ەۋرازيا ءوڭىرىن ورتا عاسىردا ات تۇياعىمەن دۇبىرلەتكەن، بۇگىنگى ايۋ مەن ايداھار بولعان ەلدەرگە، ايبار شەككەن قازاقتىڭ اتا- باباسى ەكەنى ايداي شىندىق. كەيىنگى ىشكى الاۋىزدىق ىشتەن ءىرىپ،  سىرتتان تونگەن شابۋىل سالدارىنان بوداندىق قامىتىن كيدى. ارىسىن ايتباعاندا حح عاسىردان بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستانعا دەيىن باسا بيلەۋشىلەرگە قارسى قازاقتار ءار جەردە، ءار ەلدە ۇلىت ازاتىعى، قازاق دەربەس مەمەلەكەتتىلىگى ءۇشىن ۇلكەندى-كىشىلى سانسىزداعان كوتەرىلىستەر جاسادى.

ۇلت ازاتتىق توڭكەرىس تاريحىنداعى داڭىقتى توڭكەرىستىڭ ءبىرى  قىتايداعى اكبار ەسبوسىن ۇلى باستاعان ۇلىت ازاتتىق توڭكەرىسى. 

 1944 جىلى قىركۇيەكتە پارتيزاندىق ۇيىم قۇرىپ، جۇڭگو ىلە نىلقى اۋدانىنىڭ تاۋىلاستاي جەرىندە قازاعىم، ەلىم، جەرىم، ءدىنىم دەپ اتقا قونىپ ەركىندىك، تەڭدىك تۋىن كوتەرگەن، اتالمىش “ءۇش ايماقتاعى” ءبىرىنشى وقتى اتقان ۇلت ازاتتىق توڭكەرىسى.

وسى مەزگىلدەردە جۇڭگو ەلىنىڭ بيلىگىنە تالاسىپ قحر حالىقتىق پارتياسى(گومينداڭ) مەن قحر كوممۋنيستتەر پراتياسى  ازاماتتىق سوعىس جۇرگىزدى. كوممۋنيستتەردىڭ كوسەمى ماۋ اكبار باتىردىڭ باستاعان ۇلت ازاتتىق توڭكەرىسىن بۇرمالاپ، جىمىسقى ساياسي تانىم بايقاتىپ، كوممۋنيستتەردىڭ باسشىلىعىنداعى جۇڭگو جاڭا دەموكراتيالىق توڭكەرىسىنىڭ ءبىر بولىگى دەپ اتاپ كورسەتتى. ءسويتىپ ونى “ءۇش ايماق توڭكەرىسى” دەپ سيپاتى تۇسىنىكسىز اتاۋمەن اتادى. ءبىز وسى ماقالادا وسى توڭكەرىستىڭ العاشقى وعىن اتقان اكبار باتىر تۋرالى ازات اڭگىمە ايتقىمىز كەلدى.

اكبار 1910 جىلى قازىرگى قحر ەلىنىڭ شۋار ىلە ايماعى نىلقى اۋدنى جاعالاستاي اۋىلى تاۋىلاستاي ەلدى مەكەنىنىدە دۇنيەگە كەلگەن. قازاقتىڭ ورتا ءجۇز نايمان-قىزايدان تاريتىن ابىلاي حاننىڭ قولباسشىلىرىنىڭ ءبىرى بولعان اتاقتى باتىر ەسەنگەلدىنىڭ قابانباي اتتى بالاسىنىڭ بوتاقار ۇرپاقتارى. باتىر اۋىلى بۇگىندە قىتايدىڭ نىلقى اۋدانى، قاراسۋ اۋىلىنا قاراستى جالىنقول، كۇزباسى جەرىندە سونىمەن بىرگە اكبار باتىردىڭ تۋعان جەرى تاۋىلاستاي ەلدى مەكەنىنىدە ىرگەسى سەتىنەمەي تىرلىك كەشۋدە.

