قامشىنىڭ سابىنداي عانا قىسقا عۇمىرىندا ادامداردىڭ ءبىر-بىرىن ءتۇسىنىپ، سىيلاسا بىلۋىنە كەي كەزدەرى جارتى عاسىر دا ازدىق ەتەدى. ال كەيبىر كەزدەرى از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە تانىسىپ، ارالاسىپ ۇلگەرگەن ادامىنا بار ىشتەگى سىرىڭدى جاسىرماي، اعىلا اقتارىلاسىڭ. بۇل دا بىر-ەكى ادامنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ سايكەستىگىن، تازالىعىن كورسەتسە كەرەك. ءتىپتى تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراعان جانداردىڭ دا كەزدەيسوق كەزدەسۋلەردەن كەيىن ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعى، سۇيۋگە دەگەن سەنىمدىلىگى ارتادى. الايدا پەشەنەگە نە جازىلعانىن ەشقاشان بىلە المايسىڭ… مىنە، وسىنداي وقيعالار نەگىز بولعان دۋلات يسابەكوۆتىڭ «وكپەك جولاۋشى» اتتى تۋىندىسى شەكسپير ەلىن مويىنداتتى. بۇل ۇلىبريتانيا استاناسى لوندون تورىندە قويىلعان العاشقى قازاق پەساسى. ديالوگتى دراماعا قۇرىلعان پەسانىڭ شەتەلدىك تەاتر ماماندارىن قىزىقتىرىپ، ساحنالىق قويىلىمعا اينالدىرۋىنىڭ ءبىر سىرى – ءبارىمىز دە ءومىر سوقپاعىنىڭ، تاعدىرىمىزدىڭ «وكپەك جولاۋشىسىمىز» دەگەن اۆتور ويىنىڭ تەرەڭدىگىندە جاتسا كەرەك. قالاي دەسەك تە، بۇل قازاق دراماتۋرگياسى، قازاق مادەنيەتى، قازاق ەلىنىڭ ىنتىماقتاستىعىنداعى العاشقى كوپىر بولعانى ءسوزسىز. تومەندە جازۋشى، دراماتۋرگ، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى دۋلات يسابەكوۆپەن بولعان سۇحبات وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىر.
– سوناۋ شەكسپير ەلى ءسىزدىڭ شىعارماڭىزدى مويىنداپ وتىر. سپەكتاكل قالاي ءوتتى؟ – سپەكتاكل وتە جوعارى دارەجەدە ءوتتى. بۇل پەسانىڭ جامان بولماعانى شىعار. رەجيسسەرلىك شەشىمى دە جوعارى. سانكت-پەتەربۋرگتىڭ بۇل پەسامدى «ترانزيتنىي پاسساجير» دەپ قويىپ جۇرگەنىنە ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. ال لوندوندا قازاق پەساسى قويىلادى دەپ ەشكىم ويلاپ كورمەگەن. دراماتۋرگيا – جاياۋ جانر. ەسترادا سياقتى تاڭەرتەن ۇشاققا وتىرىپ، گاسترولگە بارىپ، كەشكە قايتىپ كەلمەيسىز. مەن بۇل پەسانى 46 جاسىمدا جازىپپىن. «وكپەك جولاۋشى» گيبرالتار بۇعازى ارقىلى لوندونعا جەتكەنشە تالاي ۋاقىت ءوتتى. ءبىراق جەتپەي كەتكەن شىعارمالار قانشاما. سوندىقتان لوندون تەاترىنا كوپ راحمەت. ماعان سپەكتاكل قاتتى ۇنادى. لوندون تەاترىنىڭ ەرەكشەلىگى دە سول، ولار وزدەرىنىڭ ءيميدجى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى ەكەن. سوندىقتان ءبىر پەسانى ساحنالاماس بۇرىن ونىڭ كورەرمەندەر تاراپىنان قالاي قابىلداناتىنى الدىن الا ەسكەرىلەدى. اسىرەسە، اعىلشىنداردىڭ پەسانىڭ ءمان-ماعىناسىن جاقسى تۇسىنگەندىگى قۋانتتى. سپەكتاكل اعىلشىن تىلىندە بولسا دا اكتەرلەردىڭ شەبەرلىگى بولار بارلىعىن ءتۇسىنىپ وتىردىق. وزبەك پەن قىرعىز اعايىنداردىڭ لوندوندا ءجۇرىپ، باس قوسىپ پەسانىڭ ويداعىداي شىعۋىنا اتسالىسقانى تاڭعالدىردى. ال بۇل شىعارمانىڭ كورەرمەندەرگە جول تارتۋىنا دانەكەر بولعان لوندونداعى ش.ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور راحيما ابدۋالييەۆا. ول تۋعان جەرى قىرعىز ەلىنەن 8 جاسىندا كوشىپ كەتسە دە، ءتىلىن، ۇلتتىق مادەنيەتىن ۇمىتپاي، سونى اعىلشىندار ەلىندە دارىپتەپ، شىڭعىس ايتماتوۆ ەسىمىن ەۋروپادا ۇلىقتاۋدى ماقسات تۇتقان جان. ءتىپتى لوردتار پالاتاسىنا بارعان كەزدە دە ۇلتتىق كيىمىن كيىپ ءجۇرۋىنىڭ ءوزى ونىڭ ناعىز ۇلتىنىڭ قىزى ەكەنىن كورسەتەدى. سول كىسىمەن تانىسقانىمنىڭ ءوزى كەزدەيسوق ەدى. مەنىڭ شىعارمالارىممەن سىرتتاي تانىس ول ەلگە ىزدەپ كەلەدى. مەنىمەن تانىسقان سوڭ، 5-6 شىعارمامنىڭ قازاقشا دا، ورىسشا دا نۇسقاسىن وقىپ شىعۋعا الىپ كەتىپ، ۇزاق كەلىسسوزدەردەن كەيىن اقىرى وسى پەساما توقتالىپتى. ءبىر جارىم جىلداي ۋاقىت دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. مىنە، سودان مەنىڭ شىعارمالارىم اۋدارىلىپ، كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە «گاۋھارتاس» اتتى اڭگىمەلەر مەن پوۆەستەر جيناعىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. قانشا جىلدان بەرى ساقتالعان كىتاپ قورىندا كەڭەستەر تۇسىندا شىعارىلعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانى مەن ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ ش.ايتماتوۆپەن بىرگە جازعان «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋ» اتتى پەساسىنىڭ اعىلشىن تىلىندەگى نۇسقالارى بار. ءسويتىپ، كىتابىم لوندوندا اعىلشىن اۋدارماشىسى اۋدارعان العاشقى قازاق كىتابى بولدى. بۇل ءبىر جاعىنان قۋانىشتى جايت بولسا، ەكىنشى جاعىنان وكىنىشتى. نەگە وسىنشاما ۋاقىت ىشىندە ءبىز قازاق حالقىنىڭ ءيميدجىن جاساي الماعانبىز دەپ قىنجىلدىم. – اكتەرلەر شەبەرلىگىنە قانداي باعا بەرەسىز؟ اعىلشىن اكتەرلەرىنەن نە ۇيرەنۋگە بولادى؟ – زەينەپتىڭ ءرولىن سومداعان اكتريسا كەتي تريەۆەلياننىڭ ءوزى سپەكتاكل سوڭىندا كوز جاسىن تيا الماي تۇردى. كەيىن كەتي بۇل ءرول وزىنە ۇناعانىن، مەنىڭ تاعى دا باسقا شىعارمالارىمدى ويناعىسى كەلەتىنىن ايتتى. راسىندا، اكتريسا ءۇشىن ەڭ قيىنى قازاق ايەلىن سومداۋ عوي. ءوزى دە ەر ادامنىڭ بەتىنە تىكە قاراپ سويلەمەيتىن قازاق ايەلىنىڭ بەينەسىن شىعارۋدا ەڭبەكتەنگەنىن جاسىرمادى. قالاي دەگەنمەن، اكتەرلەردىڭ ءرولى كوڭىلىمنەن شىقتى. قاراپ وتىرساق، بۇل قاراپايىم قازاق ايەلى مەن بەيتانىس ازامات اراسىنداعى ىشكى دراما. بۇل سپەكتاكلدىڭ قويىلۋىنىڭ ءوزى وعان دەگەن بۇگىنگى قوعامداعى قاجەتتىلىكتى كورسەتسە كەرەك. سپەكتاكلدى كورەرمەندەر قاۋىمى جىلى لەبىزبەن قابىلداعانى بايقالىپ تۇردى. قاراسام، جۇرت جىلاپ وتىر. مىنە، وسىنداي كەزدەرى قازاق ەلى ءۇشىن مەرەيىمىز تاسىپ كەتەءتىنى جاسىرىن ەمەس. اعىلشىندار قالاي قابىلدايدى ەكەن دەپ تولقىعانىم دا راس. سپەكتاكل