بايقاساق، ءقازىر قازاقستاندا شاريعات تالاپتارىنا ساي كيىمدەر كوبىنە-كوپ اراب جانە ۇندى-تۇرىك ستيلىندە ساتىلىمعا شىعىپ، قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنە ساي ورامال تاعۋ، كيمەشەك كيۋ ارتتا قالىپ بارا جاتقانداي، - دەپ جازادى "ايقىن" گازەتى.
ارينە، سوڭعى جىلدارى ءارى ءدىني تالاپتارعا ساي، ءارى ۇلتتىق ۇستانىمداردى ەسكەرەتىن، ءتىپتى زامانعا سايكەس تىگىلگەن كيىم ۇلگىلەرىن ناسيحاتتاۋ باعىتىندا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى دا، كەيبىر اتەلە، ءسان ۇيلەرى دە ءبىرقاتار يگى باستامالار كوتەردى. ءقايبىر جىلدارى قمدب «اسەم كيىم – ايەل كوركى» سياقتى بايقاۋلار جاريالاپ، شاريعات پەن سالت-داستۇردەن اتتاپ وتپەيتىن كيىم ۇلگىلەرىن شىعارعان ديزاينەرلەرگە قوماقتى سىياقى تاعايىندادى. بىلۋىمىزشە، ميلاندا ءبىلىم العان AIMA برەندىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى، جاس ديزاينەر ايدا ماحانبەتوۆا دا مۇسىلمان كيىمدەرىنىڭ ءسان ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا اتسالىسىپ كەلەدى. مۇنىمەن قوسا، تانىمال وتاندىق ديزاينەرلەر ءوز كيىم ۇلگىلەرىن مۇسىلمانشا كيىمدەر رەتىندە قاراستىرماسا دا، بۇگىنگى تاڭدا جابىق، ەتەگى مەن جەڭى ۇزىن كويلەكتەردىڭ سانگە اينالىپ وتىرعانىن العا تارتادى. سودان بولار، ايدا قاۋمەنوۆا سياقتى اتاقتى ديزاينەرلەردىڭ قولىنان شىققان ءتول بۇيىمداردى تەك شوۋ-بيزنەس وكىلدەرى عانا ەمەس، ايتىسكەر، اقىن قىز-كەلىنشەكتەر دە كيىپ، ۇزىن كويلەككە دەگەن سۇرانىستى ارتتىرىپ وتىرعانى انىق. بۇل، ارينە، قۋانتارلىق جايت.
قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان باسقا ءماسەلە – ءىرى مەگاپوليستەردە بەت-اۋزىن تۇمشالاپ، نيقاب كيىپ، ءتىپتى كوزدى كورسەتپەس ءۇشىن كوزىلدىرىك تاعىپ، قولدى كورسەتپەس ءۇشىن قولعاپ كيىپ جۇرەتىن قىز-كەلىنشەكتەر دە كەزدەسىپ جاتادى. بۇل جايت الەۋمەتتىك جەلىلەردە قىزۋ تالقىلانىپ، ۇلكەن داۋ-دامايعا ۇلاسقانى انىق. ءتىپتى جەلى بەلسەندىلەرىنىڭ ايتۋىنشا، «قارا جامىلماي، اق كيمەشەك تاعىڭدار!» دەگەندەي ۇندەۋلەردەن كەيىن حانافي ءمازھابىن ۇستانبايتىن كەيءبىر ءداستۇرلى ەمەس اعىمداردىڭ وكىلدەرى بەلسەندىلەرگە قوقان-لوققى كورسەتىپ، جەكەگە جازىپ، ۇركىتىپ-قورقىتۋعا تىرىسقان. بەت-اۋزىن تۇمشالاپ، نيقاب كيۋدى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ عالىمدارى دا قولدامايدى.
