«قتل  ءبىلىم مينيسترلىگىنە قاراسا، وندا كatevء-تىڭ كەرەگى نە؟» اتتى ماقالاعا جاۋاپ

ەلىمىزدە 20 جىلدان بەرى ءوز جۇمىسىن جۇرگىزىپ،  ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ كەلە جاتقان قازاق-تۇرىك  ليسەيلەرىنىڭ قازىرگى ءحالى داۋعا اينالىپ، ءورشىپ تۇر. قازاقتىڭ قازاق ەكەنىن دالەلدەيتىن ۇلتىن سۇيگەن ۇلان ەمەس پە؟ اتاۋلى  ليسەيدى  بىتىرگەن تۇلەكتەر ەلىمىزدىڭ جان-جاقتى قىزمەت سالالارىندا جۇمىس اتقارۋدا. ەلىن، جەرىن ويلاپ، ۇلتجاندىلىقپەن ءار سالانى كوركەيتىپ ۇلەس قوسۋدا. بۇدان ارتىق نە قاجەت؟ 

بۇل ماقالانى جازۋىما سەبەپكەر بولعان SkifNews.kz اقپاراتتىق پورتالىندا جاريالانعان «قتل  ءبىلىم مينيسترلىگىنە قاراسا، وندا كatevء-تىڭ كەرەگى نە؟» اتتى ماقالا. ماقالا اۆتورى سەرعالي بالاجان مىرزانىڭ ناقتىلانباعان اقپاراتتاردى جەتكىزۋى، وقىرمانعا كۇمان بەرۋى، ەل اۋزىنداعى كەيبىر وسەك-اياڭدى زەرتتەپ زەردەلەمەي تاراتۋى جۋرناليست مادەنيەتىنە سىن دەپ ويلايمىن. «اتىڭ شىقپاسا جەر ورتە» دەگەندى عانا بايقاۋعا بولادى. ولاي بولسا سەرعالي مىرزانىڭ ماقالاسىنا وز تاجىريبەمنەن كەلگەن ناقتى جاۋابىمدى ۇسىنباقپىن.

مەن وسى قازاق-تۇرىك ليسەيىنە جاس مامان بولىپ جۇمىسقا ورنالاستىم. العاش كەلگەنىمدە كوپ سۇراقتار مازالايتىن ەدى. ۇل مەن قىزدى ءبولىپ وقىتۋداعى ماقسات نە؟ نەگە باسقا مەكتەپتەردەي 1–سىنىپتان قابىلدانبايدى؟ ت.ب دەگەندەي. مىنە، 10 جىلدان بەرى كوكەيدەگى سۇراقتارىما زەردەلەپ جاۋاپ الدىم. قىز بالاعا بەرىلەر تالىم-تاربيە باسقا، ۇل بالانىڭ تاربيەسى باسقا ەكەنىن سالت-داستۇرىمىزدەن دە بىلەمىز. ءبىراق قانشالىقتى قولعا الدىق؟ قانشالىقتى ىسكە اسىپ كەلەدى دەپ  وزىمىزگە-وزىمىز سۇراق قويساق تا ارتىق ەتپەيدى.

70 جىل بوداندىقتا ءجۇرىپ، قازاعىم «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيۋىن» ۇمىتتى. تالتاڭداعان تالاي قازاق قىزىنىڭ قىلىقتارىن كورسەڭ، توبە شاشىڭ تىك تۇرارى اقيقات. «بالانى جاستان، قاتىندى باستان» دەمەكشى، قىز بالانىڭ تاربيەسىن جاستايىنان بايقاپ، ۇياڭدىق پەن ۇياتتى ۇيرەتۋ ماقساتىندا ءبولىپ، جەتە ءمان بەرىپ تاربيەلەۋىن ماقۇل كوردىم.  سوندا عانا كەشە كۇندەي بالانى تۋىپ كوكەكتەي كوشەگە لاقتىرار انانىڭ ازايارى ءسوزسىز.

«ال ەندى 1 سىنىپتان باستاپ نەگە قابىلدانبايدى؟» دەگەن سۇراققا كەلەر بولساق. بالانىڭ وزگە ءتىلدى قابىلداۋ  سانا سەزىمى 12-13 جاستان باستاپ قالىپتاسادى ەكەن. جاھاندانۋ ءداۋىرى دەپ باستاۋىش سىنىپتان باستاپ بالا ساناسىن ءوز انا تىلىمەن سۋسىنداتپاي جاتىپ، وزگە تىلمەن ءدۇبارا ەتەمىز. ءسويتىپ الىپ انا ءتىلىمىزدى اسقاقتاتامىز دەيمىز-اۋ. وزگە ءتىلدى مەڭگەرۋگە كەش قالىپ جاتقان بالانى كورمەدىم. وعان دالەل - ءوز الدىما كەلگەن ءاربىر وقۋشى.  وسى جاسقا دەيىن اعىلشىن جانە وزگە تىلدەردى بىلمەگەن اۋىل بالاسى 3 ايدان سوڭ-اق جاراتىلىستانۋ پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىپ جاتقانىنا كوزىم جەتتى. وسى كۇنى كوپشىلىككە مۇمكىن ەمەس بولىپ كورىنگەن، الەۋمەتتىك رەزونانس تۋعىزىپ وتىرعان «ءۇش تىلدىلىكتىڭ» بۇل مەكتەپتەردە ورنىعىپ، جۇيەلى تۇردە جۇمىس جاساپ كەلگەنىنە جيىرما جىلدىڭ دا ءجۇزى بولعانىن بىلەرسىزدەر.