اياقتالعان سوڭ، ءبىراز جەرلەرىنە ەسكەرتۋلەر ايتتىم. مىسالى، باستى كەيىپكەر ايتورەنىڭ ەكىنشى رەت قايتىپ كەلگەنىندە قولىنا ءبىر قۇشاق گۇل الىپ كەلۋى دۇرىس دەپ شەشتىم. زەينەپتىڭ ديۆاندا وتىرىپ جىلاعانىنان گورى، تۇرىپ جىلاعانى اسەرلى بولادى دەپ ايتتىم. اعىلشىندار ايتقان ەسكەرتۋلەرىمە كەءلىسىپ، كەيىنگى سپەكتاكلدەر دە وسىنداي ءوزگەرىستەر ەنگىزىپتى. بىزدە «وكپەك جولاۋشى» م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترىندا «ەسكى ۇيدەگى ەكى كەزدەسۋ» دەپ قويىلعان بولاتىن. ءبارىبىر قازاقتىڭ شىعارماسىن قازاقتان ارتىق ەشكىم ويناي المايدى. ال اعىلشىن اكتەرلەرىنىڭ قالىپتاسقان ديكسياسى، پسيحولوگيالىق ساتتەردە داۋىستارىن قاداعالاپ وتىرۋى ۇنادى. اكتەر ىشكى مۇڭىن ايتىپ جاتسا دا، ونىڭ داۋسى سوڭعى قاتارعا دەيىن جەتۋ كەرەك. اكتەرلەردىڭ كورەرمەندەر شاپالاعىن كۇتۋىنەن تەاتر مادەنيەتىنىڭ جوعارى ەكەنىن بايقادىم. ساحناداعى ەركىندىك، ءرولءدى سومداۋشى ەمەس، سول رولدە عۇمىر بويى ءومىر سۇرگەندەي اسەر قالدىرۋى دا اكتەرلىك شەبەرلىكتەرىن كورسەتتى. قازاق اكتەرلەرىنە اعىلشىنداردان وسىنداي جايتتاردى ۇيرەنۋىنە بولادى. – الەمدىك اقپارات ايدىنىندا ۆۆس حالىقارالىق تەلەراديوكەشەنىنىڭ الاتىن ورنى بولەك. ءسىزدى سول ءۆۆس-دىڭ قىرعىز بولىمىنە سۇحبات بەردى دەپ ەستىدىك… – ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ حابارلارىنىڭ بارلىعى ءوز تىلدەرىندە تاراتىلىپ جاتىر. ال قازاقستاننان كەلگەندەر ورىس تىلىندە سۇحبات بەرگەن سوڭ، قازاق ءبولىمىن رەسەيمەن قوسىپ جىبەرىپتى. مىنە، وسىنداي جەردە ارتتا قالىپ وتىرعانىمىز ەلدىگىمىزگە سىن. ءار ەلدىڭ اقپاراتى ءوز تىلىندە تاراتىلۋى كەرەك ەمەس پە؟! وزىق مەملەكەتتەر قاتارىنان كورىنۋدى ويلاساق، قازاق ءبولىمىن قالپىنا كەلتىرۋدى قولعا الۋ كەرەك. امال جوق، قىرعىز تىلىندە سۇحبات بەردىم. ودان ارى قاراي وزدەرى اۋدارىپ الدى. لوندوندا قانشاما قازاق جاستارى ءبىلىم الۋدا. وندا قانشاما قازاق دياسپوراسى بار. ءبىراق قازاق مەيرامحاناسى ءالى كۇنگە دەيىن جوق. ال اشىلعان مەيرامحانا جۇمىسىن جۇرگىزە الماي، وزبەكتەردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەنى وكىنىشتى. ول بۇگىندە «سامارقاند» دەپ اتالاتىن وزبەك مەيرامحاناسى. – بولاشاقتا لوندون ساحناسىندا ءسىزدىڭ باسقا دا پەسالارىڭىزدى قويۋ جوسپاردا بار ما ەكەن؟ – رەجيسسەر يۋلدوش جورابايەۆ مەنىڭ تاعى دا باسقا شىعارمالارىمدى الداعى ۋاقىتتا ساحنالاسام دەگەن لەبىزىن ءبىلدىردى. وعان «گاۋھارتاس» اتتى پوۆەستەر جيناعىنا كىرگەن «ەسكەرتكىش وپەراسياسى» دەگەن كومەديام ۇناپ وتىر ەكەن. بۇل تۋىندى دا لوندون ساحناسىنان كورىنەدى دەگەن ۇمىتتەمىن. جەلتوقسان ايىندا شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ تۋعان كۇنىنە وراي حالىقارالىق كونفەرەنسيا وتەدى. مىنە، سول كەزدە رەجيسسەرلەر مەن اۋدارماشىلار، باسپاگەرلەرمەن