وسىمدىكتەردى قورعاۋ – ناقتىراق ايتار بولساق، ادامزاتتى قورعاۋ بوپ تابىلادى. ويتكەنى، وسىمدىك - ءبىزدىڭ قورەگىمىز. ونسىز ءومىر جوق. سول وسىمدىكتەردى ءبىز ءتۇرلى زيانكەستەردەن، ارام شوپتەر مەن اۋرۋلاردان قالاي قورعايمىز، حيميكاتتاردى، بيوپرەپاراتتاردى، پايدالى ناسەكومدار مەن فەروموندى ۇستاعىشتاردى دۇرىس پايدالانىپ ءجۇرمىز بە؟ ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ جانە ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ ءوزى، شىنداپ كەلگەندە، وسىعان تىرەلىپ تۇرعان جوق پا؟ ەلىمىزدە، بۇل سالادا قانداي ىستەر اتقارىلىپ جاتىر؟
جاقىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، پروفەسسور، اتاقتى بيولوگ اباي ساعيتوۆتىڭ «ۆيجيت ي پريسپوسوبيتسيا. بيولوگي ۆ پويسكاح يستينى» دەپ اتالاتىن كىتابىن اقتارىپ وتىرىپ، جالپى، ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا زامان تالابىنا ساي يننوۆاسيالىق تاسىلدەردى قولدانۋدا، ونى دامىتۋ بارىسىندا جىبەرىپ جاتقان ورنى تولماس ولقىلىقتارىمىزدى ءوقىپ-بىلىپ، جاعامدى ۇستادىم. اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى اگرو وندىرىستىك كەشەننىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكسياسى ءوز مىندەتىن دۇرىس اتقارا الماي وتىر. اكادەميك اباي وراز ۇلى ساعيتوۆتىڭ ايتۋىنشا، «ۆەدومستۆا ەڭ ارزان ۋلى حيميكاتتاردى قويمالارعا لىق تولتىرىپ، ارزان باعاعا ساتىپ الۋمەن جانە ونى پايدالانۋمەن عانا اينالىسادى. بۇل ۋلى حيميكاتتاردىڭ تيىمسىزدىگى ءوز الدىنا، بۇگىن، بولماسا، كۇنى ەرتەڭ-اق ولاردى جويۋ ءۇشىن قىرۋار قاراجات كەرەك بولادى. مىسالى، كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدەردە كولحوزدار مەن سوۆحوزداردا، ولاردىڭ ءاربىر بولىمشەلەرىندە حيميالىق زاتتاردى ساقتايتىن قويمالاردىڭ بولعانىن بىلەمىز. بۇنداي قيراپ جاتقان قويمالار اۋىلداردا ءالى كۇنگە دەيىن بار. دۋست ددت سەكىلدى حلورورگانيكالىق پرەپاراتتار توپىراققا سىڭبەيدى. ولاردى جويۋ ءۇشىن 800-1000 گرادۋس تەمپەراتۋراداعى پلازمالىق پەشتەر كەرەك. بۇل جۇمىستار اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ باعدارلاماسىندا بۇرىننان بار بولعانىمەن قاشان جۇزەگە اسىراتىنى بەلگىسىز. قازىرگى كەزدە ءبىر بالحاش كولىنىڭ استىندا عانا وسىمدىكتەردى وڭدەۋ كەزىندە توپىراق پەن سۋ ارقىلى اعىپ جەتكەن قانشاما ۋلى حيميكاتتاردىڭ تەرەڭ قاتپارى جاتىر».
تاريحتا ۋلى حيميكاتتارمەن وڭدەلگەن وسىمدىكتەردى پايدالانۋ ارقىلى ادامداردىڭ دەنساۋلىعى قانشالىقتى زارداپ شەگەتىنىنە كوز سالايىقشى. 1970 جىلدارى ەۋروپاڭىزدىڭ وزىندە وسى ۋلى حيميكاتتاردى بەلسەندى تۇردە پايدالانعان ەكەن. سونىڭ ناتيجەسىندە، ايەلدەردىڭ 85 پايىزى بەدەۋلىككە ۇشىراسا، ەر ازاماتتاردىڭ 80 پايىزىنان استامىنىڭ بەلسىزدىككە ۇرىنىپ، ءۇ- حروموسومى (جىنىستىق حروموسوم) جۇمىس ىستەمەيتىنى زەرتتەۋ ارقىلى دالەلدەنگەن. مىنە، بۇگىندەرى ەۋروپا مەن باتىس ەلدەرىندەگى نەكەنىڭ ازايۋى مەن تۇراقسىزدىعىنىڭ سالدارىن وسىدان-اق بايقاي بەرىڭىز.