سونداي-اق «تاربيەشى نە بىتىرەدى» دەگەن دە سىناۋ ايتىلدى. تاربيەشى – بالاعا جاقىن ەڭ ءبىرىنشى باسپالداق. وقۋشىلارعا جەتىنشى سىنىپقا قابىلدانعانان باستاپ ون ءبىرىنشى سىنىپقا دەيىن ادەپتىلىكتى، ءتارتىپتى، ىزەتتىلىكتى ۇيرەتەتىن وسى تاربيەشىلەر. بالانى ۋاقىتىن دۇرىس قولدانا بىلۋگە ۇيرەتىپ، ساباقتى مەڭگەرىپ جاتقانىن قاداعالاپ، تۇسىنبەگەن سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ مىندەتتەلگەن. بالانىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيىن دە قاداعالاي وتىرىپ، «وقۋشى، اتا-انا، ءمۇعالىم» ءۇشبۇرىشىنداعى ۇيلەسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن دە وسى - تاربيەشىلەر. جاسىراتىنى جوق، قازىرگى ۋاقىتتا بالاسىنىڭ ءبىلىمى مەن تاربيەسىنە ءمان بەرىپ جاتقان اتا-انا نەكەن-ساياق. قاراپايىم كورىنىس: كەشكە جۇمىستان ءسۇرىنىپ كەلگەن اتا-انا بالاسىنا سىيلاستىقتى ۇيرەتپەك تۇگەل، كوڭىل ءبولىپ، جاعداي سۇراۋعا شاماسى جوق.  قارا كەشكە دەيىن كوشە بەزىپ قاراۋسىز قالعان جاسوسپىرىمدەر قىلمىستىڭ قۇرىعىنا ىلىگۋدە. «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم - ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەپ ءال-فارابي ايتقانداي، بەلگىلى ءبىر جۇيەمەن بالانى ءبىلىم مەن تاربيەگە ۇشتاستىرۋ ورىندى. جاتاقحانا نانىن جەپ، ساباعىنا ۋاقىتىلى دايىندالىپ، دارىندىلىعىن شىڭداي تۇسكەن ۇل-قىزدىڭ جەتىستىككە جەتۋىنە كۇمان كەلتىرەسىز بە؟ 

جالپى ليسەي جۇمىسى ستاندارتقا ساي مەملەكەتتىك باعدارلامامەن جۇمىس جۇرگىزۋدە.  دەسەك تە اۆتور ماقالاسىندا جانار جونتايەۆانىڭ جۋرناليستتەرگە ارنايى بەرگەن  سۇحباتىن ءسوز ەتە كەلىپ، «KATEV» دەگەن قور  بۇل جەردە سيىردىڭ بۇيرەگىندەي بولىپ نە ءبىتىرىپ ءجۇر؟» دەگەن ساۋالىنا كەلەتىن بولساق، قىزىق بولعان  «KATEV» حالىقارالىق قوعامدىق قورىنىڭ جالپى جۇمىس بارىسىمەن تانىستىرىپ  كەتكىم كەلدى.  «KATEV» حالىقارالىق قوعامدىق قورى 1993 جىلى قۇرىلىپ، ليسەيلەرگە بىلىكتى مامان دايارلاۋ، ادىستەمە جۇمىستارىن جۇيەلەۋ، وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن جاساۋ، قابىلداۋ ەمتيحاندارىن ءبىر ورتالىقتان باقىلاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ كەلدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ماقساتىندا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ اراسىندا  رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە «جارقىن بولاشاق» قازاق ءتىلى وليمپياداسىن جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. جىل سايىن «KATEV» حالىقارالىق قوعامدىق قورى تۇركيانىڭ استاناسى – انكارا قالاسىندا 100-دەن استام مەملەكەتتىڭ ونەرپازدارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن ونەر دوداسىنا وقۋشىلارىمىزدى دايىنداپ، ولاردىڭ بيىك شىڭنان كورىنۋىنە جاعداي تۋعىزۋدا. ءبىزدىڭ وقۋشىلارىمىز قازاق حالقىنىڭ ءسالت-داستۇرىن بەينەلەيتىن ساحنالىق كورىنىستەر كورسەتىپ، دومبىرا مەن قوبىزدىڭ شاناعىنان كۇي توگىلتىپ، مىڭ بۇرالعان ءبيشى قىزدارىمىز ۇلتتىق بي بيلەپ، كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالدى. ولاردىڭ ونەرىنە ءتانتى بولۋ ارقىلى جيىلعان قاۋىم قازاق حالقىنىڭ باي ونەرى مەن مادەنيەتىنە قانىعىپ جاتادى.

