شەتەلدiكتەرگە توقىمداي جەردi دە جالعا بەرۋگە بولمايدى دەپ شىر-پىرى شىققان حالىقتىڭ كۇمانi اقىرى شىندىققا اينالدى. بۇل – ناقتى دالەل. قازاقستانعا كەلiپ، بiرiككەن كاسiپورىن قۇرعان قىتايلىق كومپانيالاردىڭ كوكەيiندە نە جاتقانىن ايگiلەيتiن كەپ. بيلiك باسىنداعىلار بۇدان كەيiن دە اۋەلگi نيەتiنەن اينىماسا، وندا قازاق جەرiنiڭ ءبۇتiندiگiنە، قازاق ەلiنiڭ تاۋەلسiزدiگiنە تونگەن قاتەردiڭ شىنداپ كۇش العانى. بiز وسىلاي ويلاۋعا ءماجبۇرمiز.
سونىمەن، قازاق كاسiپكەرi جۇڭگو كومپانياسىنىڭ قاقپانىنا قالاي ءتۇستi؟ وتاندىق شارۋا قوجالىعىنىڭ وبال-ساۋابىنا قارايتىن بiردە-بiر مەملەكەتتiك مەكەمەنiڭ تابىلماۋىندا نە سىر بار؟ بiرiگۋiنەن ءبۇلiنۋi تەز بولعان سەرiكتەستiكتiڭ ەندiگi تاعدىرى قانداي بولماق؟
اڭگiمەنi باسىنان باستايىق. «قورداي حالال-ەت» سەلولىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆi – اسا iرi بولماسا دا، ەلiمiزدەگi iرگەلi شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بiرi. جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىندا 2009 جىلى قۇرىلعان كووپەراتيۆ بiر جىلدان كەيiن ءوزiنە تيەسiلi جەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ەگە باستاعان. 2010-2012 جىلدار ارالىعىندا جىل سايىن 250 گەكتار جەرگە جۇگەرi، 1 مىڭ گەكتار جەرگە ماقسارى، 500 گەكتارعا سويا، 1 مىڭ گەكتارعا ارپا ەككەن. ءتۇسiم جامان بولماعان. ورتا ەسەپپەن جىل سايىن 1 مىڭ توننا ماقسارى، 1،5 مىڭ توننا ارپا، 20 مىڭ توننا جۇگەرi جيناعان. سۋ قۇبىرلارى ورناتىلىپ، ەگiس القاپتارىنىڭ ءبارi سۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتiلگەن. تiپتi كووپەراتيۆ ءوزiنە تيەسiلi جەرگە ەلەكتر جەلiلەرiن دە تارتقان.
2012 جىلدىڭ جازىنان باستاپ وسىنداي جۇيەلi جۇمىستىڭ كەتەۋi كەتiپ، بەرەكەسi قاشادى. سەبەبi سول كەزدە كووپەراتيۆ ءتوراعاسى ساتتار بەيسەقوجايەۆ قىتايلىق ينۆەستورلارمەن كەلiسiمشارتقا وتىرعان. شەتەلدiك تاراپ: «بiرiگiپ جۇمىس iستەيiك. مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن سالامىز، تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگiزەمiز» دەپ ۋادەنi ءۇيiپ-توگەدi. ءسويتiپ، بiرiككەن «سپك قورداي حالال-ەت» ج ش س قۇرىلعان. ونىڭ جارعىلىق كاپيتالىنىڭ 54 پايىزى «قورداي حالال-ەتكە» تيەسiلi بولسا، 46 پايىزى قىتايلىق «ۋەيز گرۋپ» جشس-نىڭ مەنشiگiنە وتەدi. وسى جەردە ەرەكشە ەسكەرەتiن بiر ماسەلە بار. قىتايلىق كومپانيا «ينۆەستيسيا اكەلۋ ءۇشiن جەردi جارعىلىق قورعا ەنگiزەسiڭدەر. ولاي بولماسا، بiر تيىن دا قارجى اكەلە المايمىز» دەگەن تالاپ قويادى. وسىلايشا «قورداي حالال-ەت» كووپەراتيۆi 49 جىلعا جالعا العان 8 مىڭ گەكتار جەر جارعىلىق كاپيتالعا وتكەن.