كەزدەسىپ، وسى ماسەلە توڭىرەگىندە باسقوسۋ وتكىزۋ جوسپاردا بار. مەنىڭ شىعارمالارىمدى جوعارى باعالاپ جاتقانىنا قۋانىشتىمىن. قازاق ادەبيەتىنە وتكەن عاسىردىڭ 60-70 جىلدارى كەلگەن مەنىڭ زامانداستارىم بۇگىنگى كۇندەرى كوركەم ويدىڭ ەڭ ءبىر قۋاتتى كۇشىنە اينالىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ولار شىعىس جانە باتىس مادەنيەتىن بويىنا بىردەي سىڭىرە بىلگەن تالانتتى ۇرپاق. سوندىقتان ءبىزدىڭ جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى ەۋروپا جازۋشىلارىنىڭ ەشقايسىسىنان كەم سوقپايدى. ال انگليا ەلىنىڭ تالعامپاز وقۋشىلارى شىعىس مادەنيەتىنە بەت بۇرىپ، ونىڭ ىشىندەگى قازاق ادەبيەتىنە ىقىلاس قوياتىن بولسا ولاردىڭ باعا جەتپەس رۋحاني بايلىققا كەنەلەتىنىنە كامىل سەنەمىن. شەتەل تەاترلارى ءتۇرى ۇلتتىق، ءبىراق مازمۇنى ادامزاتتىق شىعارمالاردى ساحنالايدى. سوندىقتان ءومىردىڭ شىندىعىن قازاقتىڭ ءجۇرەگىمەن، قازاقتىڭ قابىلداۋىمەن بەرە ءبىلۋدى ويلاۋىمىز قاجەت. ادامزاتتىق ماسەلەنى قازاقي كوزقاراسپەن بەرۋدى ويلاعان ابزال. ەگەر قابانباي باتىردى جازاتىن بولساق، اعىلشىن تۇسىنەتىن قابانبايدى دا سومداۋعا بولادى. بۇل جەردە ورتاق دراما، ورتاق قايعىنى تابا ءبىلۋ كەرەك. ماسەلەن، مەنىڭ «اپكە» اتتى پەسام ءتاۋىر دۇنيە بولسا دا، ەۋروپا ونى تۇسىنبەيدى. لوندوندا قازاق پەساسى قويىلدى دەپ جاتىرمىز. قازاق پەسالارى، ءتىپتى وزىمىزدەگى وزگە ۇلتتار تەاترلارىندا قويىلمايدى. بۇلاردىڭ مارتەبەسى اكادەميالىق دراما تەاترلارمەن بىردەي. ءبىراق ەل مۇددەسى ۇلىقتالاتىن شىعارمالار رەپەرتۋارلارىندا كەمدە-كەم. بىرەن-ساران تەاترلار عانا قازاق پەسالارىن اۋدارىپ قويىپ جاتادى. ايتالىق، م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترى جىلىنا 4-5 پرەمەرا ۇسىنىپ قانا قويماي، فەستيۆالدەر ۇيىمداستىرىپ، گاسترولگە شىعىپ تۇرادى. ال وزگە ۇلت تەاترلارىنىڭ قازاق مادەنيەتىن دامىتۋعا اتسالىسىپ جاتقانىن بايقامايمىز. ولاردىڭ رەپەرتۋارىنداعى شىعارمالار ەلدى ءبىر ارناعا ۇيىستىراتىن ەلدىك مۇددەگە نەگىزدەلمەيتىنى وكىنىشتى. – الداعى ۋاقىتتا كورەرمەندەردى قانداي شىعارماڭىزبەن قۋانتپاقسىز؟ – ءقازىر م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىندا ماعجان تۋرالى «الديلە، ءومىر، الديلە» اتتى پەسامنىڭ دايىندىق جۇمىستارى بولىپ جاتىر. ماعجاندى رەپرەسسيا قۇربانى دەپ، سول اۋىر زاماندى سۋرەتتەپ جازۋ كوپشىلىككە تىڭ دۇنيە بولىپ كورىنبەيتىنىن ءتۇسىندىم. سوندىقتان ماعجاندى باسقا قىرىنان كورسەتۋدى ماقسات ەتتىم. بۇل شىعارمانى «ءجۇز جىلدىق ماحاببات» دەپ قويسا بولار ەدى. بۇندا زىليقا اپامىزدىڭ 96 جاسقا كەلگەنگە دەيىنگى ماعجانمەن اراداعى سۇيىسپەنشىلىگى مەن سىيلاستىعى ايتىلادى. بۇل ماعجاننىڭ ىشكى دۇنيەسىنەن سىر شەرتەتىن دۇنيە دەۋگە بولادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان اقبوتا يسلامبەك
"انا ءتىلى" گازەتى
