعار. بۇل كىتاپ، نەگىزىنەن، ازاماتتاردىڭ سيرياعا كەتۋ ماسەلەسىنە ارنالماق. ورتالىق ازياداعى ازاماتتاردىڭ سيرياعا نەلىكتەن بارعانى، ول جاقتا قالاي ءبولىنىپ، ءوزارا سوعىسىپ كەتكەنىنە ارنالادى. اقتوبەدەگى جاعدايدى ناقتى تالدامايمىز، ءبىراق بولەك قاراستىرۋ ويدا بار. 
– بۇدان بىلاي مەملەكەتتىك جانە قو­عامدىق دەڭگەيدە قانداي ساقتىق شارالارىن ۇستانۋىمىز كەرەك؟ 5 ماۋسىمنان كەيىنگى ءومىر قانداي بولۋى كەرەك؟
– ەڭ الدىمەن، ءومىر جالعاسا بەرەدى. ارينە، ساق بولۋىمىز كەرەك. ءتيىستى شەشىمدەردى تاباندى تۇردە قابىلداۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى، ءبىز ءوزىمىزدىڭ مودەرني­زاسيالىق باعىتىمىزدان تايماۋىمىز كەرەك. مۇندا ەڭ ءقاۋىپتىسى – ەلدە جا­ريالانعان، قابىلدانعان بەتبۇرىستار مەن وزگەرىستەردىڭ جوسپارىن بۇزۋ. تەرىس فاكتورلارعا ارەكەت ەتۋدىڭ ءبىر جولى – جان-جاقتى ءتيىمدى مودەرنيزاسيا. ونىڭ جوسپارى بار. ول – ەلباسى بەكىتكەن «ۇلت جوسپارى». بىزدە ستراتەگيالىق باعىتتار بەلگىلەنگەن. ەندىگى ماسەلە – ونى ءىس جۇزىندە قالاي جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگىن ۇعىنۋ. 

سوڭعى كەزدە ساراپشىلار وزگەرىستەردى ايتقان كەزدە، كوبىنەسە، گرۋزيانى مىسالعا كەلتىرىپ جاتادى. گرۋزياداعى ايقىن وزگەرىستىڭ ءبىر بەلگىسى – پوليسيا رەفورماسى. مۇمكىن، بىزگە دە بارلىق باعىتتار بويىنشا كورسەتكىشتەر كورسەتۋگە اسىقپاي، حالىقتىڭ تۇرمىسىنا تىكەلەي قاتىسى بار سەزىمتال باعىتتار بويىنشا ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ كەرەك شىعار. مەنىڭ ويىمشا، بۇعان قوسا سوت رەفورماسى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە دە وزگەرىس قاجەت. سەبەبى، سوت رەفورماسى –ادىلەتتىلىكتى ورناتۋمەن قاتار، جەمقور­لىقتى اۋىزدىقتاۋعا جول اشاتىن ماسەلە. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ – جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ. قالاي بولعان جاعدايدا دا وتكەن وقيعالار بارىمىزگە ساباق بولدى. ارنايى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دا، ۇكىمەتكە دە، مەملەكەت پەن قوعامعا ۇلكەن ساباق بۇل. سوندىقتان بۇل جەردە، اسىرەسە، تاربيە ماسەلەسىنە ۇنەمى الاڭداپ، تالقىلاپ، ونى شەشۋ جولدارىن قاراستىرعانىمىز ءجون. 

– سۇحباتىڭىزعا راقمەت. 

اڭگىمەلەسكەن 
كامشات تاسبولات

«ايقىن» گازەتى. ءتۇپنۇسقاداعى تاقىرىپ: ەرلان قارين، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى: اقتوبەدەگى وقيعا – مەملەكەت پەن قوعامعا ۇلكەن ساباق