ال ەندi «ۋەيز گرۋپ» دەگەن قايدان شىققان سەرiكتەستiك، بۇل ءجونiندە دە ءمالiمەت بەرە كەتەيiك. شەتەلدiكتەرمەن بiرiگەمiن دەپ باسىنا بالە تاۋىپ العان ساتتار بەيسەقوجايەۆتىڭ ايتۋىنشا، «ۋەيز گرۋپ» ج ش س گونكونكتاعى «Oriental Patron Group» اتتى الىپ ينۆەستيسيالىق كومپانيانىڭ قازاقستانداعى فيليالى ەكەن. ينۆەستيسيا تاراتقىش الپاۋىتتىڭ قازاقستانداعى جايعان قاناتى جالعىز «ۋەيز گرۋپپەن» شەكتەلمەيدi. ونىڭ قۇرامىندا تەحنيكانى ليزينگكە بەرەتiن «پارمەن» ج ش س ءجانە نەسيە تاراتاتىن «Jin dou development fund» مەكەمەسi دە بار. وسىنىڭ ءبارiنە حاو بين ەسiمدi قىتايلىق ازامات جەتەكشiلiك ەتەدi. ونىڭ توبەسiنەن قاراپ تۇراتىن تاعى بiر دوكەي بار. ول – قىتايلىق دجان ۆەيدون (دجەيمس) دەگەن الدەبiرەۋ.
قىسقاسى، 2013 جىلى «Jin dou» مەكەمەسi «سپك قورداي حالال-ەت» جشس-عا نەسيە (2 ملن 320 مىڭ اقش دوللارى) بەرەدi. الايدا، مەرزiمi 1 جىل عانا!
«مەن سوندا حاو بيننەن “نەگە 1 جىل؟ قىسقا ۋاقىتتا بiز ونى قالاي قايتارامىز؟» دەپ سۇرادىم. ول: «Jin dou» بiزدiڭ مەكەمە، وعان بولا الاڭداماڭىز. قاجەت بولسا، كەلiسiمشارت مەرزiمiن ۇزارتامىز. بiزگە كەرەگi – قارجىنىڭ تەزiرەك جەتكەنi. قورىقپاي جۇمىسىڭىزدى جۇرگiزە بەرiڭiز» دەدi. مەن وعان سەندiم» دەيدi س.بەيسەقوجايەۆ.
سونىمەن، «سپك قورداي حالال-ەت» سەرiكتەستiگiنە «پارمەن» ج ش س ارقىلى بiرقاتار اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى جەتكiزiلەدi. نەسيەنiڭ باسىم ءبولiگiنە 729 گەكتار جەرگە تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسi تارتىلادى.
قىزىقتىڭ كوكەسi وسىدان كەيiن باستالعان. ارادا 6 اي عانا ۋاقىت وتكەندە «Jin dou» قارىزدى قايتارۋدى تالاپ ەتەدi. قورىقپا دەپ قازاقتى ارقاسىنان قاققان حاو بين اۋەلگi ءسوزiنەن اينىپ شىعادى. ال نەسيەنi شۇعىل قايتارۋ ەش مۇمكiن ەمەس. ويتكەنi قارجى تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن جۇرگiزۋگە جۇمسالىپ كەتكەن. مۇنى بiلە تۇرا قىتايلىق تاراپ «BDO Kazakhstan» حالىقارالىق اۋديتورلىق كومپانياسى ارقىلى سەرiكتەستiڭ جۇمىسىنا تەكسەرۋ جۇرگiزەدi. بiراق ەش زاڭبۇزۋشىلىق، بالەگە iلiك بولار ەش سەبەپ تاپپايدى. سوعان قاراماستان، قىتايلىقتار بiرiگiپ جۇمىس iستەۋدەن باس تارتادى. «پارمەننەن» كەلگەن تەحنيكالاردى قايتارىپ الادى دا، «سپك قورداي حالال-ەت» سەرiكتەستiگiن سوتقا بەرەدi. جانە سوتتان سەرiكتەستiكتi بانكروت دەپ تانۋدى سۇرايدى.