- بۇگىندە ەۋروپا، امەريكا، اۆستراليا ەلدەرى ۋلى حيميكاتقا دەگەن كوزقاراستارىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن، - دەيدى اكادەميك اباي وراز ۇلى ساعيتوۆ. - ونى ايتاسىز، افريكانىڭ ءوزى بىزدەن 50 جىلعا العا كەتتى دەسەك تە بولادى. ولار ءوز تەرريتوريالارىنىڭ 60 پايىزىندا پايدالى ناسەكومداردىڭ بيولوگيالىق اگەنتتەرىن ءوسىرىپ، ونى جەردى وڭدەۋدىڭ ورگانيكالىق باعىتىن تاڭداعان الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە جونەلتىپ وتىرادى. ءقازىر جۇڭگو دا وسىنداي ورگانيكالىق وڭدەۋگە كوشۋدە. وسى ەلدىڭ شىعىسىندا ءۇش ميلليون گەكتار جەرگە جۇگەرى القابى ەگىلگەن. بۇل جەردىڭ بارلىعى دەرلىك، قازىرگى كەزدە، ۋلى حيميكاتسىز، تەك، پايدالى ناسەكومداردى قولدانۋ – بيو ءتاسىلى ارقىلى وڭدەلەدى. ال، وزدەرىندەگى «قاجەتسىز بوپ قالعان» ۋلى حيميكاتتاردى امەريكا مەن جۇڭگو قازىرگى كەزدە قازاقستانعا جونەلتۋدە. اتاپ ايتار بولساق، كادميانىڭ نورمادان مىڭداعان ەسە ارتىق مولشەرى قىتايدان بىزگە ەرتىس پەن ىلە وزەنى ارقىلى دا كەلەدى. كادميي – وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، قورعاسىن توبىنا جاتاتىن اۋىر مەتالل.
اكادەميك، اتاقتى عالىم، بيولوگ اباي وراز ۇلى ساعيتوۆتىڭ بۇل جان ايقايىن ءبىزدىڭ حالىق، تۋراسىن ايتقاندا، ءبىزدىڭ بيلىك باسىنداعىلار تۇسىنە الار ما؟ ونى ءتۇسىنۋ سونشالىقتى قيىن دا ەمەس. بازارعا بارىپ، ەتتەن باستاپ، قىزاناق، قيار نەمەسە قاۋىن-قاربىز، ءتىپتى، الما مەن ورىك، شيە مەن شابدالى ساتىپ الۋدان دا قورقامىز. ءدال بۇگىن، وسى ۋلى حيميكاتتار دەگەنىڭىز – ءبىز ءۇشىن، ۇلتتىق تراگەدياعا اينالىپ تۇر. بۇل – حالقىمىزدىڭ تاماقتانۋى، ىشىپ-جەمىمەن بىرگە ارالاسىپ كەتتى. ويتكەنى، تاعام مەن دەن ساۋلىق يندەكسى تىكەلەي بىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. اشىعىن ايتقاندا، بۇل ۋلى حيميكاتتار – پەستيسيدتەردى – كوزگە كورىنبەي جارىلىپ جاتقان مينامەن تەڭەسەك تە بولادى. زياندى حيميكاتتار ءبىزدىڭ ورگانيزمىمىزگە تاماقپەن قوسا اۋا ارقىلى دا تاراپ جاتىر. ونىڭ ايقىن ءبىر دالەلى – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ماقتا القاپتارىندا مامىردان تامىز ايىنا دەيىن ينتەنسيۆتى تۇردە اۋادان ۇشاق ارقىلى سەبىلەتىن ۋلى حيميكاتتاردى ايتساق تا جەتكىلىكتى. توپىراققا تۇسكەن پەستيسيد وسىمدىكتەر ارقىلى، مالعا، ودان جەگەن ەت ارقىلى ادامدارعا زيان كەلتىرەدى.
ۋلى حيميكاتتارعا مەملەكەت جىل سايىن ميللياردتاعان قارجى بولىنەدى. بيولوگ عالىم اباي ساعيتوۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە الەمنىڭ وزىق ەلدەرىندە وسىناۋ ەسكى جۇيەدەن سانالى تۇردە باس تارتۋدا ەكەن. الەم جەر وڭدەۋدىڭ ورگانيكالىق- بيولوگيالىق تاسىلىنە ءبىرجولا كوشىپ جاتقاندا ءبىزدىڭ اتقامىنەرلەرىمىز بەن بيلىك باسىنداعىلار باياعى ەسكى سارىنىنان ايىرىلار ەمەس. عالىمدارىمىز ۇسىنىپ وتىرعان تىڭ باستامالارعا - بيولوگيالىق تاسىلدەرگە شامالاپ قارجى بولگەنشە، ەسكى جۇيەمەن ميللياردتاردى پەستيسيدتەرگە جۇمساعاندى ورىندى سانايدى ەكەن. ويتكەنى، ولاردىڭ ونى وزدەرىنىڭ بيزنەسى مەن وڭتايلى، جاسىرىن تابىس كوزىنە اينالدىرعانى كورىنىپ تۇر.
كەلەشەك ۇرپاق ءبىزدىڭ ەلىمىزگە وسىنشاما ۋلى حيميكاتتاردى الدىرتقان اتا-بابالارىنا لاعنەت ايتىپ، كىمدەردىڭ رۇحسات بەرگەنىن سۇرايتىن كۇن تۋا ما دەپ قاتتى الاڭدايمىن. ەسىمە، مۇسا پايعامباردىڭ: «ادامدار كورە تۇرىپ كورمەيتىن، تىڭداپ تۇرىپ ەستىمەيتىن ۋاقىت كەلەدى» دەگەن ءسوزى تۇسەدى دە، كورەگەندىگىنە تاڭ قالامىن. ءقازىر، كوپ ادام ءوزىن ءوزى جاقسى كورەتىن، پايدانى عانا كوزدەيتىن زامان بولدى. وزىنىكىن عانا دۇرىس سانايدى.
اللا تاعالام، قازاعىما جار بولا گور! ونىڭ اسپانىن اشىق ەتىپ، كەڭ بايتاق جەرىن ساقتاي گور!
قۇدياربەك اعىبايەۆ
الماتى قالاسى