– نيقاب تاعۋ – كەيبىر حالىقتىڭ ادەتى. شاريعاتتا ايقىن بۇيىرىلماعان. حانافي ءمازھابىندا بەت اۋرەت جەر ەمەس، – دەپ باستايدى اڭگىمەسىن قمدب-نىڭ شاريعات جانە ءپاتۋا ءبولىمىنىڭ مامانى مەدەت قۇرماش ۇلى. ايەل ادامنىڭ اۋرەت جەرى – تۇگەل دەنەسى، ياعني بەتى، توبىق پەن تابانى، ەكى قولىنان باسقاسى اۋرەت بوپ سانالادى. سول جەرلەرىن جابۋ كەرەك. بۇل شاريعاتتىڭ پارىزى. ال بەتتى پارىز دارەجەسىنە كوتەرىپ، مىندەتتى تۇردە جابۋ كەرەك دەۋ شاريعاتتا دۇرىس ەمەس. كيمەشەك كيە مە، ورامال تاعا ما، ەڭ باستىسى، شاش جابىلىپ، اۋرەت جەرلەرى كورىنبەسە بولدى.
ال، قمدب وكىلى ايدان بولشىبايەۆ:
– ءبىز، بىرىنشىدەن، ءوزىمىزدىڭ قانداي قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزعا كوڭىل اۋدارۋىمىز كەرەك. ءار ەلدىڭ وزىنە ءتان سالت-داستۇرلەرى بار، ال شاريعي ۇكىم شىعارۋدا ءداستۇر دە دالەل رەتىندە قاراستىرىلادى. اراب مەملەكەتتەرىندە نيقاب كيۋ قالىپتى جاعداي. بۇل عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ كەتكەن ءۇردىس. ول جەردە قارا جامىلۋ، نيقاب كيۋ ادامدار اراسىندا داۋ تۋعىزبايدى. ال ەلىمىزگە باسقا مادەنيەتتىڭ ءۇردىسىن اكەلىپ، مۇنى ءدىننىڭ نەگىزى رەتىندە كورسەتۋى حالىقتىڭ اراسىندا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءتۇسىنبەۋشىلىك تۋعىزاتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان قمدب شاريعي تالاپتاردا ماڭىزدى ەمەس بولعان ماسەلەلەردى اسىرا سىلتەپ، حالىقتىڭ اراسىندا جايسىزدىق تۋدىرۋدى قۇپتامايدى، – دەگەن ويىن بىلدىرەدى. ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا، شاريعاتتا قارا جامىلىپ كيىنۋ كەرەك دەگەن ارنايى ۇستانىم دا جوق. بۇل ورايدا ايدان بولشىبايەۆ: «جالپى نيقاب – عالىمداردىڭ اراسىندا تارتىستى ماسەلە، سەبەبى، قۇران مەن ءسۇننەتتە بۇعان قاتىستى اشىق دالەل جوق. سوندىقتان بۇل ماسەلەدە عالىمداردىڭ جاساعان يجتيحاد ۇكىمىنە سۇيەنەمىز، ال عالىمداردىڭ كوپشىلىگى نيقاب كيۋدى مىندەتتى (ءۋاجىپ) ەمەس دەگەن ۇكىم بەرگەن. سونداي-اق بۇل سونشالىقتى ماڭىزدى، ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماسەلە دە ەمەس. ءالسىز دەرەكتەر كەزدەسكەن بولسا دا، ونى مىندەتتى تۇردە ورىنداۋ كەرەك دەگەن ۇعىم شىقپايدى. ءسال بولسا دا جان-جاققا قاراۋىمىز كەرەك» دەيدى. ال «ايقىن» گازەتىنىڭ «نيقاب كيۋ قاي ءدىني اعىمداردا مىندەت سانالادى؟» دەگەن سۇراعىنا ايدان بولشىبايەۆ: «نيقابتىڭ كيىلۋىنە كوبىنەسە سالافيتتىك ۇستانىمداعى اعىم وكىلدەرى مۇددەلى. ولار سونداي ءبىر سۇننەت امالداردا، ونىڭ ىشىندە ماڭىزدى ەمەس بولعان تۇستاردا قاتتىلىق تانىتىپ، دىنىمىزدە مىندەتتى بولىپ سانالعان ءۋاجىپ ىستەردى تاركى ەتىپ جاتادى. بۇل ولاردىڭ حاديس دارەجەلەرىن دۇرىس اجىراتا الماۋىنىڭ كەسىرى. سوندىقتان ءبىز ءۇشىن عالىمدارىمىز سالىپ كەتكەن جولمەن ءجۇرىپ، ءمازھاب ۇستانۋىمىز كەرەكتىگى تاعى ءبىر ءدالەل»، - دەيدى.