اكبار ەسبوسىن ۇلى باستاعان كوتەرىلىس 1944 جىلى قىركۇيەكتە تاۋلاستايدا تۋىلدى. ءبىر جىلعا جەتپەي جەرگىلىكتى قازاق ۇلتىنان قۇرام تاپقان پارتيزاندىق توڭكەرىستىك قوسىن ۇكىمەت ارمياسىنان نىلقىنى اۋدان قالاشىعىن ازات ەتتى، وسى سوعىستا اكبار باتىرعا وق ءتيىپ جارالاندى. 1945 جىلى قۇلجا قالاسىن ازات ەتتى، وسى قاندى سوعىستا اكبار باتىردىڭ ءىنىسى سەيىتكە وق ءتيىپ جارالاندى. اعايىندى قوس باتىر قۇلجانى العان سوڭ جاراسىنان 1945 جىلى قايتىس بولدى. پارتيزاندىق توپتىڭ باسقا جەتەكشىلەرى سوعىستى باتىل جالعاستىردى، ولار قحر حالىقتىق پارتياسىن(گومينداڭدى) شينجياڭ جەرىنەن قۋىپ شىعىپ ىلە، التاي، تارباعىتايدى ازات ەتتى. وسىلاي ءۇش ايماق ۋاقىتشا ۇكىمەتىن قۇردى، سوۆەت وداعىنىڭ نۇسقاۋىمەن موسكۆادا تاربيەلەنگەن ۇيعىر زيالىسى احمەتجان باسقاراتىن بۇل ۋاقىتشا ۇكىمەت كوتەرىسشىلەرى گومۋنداڭمەن 11 تارماقتى كەلىسىمگە قول قويىپ سوعىستى توقتاتتى. گومۋنداڭ ۇكىمەتىنىڭ سەركەلەرى تايۋانعا باس ساۋعالادى، ولاردىڭ شينجياڭداعى اسكەرلەرى سوعىسسىز تىزە بۇكتى. جۇڭگو كوممۋنيستتەرى سوۆەت وداعىنىڭ كوممۋنيستتەرىمەن ىمىرالاسىپ ءۇش ايماق توڭكەرىسشىلەرىن الداۋسىراتىپ وڭاي باعىندىردى، 1949 جىلى جاڭا اكميات قۇرۋ قارساڭىندا ءۇش ايماق توڭكەرىسشىلەرىنىڭ ءتىرى باسشىلارىن بەيجىڭگە جينالىسقا شاقىرىپ، جول ورتادا ءۇشاق اپاتىنان قازا تاپتى دەپ بارلىعىن مەرت قىلدى، بۇل قۇپيالىق الىگە اشىلعان جوق. ۇلت ازاتتىعى جەلەۋىن كوتەرگەن بۇل توڭكەرىس قىتايدىڭ جىمسىسا ساياساتىنا ءسىڭىپ جوق بولدى.

اكباردىڭ حالىقتى باستاعان ەرلىگىن، باتىرلىعىن جىرلاعان ءجۇمادىل مامان ۇلىنىڭ “اكبار-سەيىت” داستانى قازاقستاندا “ەكى بىردەي بوزداعىم” دەگەن اتپەن جارىق كوردى. ءقۇرمانالى ءجۇنىسقاننىڭ “اكبار باتىر” رومانى جارىققا شىقتى.

جۇڭگو كوممۋنيستتەرىنىڭ كوسەمى ماۋ “ءۇش ايماق توڭكەرىسى” جۇڭگو توڭكەرىسىنىڭ ءبىر بولەگى دەپ اتاعاننان كەيىن اكبار باتىرعا “حالىق باتىر” اتاعى بەرىلدى. باتىر ۇرپاقتارى ءتيىستى قامقورلىققا الىندى. بۇگىندە باتىر ۇرپاقتارى باتىردىڭ قابىرىن وڭتايلى جەرگە كوشىرىپ، باسىنا ءوز قاراجاتتارىمەن ۇلكەن ەسكەرتكىش ورناتۋىنا، باتىردى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرۋىنە، كەڭىنەن ناسيحاتتاۋىنا قازىرگى جۇڭگو بيلىگى تۇبەگەيلى قارسى.