سوندا جۇڭگو كومپانياسى مۇنىڭ ءبارiن نە ءۇشiن iستەپ وتىر؟ ولاردىڭ اراعا جىل سالماي جاتىپ باستاپقى جوسپاردان اينۋىندا نە سىر بار؟ مۇنى س.بەيسەقوجايەۆ بىلاي ءتۇسiندiرەدi: «ولاردىڭ كوكەيiن نە تەسiپ بارا جاتقانىن مەن كەيiن ۇقتىم. قىتايلىقتارعا كەرەگi جەر عانا! باسقاعا باسىن اۋىرتپايدى. مەنiڭ ولارعا سەنiپ، ءوز جەرiمدi جارعىلىق قورعا ەنگiزۋiم قاتەلiك بولىپ شىقتى. بiراق قوردىڭ 54 پايىزى ءوز ەنشiمدە بولعاندىقتان، ولارعا توقىمداي جەردi دە بەرمەيمiن. ەسەسiنە، مەنi تۇرالاتىپ، تۇيىققا تiرەدi. جۇمىس iستەۋiمە مۇمكiندiك قالدىرمادى. ماسەلەنi شەشۋدiڭ بiرنەشە جولىن ۇسىنىپ ەدiم، ونىڭ بiرiنە دە كونبەدi. تiپتi «جەردi بiزگە بەرسەڭ عانا قارىزىڭنان قۇتىلاسىڭ» دەگەندi اشىق ايتتى».
ال قازاق كاسiپكەرi قىتايلىق ءارiپتەستەرiنە قانداي ۇسىنىستار جاسادى؟ الدىمەن س.بەيسەقوجايەۆ الىنعان قارجىنى بiرنەشە جىلدا ءبولiپ تولەۋدi ۇسىنعان. بiراق قىتايلىق كومپانيا وعان كەلiسپەيدi. سودان كەيiن كوكونiس ساقتاۋ قويماسى سەكiلدi ءوز يەلiگiندەگi جىلجىمايتىن ءمۇلiكتەردi بەرۋگە تالپىنادى. بۇل ءمۇلiكتەردiڭ قۇنى قانشا ەكەنi زاڭدىق تۇرعىدا ناقتىلانعان. قۇجاتتارى دا دايىن. الايدا قىتايلار ودان دا باس تارتادى. ەندi قانداي جول قالدى؟ جالعىز جول – قولما-قول اقشامەن قايتارۋ. ۇلكەن سوماداعى قارجىنى ۇزاق iزدەگەن كاسiپكەر اقىرى «قازاگروقارجى» كومپانياسىنان نەسيە الىپ، بورىشىن وتەمەككە، ءسويتiپ، قىتايلىقتارمەن اراداعى داۋدى بiتiرۋگە ۇمتىلادى. بiراق ول ءۇشiن سەرiكتەستiكتiڭ كوپ دۇنيەسiن كەپiلگە قويۋعا تۋرا كەلەدi. ال شەتەلدiك تاراپ بۇعان دا قارسىلىق تانىتقان.
مiنە، سول 2013 جىلدان بەرi قوس تاراپ يتiس-تارتىسپەن كۇن كەشiپ كەلە جاتىر. ايتسە دە شەشiلگەن شارۋا جوق. اگرارلىق سالادا ءوزiندiك ورنى بار «سپك قورداي حالال-ەت» كووپەراتيۆi قۇردىمعا كەتۋگە تاياعان. قىتايلىقتار كەلمەي تۇرعاندا وندا ەڭبەك ەتiپ، بالا-شاعاسىن اسىراعان 60-70 ادام بۇگiندە جۇمىسسىزدار قاتارىنا قوسىلعان.