ءدىني باسقارما وكىلدەرى شاريعات تالاپتارىنا ساي كيىنۋدە دۇرىس ۇگىت-ناسيحاتتىق جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلمەي وتىرعانىنا وكىنىش بىلدىرەدى. ەسەسىنە، سوڭعى جىلدارى سالافيتتىك باعىتتاعى سايت پەن بلوگتار دا ارتىپ بارادى ەكەن. ولار ءوز ۇستانىمدارىنا ساي ۇگىت-ناسيحاتتىق جۇمىستار اتقارىپ، مۇسىلماندار اراسىندا ءتۇسىنبەۋشىلىكتىڭ ورناۋىنا، ءوزارا ءبولىنۋدىڭ پايدا بولۋىنا دا كەرى اسەر ەتۋدە ەكەن.
ءدىندارلاردىڭ ايتۋىنشا، وتاندىق جانە شەتەلدىك مۇسىلمانشا كيىمدەردىڭ باعا الشاقتىعى دا قىز-كەلىنشەكتەردى كوبىنە-كوپ سىرتتان اكەلىنگەن تاۋارلاردى تۇتىنۋعا ماجبۇرلەيتىن كورىنەدى. وتاندىق ءونىمدەرءدىڭ قىمبات باعادا ساتىلۋى نارىقتا ۇلتتىق ستيلدەگى كيىم ۇلگىلەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا كەرى اسەر ەتىپ جاتقانعا ۇقسايدى. ءوز كەزەگىندە ايدان بولشىبايەۆ:
– ەلىمىزدە شاريعاتقا، ءداستۇر تالابىنا ساي تىگىلگەن كيىمدەردىڭ قۇنى ارزان بولماعاندىقتان، قىز-كەلىنشەكتەر كوبىندە شەتەلدىڭ كيىمىن ساتىپ الىپ كيەدى. بۇل جەردە ماسەلەنىڭ ءبىر شەتى نارىقتىق ساياساتقا دا بايلانىستى شىعار، ول جاعىن ماماندارىمىز جاقسىراق بىلسە كەرەك. ايتايىن دەگەنىم، ەگەر قازاق مۇسىلمان ايەلى شاريعات اياسىندا كيىنگىسى كەلسە، كوبىندە اراب ۇلگىسىندە تىگىلگەن كيىمدى ساتىپ الىپ كيۋىنە تۋرا كەلەدى. ال ونىمەن قوسا كيىمنىڭ ءداستۇرىمىزگە ساي بولۋىن قالاسا، ونداي تاۋارلاردى ساتىپ الۋعا كوبىندە قاراجاتى جەتپەيدى. سوندىقتان بۇل قازاق مۇسىلمان ايەلدەرىنىڭ كيىم ۇلگىلەرىندە اراب مادەنيەتىنە ۇقساپ باعۋىنىڭ بىردەن-بىر سەبەبى شىعار، – دەيدى.