«جارقىن بولاشاق» قازاق ءتىلى وليمپياداسى بيىل ەلوردا تورىندە «حالىقارالىق ءتىل جانە مادەنيەت فەستيۆالى» بولىپ ايرىقشا تويلاندى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىنا 1- مامىر – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنىنە وراي الەمنىڭ 25 مەملەكەتىنەن تۇرىك ليسەيلەرىندە ءبىلىم الىپ جاتقان ونەرلى ورەندەردىڭ باسىن قوسىپ، حالىقارالىق دەڭگەيدە  الەم تۇستەرىن كورسەتكەندەي  دۋماندى اتالىپ ءوتتى. «جارقىن بولاشاق» وليمپياداسىنىڭ 42 جۇلدەگەرىنە ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم گرانتتارى تابىستالدى. حالىقارالىق «KATEV» قوعامدىق قورىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن وتەتىن اتالمىش وليمپياداعا بيىلعى جىلى كورشىلەس ەلدەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان  قانداس باۋىرلارىمىز دا قاتىسىپ، ەل-جۇرتقا ورالىپ،  ءبىلىم الۋلارىنا جاعداي جاسالعانىن ايتىپ وتكىم كەلەدى. ايتا بەرسەڭ، بۇل قوردىڭ جاساپ جاتقان ءىس-شاراسى  جەتەرلىك. وسىنداي ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا  جەتىستىكتەرگە جەتۋدە دەسەك تە ارتىق ايتپاعان بولار ەدىك. اۆتور دال وسىنداي ءتىلدى دامىتۋعا ۇلەس قوسىپ جاتقان قانشا قوردى بىلەدى ەكەن؟ 

ءار قازاق بالاسى – اشىلماعان ءبىر قۇپيا كىتاپ، دارىن يەسى. بالا بويىنداعى قابىلەتتى اشا ءتۇسىپ، ەڭبەك ەتەتىن ۇستازدىڭ شەبەرلىگى  قولىنداعى كىلتى ەمەس پە؟  بۇل جەردە ءار بالانىڭ تاربيە مەن بىلىمىنە جەتە ءمان بەرىپ، تالايدى باعىندىرعان ۇستازداردىڭ  جاۋاپتى ەڭبەگىن دە ايتا كەتۋ كەرەك.  دارىندىلاردى جيناپ الۋ ەمەس ماسەلە، سول  اشىلماعان گۇلدەردى باعىپ-قاعىپ، باعبانى بولا ءبىلۋ. قازىردە ەڭ جوعارى ۇبت كورسەتكىشى،  كوك تۋدى وزگە ەلگە جەلبىرەتىپ ابىروي اپەرىپ وتىرعان وسى ليسەي تۇلەكتەرى ەكەنى بارشاعا ءمالىم. بيىلعى جىلى قتل-دى  1634 بالا ءتامامداعان. ۇبت- بويىنشا ورتاشا بالل 102،3 بالل بولدى. ۇبت-2016 قورىتىندىسى بويىنشا بارلىق قتل «رەسپۋبليكانىڭ ۇزدىك 100 مەكتەبى» توبىنا كىرگەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك. سوڭعى ءۇش جىلدا قتل وقۋشىلارى 5327 مەدال  يە بولىپ، سونىڭ ىشىندە 986-ى برازيليا، وڭتۇستىك كورەيا، جۇڭگو، رۋمىنيا، كانادا، گرەكيا، گرۋزيا، گەرمانيا، جاپونيا ەلدەرىندە وتكەن حالىقارالىق وليمپيادالار العان. ءقتل-دى بىتىرگەن ءاربىر ءبىلىمدى تۇلەك قازاقتىڭ سويىلىن سوعىپ قازاقشىل بولىپ وتىر دەگىم كەلەدى.

جالپى مەنىڭ ۇستاز رەتىندە ايتارىم كوپ. ءتۇبىمىز – تۇرىك، ءدىنىمىز – يسلام. بۇل ەلدەن جاماندىق كەلمەسى اقيقات. اناۋ جاتقان قىتايدان قورقۋ كەرەك. 20 جىلدان بەرى ەلىمىزگە ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلە جاتقان ءبىلىم ورداسىن قارالاماي، جاقسى جاعىن دا كورە بىلگەن ءجون. قازاق دەگەن اتىمىزدى اسقاقتاتىپ، تۋىمىزدى تالاي الەمدىك وليمپيادالاردا كوتەرگەنىنە كۋامىز. استارلى كەيبىر ساياسات ويىندارىنا ماستانىپ، ىشكەن قۇدىعىمىزعا تۇكىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ءوز ەلىمىزدى ءبىلىمدى ۇرپاق عانا كوتەرەدى. قازاق دەسەك، وزىمىزگە كەلىپ تيەدى، قاشان اياقتان شالۋدى قويار ەكەنبىز...

ايمان مامەدالييەۆا