جالپى، بۇل وقيعادان نەنi اڭعارۋعا بولادى؟ بiرiنشiدەن، شەتەلدەن ينۆەستيسيا تارتىپ، ءازىق-تۇلiك ءوندiرiسiن دامىتپاق بولعان، بiراق ايلالى ءارiپتەستەرiنiڭ الداۋىنا ءتۇسiپ، جەردەن ايىرىلىپ قالۋ قاۋپi تونگەن كاسiپكەر سول قيىندىقتارمەن تەك ءوزi عانا كۇرەسۋگە ءماجبۇر. بۇل داۋلى ماسەلەنi شەشۋگە نە جەرگiلiكتi اكiمشiلiك، نە كاسiپكەرلەر پالاتاسى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلiگi ۇمتىلماعان. 8 مىڭ گەكتار القاپ 49 جىلعا جالعا العان وتاندىق سەرiكتەستiكتiڭ جەرi بولعانىمەن، ول ەڭ الدىمەن مەملەكەتتiڭ مەنشiگi. سول مەملەكەتتiڭ مەنشiگiن قورعايتىن، ونىڭ شەتەلدiكتەردiڭ قولىنا ءوتiپ كەتپەۋiن قاداعالايتىن، ونىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرەتiن بiردە-بiر مەملەكەتتiك مەكەمەنiڭ بولماعانى قالاي؟ فەرمەردiڭ بارلىعى جاقسى اگرونوم بولۋى مۇمكiن. بiراق بارلىعى بiردەي زاڭگەر ەمەس قوي. سوندا ولاردىڭ قۇقىن كiم قورعايدى؟
ەكiنشiدەن، وتاندىق كاسiپكەردi كوپە-كورنەۋ قارىزعا كiرگiزiپ، جەردi تارتىپ الۋعا ۇمتىلۋ – تازا باسىنعاندىق. ەشبiر مەملەكەت مۇنداي باسسىزدىققا جول بەرمەيدi. سوندا قازاقستاندا بiلگەنiن iستەپ جۇرگەن قىتايلىق كومپانيا كiمگە سەنەدi؟ الدە جوعارىدا ولاردى قولداپ-قورعاشتاپ وتىرعان بiرەۋ بار ما؟ بولسا، ول كiم؟
ءۇشiنشiدەن، شەتەلدiكتەرگە جالعا جەر بەرiپ، ينۆەستيسيا تارتپاق بولىپ جۇرگەن بيلiككە وسى وقيعا ۇلكەن ساباق بولۋى تيiس. وسىدان 3 جىل بۇرىن كەلگەن ينۆەستيسيانىڭ سوڭى نە بولعانىن، بiرiككەن كاسiپورىننىڭ جەردi دۇرىس پايدالانعان-پايدالانباعانىن ەشبiر مەكەمەنiڭ تەكسەرمەۋi دە تاڭقالدىرادى. ەگەر ەرتەڭ جەر قازاقستاندىقتارعا ساتىلا قالسا، ءدال وسى سحەما بويىنشا شەتەلدiكتەردiڭ قولىنا ءوتiپ كەتپەۋiنە ەش كەپiلدiك جوق.
ءتورتiنشiدەن، جوعارىدا اتى اتالعان بiرنەشە قىتايلىق كومپانيانىڭ قارماعىنا ءتۇسiپ، تال قارماعان ادام جالعىز س.بەيسەقوجايەۆ پا، الدە باسقالار دا بار ما؟ قىتايدان قانشا ينۆەستيسيا كەلدi؟ ول قايدا جۇمسالدى؟ تاعى بiرiككەن قانشا كاسiپورىن بار؟ ولاردىڭ جاي-كۇيi قالاي؟ بiرiككەن كاسiپورىنداردىڭ يەلiگiندەگi جەردiڭ ءبارi يگەرiلiپ جاتىر ما الدە “سپك قورداي حالال-ەت» كووپەراتيۆiنiڭ جەرi سەكiلدi «قاڭتارىلىپ» تۇر ما؟ مiنە، وسى ساۋالدارعا شۇعىل جاۋاپ iزدەلۋi شارت.
ارينە، ەلگە بۇيرەگi بۇراتىن، جەرگە جانى اشيتىن بيلiك بولسا!
سانسىزباي نۇربابا
«جاس الاش» گازەتى. ءتۇپنۇسقاداعى تاقىرىپ: قازاق كاسiپكەرi جۇڭگو كومپانياسىنىڭ قاقپانىنا قالاي ءتۇستi؟