ءبىز دە وتاندىق ساۋدا ۇيلەرى مەن بازارلاردا ساتىلىپ جاتقان ۇزىن كويلەكتەردىڭ باعاسىن بىلۋگە تىرىسقان ەدىك. ارينە، ءىرى ويىن-ساۋىق جانە ساۋدا ورتالىقتارىندا ورنالاسقان اتاقتى وتاندىق ديزاينەرلەردىڭ كيىمدەرى ەل جوعارى باعالايتىن برەند بولعان سوڭ، 100 000 تەڭگەدەن جوعارى تۇرادى. سودان بولار، مۇنداي كيىمدەردى تانىمال، باقۋاتتى قىز-كەلىنشەكتەردىڭ عانا كيىپ، ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگى بار. تۇركيادان اكەلىنىپ جاتقان كويلەكتەردىڭ باعاسى 30 000-40 000 تەڭگەدەن باستاۋ الادى. رەسەيدەن اكەلىنىپ جاتقان كيىمدەر 20 000-25 000 تەڭگەنىڭ ۇستىندە. ەڭ ارزانى كورشىلەس قىرعىزستاننان اكەلىنىپ جاتقان كيىمدەر. بازارلارداعى باعاسى 3000 تەڭگەدەن، ساۋدا ۇيلەرىندەگى باعاسى 5000-8000 تەڭگەدەن باستالادى.
ورامالداردىڭ باعاسى دا ءارقيلى. ماسەلەن، Adili سياقتى ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەرمەن ايشىقتالعان ورامالدار برەندى باعا جاعىنان ءسال قىمباتتاۋ. ءانشى، سازگەر روزا ءالقوجانىڭ دا ۇلتتىق ناقىشتاعى ورامالدار توپتاماسىن ۇسىنىپ، ەل نازارىنا ءارى شاريعي ۇستانىمداعى، ءارى سالت-داستۇردەن الشاقتامايتىن تاۋارلاردى ۇسىنۋى ايەلدەر قاۋىمىنا ۇلكەن قۋانىش سىيلاعانى انىق. باستان سىرعىمايتىن ماتادان تىگىلگەن، ساپاسى جوعارى ونىمدەردىڭ ءاۋ باستان-اق قولجەتىمدى باعادا بولعانى ۇلگى تۇتارلىق جايت.
ورامال – ۇيات پەن يماننىڭ ءبىر بەلگىسى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ءبىر حاديسىندە: «ءارءبىر ءدىننىڭ مىنەزى بار. يسلامنىڭ مىنەزى – ۇيات، – دەگەن ەكەن. ءدىن جولىنداعى ازاماتتار تاعى ءبىر ءحاديستى ەسكە سالادى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «ۇيات پەن يمان بىر-بىرىمەن وتە تىعىز بايلانىستا. ەگەر بىرەۋىن الىپ تاستاسا، ەكىنشىسى ءوزى كەتىپ قالادى» دەگەن ەكەن. ال قاسيەتتى قۇراندا اللا تاعالا: «ءاي، ادام بالاسى! ۇياتتى جەرلەرىڭدى جابۋ ءۇشىن كيىم جانە ساندىك بۇيىم تۇسىردىك. نەگىزىندە تاقۋالىق كيىمى جاقسى» («اعراف» سۇرەسى، 26-ايات)، – دەپ بۇيىرعان. ەڭ قيىنى ءارى ەڭ وكىنىشتىسى – بۇگىندە ايەلدەر قاۋىمىنىڭ كيىمدى كيىنۋ ءۇشىن ەمەس، شەشىنۋ ءۇشىن پايدالانىپ وتىرعانى. اشىق-شاشىق كيىنۋدىڭ زيانىن دارىگەرلەر دە، بىلىكتى پسيحولوگتار دا تالاي ايتىپ-اق جاتىر. ءبىراق قازىرگى قازاق ايەلىنىڭ وبرازى – قىسقا شورتى مەن تەرەڭ دەكولتە كويلەك كيگەندەر مەن اۋزى-باسىن تۇمشالاپ، قارا نيقابقا ورانعانداردىڭ اراسىندا بوپ تۇر. عاسىرلار بويى اق ساۋكەلە، اق ورامال تاققان ناعىز قازاق قىزىنىڭ وبرازى اتا-بابا سالتىن تارك ەتكەن ءداستۇرلى ەمەس اعىمداردىڭ ىقپالىنان جوعالىپ كەتپەسە ەكەن دەۋدەن باسقا امال جوق.