بۇگىنگى جۇڭگو توتانيتارلىق جۇيەدەگى مەمەلەكەت، جالپى حالىق سانىنىڭ ءۇش پايىزىن ۇستايتىن از ۇلتتىر جۇڭگو جەرىنىڭ كوپ بولەگىن ۇستاپ وتىر، ال قىتايدىڭ ەجەلگى اتا قونىسىنداعى قىتايلار مۇنىڭ ءدال كەرىسىنشە، سوندىقتان دا،  از ۇلتتار قونىستانعان ادام از، جەرى كەڭ جەرلەرگە   قىتايلاردى قونىستاندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزۋدە. مۇندا ادامدار ساناسىن ءبىر جۇيەگە باعىتتاپ، ءبىر كوزقاراسپەن ءومىر سۇرگىزىپ، ۇقساس ويلايتىن ۇلت جاساۋ باستى ماقسات ەكەنى انىق كورىندى، وسى يدەيانى جۇزەگە اسىرۋدا، باتىرعا ەسكەرتكىش ورناتۋ تومپاق بولىپ تۇرعانى شىن. جەكە تۇلعالاردىڭ تاۋەلسىز سانا سەزىمى بويىنشا ويلاۋىنا، ەرىك بەرمەيتىن، تەك باسقارۋدى كوزگە ۇستاعان مەمەلەكەت اپپارتتارى قالىپتاسقان. مەمەلەكەتتى تاپتىق ۇستەمدىكتىڭ قۇرالى رەتىندە پايدالاناتىن ماركستىك كوزقاراسقا وتە سايكەس كەلەدى. ەلدىڭ ناقتىلى جاعىدايىن، ساياسي ساناعا باعىتتايدى. قوعام ورنىقتىلىقعىن سىلتاۋ ەتىپ حالىقتى قاتتى ۇستايدى شينجياڭنىڭ باستى ءحاۋپى ۇلتتىق بولشەكتەۋشىلىك پەن ءدىنىي بۇلىنشىلىكتەن كەلەدى. ۇلتتىق بولشەكتەنۋشىلىكتى تۇبىرىنەن جويۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى ۇلتشىلدىقتىڭ تۇتانۋىنا نەگىز بولاتىن، سول ۇلتتىڭ جاددىندا ساقتالعان ۇلت ازاتتىق، تەڭدىك قوزعالىسىنا، ۇلتتىق ءدىن، ءتىل قاتارلىلاردى تۇبىرنەن قۇرتۋ ساياساتىن قولدانىپ وتىر. 1989 جىلى بەيجىڭدە تۋىلعان ستۋدەنتتەر توڭكەرىسىنەن كەيىن دەموكراتيا ماسەلەسى كوتەرىلدى، الايدا وعان ءالى ەرتە، ءبىراق ساياسي دەموكراتيانى جانداندىرۋ زامان تالابى، ونسىز دامۋ بولمايدى. جۇڭگو ساياسي تۇزىلىستەگى ءبىر پارتيادان كوپ پارتياعا، جالپى حاىقتىق سايلام ارقىلى سايلاۋ جۇرگىزۋگە ويىسىۋدى كوزگە ۇستاۋدا. وسى كەزدە از ۇلتتاردىڭ تاۋەلسىز ويلارىن ورتاعا سالىۋىنا ساياسي اتموسفرا ازىرلەنەدى. بۇل جۇڭگو ۇلتى ءۇشىن مۇلدە ءتيمسىز. سوندىقتان دا جۇڭگو بيلىگى قىسقا بىرنەشە ون جىلدان قالتىرماي ءتىلى ءبىر، ءدىنى جوق جۋڭحۋا جاڭا ۇلتىن جاساۋعا ات سالىسۋدا. بولاشاقتا ۇلت ماسەلەسىن تۋدىرۋعا نەگىز بولاتىن ۇلتتىق پارىقتى، ۇلت ازاتتىق ساناسىن تۇبەگەيلى جويۋ،  ادامدار  ساناسىنان ۇلتتىق سەزىمدى ءوشىرىپ تەك بەيجىڭگە تابىناتىن تازا وتانشىلدىق سەزىمدى قالىپتاستىرۋعا بارىن سالۋدا.

بۇگىنگى جۇڭگو بيلىگىندە وتىرعاندار ناعىز ۇلتشىلدار، ولار ماركسيزمشىلدەر ەمەس، الايدا ولار ماركستىك يدەيانى قالقان ەتەدى. سونىدقتان از ۇلت باتىرىنا ەسكەرتكىش ورتانتۋ بۇگىنگى جۇڭگو بيلىگىنىڭ ىرگەسىنە كەزى كەلگەندە جارىلاتىن بومبا قويعانمەن بىردەي شارۋا. اكبار باتىردىڭ دارىپتەلۋىنە جۇڭگو بيلىگىنىڭ تاعى ءبىر رۋقسات بەرمەيتىن سەبەبى، باتىردىڭ توڭكەرىس الاۋىن نە ءۇشىن تۇتاتقانى، ونى قالاي دامىتقانى سىندى ماسەلەنىڭ شىنايى شىندىعى، ياعىنىي توڭكەرىستىڭ اقيقي سيپاتى.

اكبار باتىر پاراساتتى دا ايلالى، پارتيزاندىق سوعىس ءتاسىلىن جەتتىك مەڭگەرگەن ەدى، مۇندا حالىقتى ارتىنا ەرتە ءبىلۋ سەبەبى ماڭىزدى. اكبار1938-1939 جىلدار ورىس كومۋنيستىك ۇكىمەتىنەن قارۋ-جاراق السادا، قارا حالىقتىڭ ءساسياليزىمنىڭ ءيسى مۇرنىنا دا كەلمەيتىن، پرلوتريات تابىنىڭ ساناسىندا كولەڭكەسى جوق ەدى،  قازاقتار تەك، مىلتىعىن قوقاڭداتقان قارا قىتايلاردى بۇل ولكەدەن قۋىپ شىعۋ، اتا مەكەندى كاپىرلەردەن ازات ەتۋ، مۇسىلماندى ساقتاۋدا اكبار باتىردىڭ ارتىنان ەردى. مىنە توڭكەرىستىڭ شىن سيپاتى وسى ەدى. بۇنى كىم بولسادا ءسال وي جىبەرسە سەزەتىن شىندىق. اكبار باتىر ۇلتتىق توڭكەرىستىڭ العاشقى وعىن اتتى، تۋ ۇستادى، جاۋعا باس بولىپ اتوي سالىپ، جانىن بەردى، باتىردىڭ عۇمىرلىق تاريحى تازا قازاق ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن، ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ۇلىت ازاتتىق توڭكەرىس تاريحى. ۇلت قاھارمانى اكبار رۋحى بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن ەرلىك تاريحىمەن تامىرلاس. بۇل ەرلىك قازاق قاستەرلەيتىن، كۇش الاتىن رۋح. ەركىندىك-تەڭدىك، تاۋەلسىزدىك جولىندا جانىن قيعان وشپەس تە ولمەس رۋح، ول  ناعىز قازاق رۋحى. بۇل رۋح ءبىزدى قۇلدىق سانادان ارىلتاتىن تاپ-تازا كاۋسار. اكبار رۋحى قازاق تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلۋعا ءتيىستى. الايدا بۇل اڭگىمە تاۋەلسىز قازاق ەلىندە قازىرگە تىلگە الىنعان جوق. اكبار باتىر تۋرالى اڭگىمەنىڭ تاۋەلسىز جاڭا بەتتەرىن اشۋ ەگەمەن ەل ازاماتتارىنىڭ، ۇلت ازاتتىعىن تۇسىنەتىن، قاستەرلەيتىن جانداردىڭ ازاماتتىق پارىزى. بۇل ءۇشىن اكبار باتىردىڭ ۇلت ءۇشىن جاساعان ەرلىك ىستەرى، بوياماسسىز حارەكتىرى، قاھارماندىق عۇمىرى جازىلۋى كەرەك، ناسيحاتتالۋى ءتيىس.

اكبار باتىردىڭ تاۋەلسىز قازاق ەلىندەگى ەكىنشى ءومىرى باستالۋىنا سول ەلدە تۇرىپ جاتقان باباسىنىڭ باتىرلىعىن جانىمەن سەزەتىن باتىر ۇرپاقتارى باستاماشى بولىپ، سودان سوڭ تاۋەلسىزدىكتى جانىنان ارتىق كورەتىن قارا ورمان قازاق حالقى ات سالىسسا، باتىردىڭ ازات ەلدەگى، ازات رۋحىن كوك تۋمەن بىرگە جەلبىرەپ ماڭگىگە قانات قاعار ەدى. بۇگىندە باتىردىڭ اۋلەتىنەن 50 دەي ءتۇتىن اتا جۇرت قازاستاندا تىرلىشىلىك ەتۋدە، قالعان قىتايداعى باتىر ۇرپاقتارى تاريحي وتاندارىنا كوشىپ كەلىپ باتىر باباسىنىڭ رۋحىن جىرلاۋعا حاقىلى!

سەيىت ەسەنگەلدى