جاقىندا، ناقتىراق ايتساق 18 قىركۇيەك كۇنى كاسپيي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىندە تاعى دا قىرىلعان يتبالىقتار تابىلدى. بۇل تۋرالى قۇزىرلى ورگاندارعا ماڭعىستاۋ وبلىسى، ءتۇپقاراعان اۋدانى، فورت-شيەۆچەنكو قالاسىنىڭ تۇرعىندارى حابارلاعان.

ءقازىر جاۋاپتى مەكەمەلەر يتبالىقتاردىڭ نەدەن قىرىلعانىن انىقتاۋعا كىرىستى. ناقتى سەبەبى ازىرگە بەلگىسىز. سان ءتۇرلى بولجامدار جاسالۋدا.

«تەكسەرۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. ۋاكىلەتتى ورگاندارعا اتالعان اۋماقتى زەرتتەۋ تاپسىرىلدى. قورىتىندىسى بەلگىلى بولعان سوڭ، يتبالىقتار نەدەن ولگەنى تۋرالى اقپارات تاراتىلادى. الدىن-الا بولجام بويىنشا، يتبالىقتار اۋعا ءتۇسىپ نەمەسە براكونەرلەر ولاردى قورلادى دەۋگە ءالى ەرتە»، - دەيدى ماڭعىستاۋ تابيعات قورعاۋ پروكۋرورىنىڭ كومەكشىسى اسلان قۇجييەۆ. 

بۇعان دەيىن، ياعني 30 تامىزدا قالا تۇرعىنى تەڭىز جاعالاۋىندا ءولى سكات تاپقان بولاتىن. نەگىزىنەن كاسپييدە سكات بۇرىن سوڭدى بولعان ەمەس، سول سەبەپتى ونىڭ تەڭىزدە قالايشا پايدا بولعانىن انىقتاۋعا كىرىستىك دەگەن بولاتىن، وڭىرلىك ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ماماندارى. 

كاسپييدەگى يتبالىقتاردىڭ جاپپاي ىندەتكە ۇشىراۋى جيىلەي تۇسكەندەي. 2000 جىلى كاسپيي تەڭىزىندە 30 مىڭعا جۋىق يتبالىعى قىرىلعان، ونىڭ 10 مىڭنان استامىتابىلعان قازاقستان جاعالاۋىنانتابىلعان بولاتىن. تەڭىز  جانۋارلارىنىڭ ءولى دەنەلەرىن قاتتى جەل كاسپييدىڭ سولتۇستىگىنەن وڭتۇستىك اكۆاتورياسىنا اعىزىپ اكەلگەن ەدى. ول كەزدە يتبالىقتاردىڭ قىرىلۋ سەبەبىن ماماندار حرونيكالىق توكسيكوز دەپ اتادى. ياعني،  جانۋارلاردىڭ ءولى دەنەلەرىنەن شيكى مۇنايدىڭ ىدىراۋ ونىمدەرىن، وتىن مەن فلوت مازۋتىن، سونداي-اق، پەستيسيدتەردى تاپقان، بۇل يتبالىقتاردىڭ يممۋنيتەتىنىڭ كەنەت تومەندەۋىنە جانە دە ولاردىڭ جۇقپالى اۋرۋعا شالدىعۋىنا اكەپ سوقتىرعان.

سوڭعى جىلدارى تەڭىزدىڭ ماڭعىستاۋعا قاراستى اۋماعىندا يتبالىقتاردىڭ بۇرىنعىداي مىڭداپ نەمەسە جۇزدەپ قىرىلعانى بايقالمايدى. شۇكىر دەرلىك. الايدا، الدا بۇرىنعى جاعدايدىڭ قايتالانباسىنا كىم كەپىل؟!

مۇنداي دەرەكتەرگە قاراپ، قۇددى كاسپييدىڭ فلوراسى مەن فاۋناسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىن تالداۋ، انتروپوگەندىك جانە تەحنوگەندىك اسەر جاعدايىندا تابيعات بايلىقتارىن ساقتاۋ مەن ءتيىمدى پايدالانۋ ءىس-شارالارى قولعا الىنباپتى دەگەن ويعا قالاسىڭ.

كاس­پيي تەڭىزىنىڭ ەرتەڭگى تاعدىرى الدىمەن حالىقتى الاڭداتادى. ادەتتە تەڭىز جانۋارىنىڭ ولەكسەسىن جاعاعا لاقتىرسا، الدىمەن مۇناي كومپانيالارىنان كورەتىنىمىز بار. ولارعا تەڭىز قويناۋىنداعى بايلىقتى يگەرۋدە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانىپ، تابي­عاتتى قورعاۋ زاڭنامالارىنىڭ بار­لىق نورمالارىن ساقتاي وتىرىپ ارەكەت ەتسىن دەگەن تالاپتار ۇنەمى قويىلادى. الايدا بارلىق ماسەلەنى تەك الپاۋىت كاسىپورىندارعا ىسىرىپ قويعانىمىز جاراماس. ياعني، بۇل ماسەلەگە تەك ءبىرجاقتى قاراماۋىمىز كەرەك. 

ءبىراق، بارىنەن بۇرىن كاسپيي ايماعىنىڭ قازىرگى ەكولوگيالىق جاعدايى كىم-كىمدى دە الاڭداتۋى ءتيىس. تەڭىزدىڭ ىشكى جاعدايىن ايتپاعاندا، جانىنداعى اينالاسىنىڭ، اۋانىڭ لاستانۋى، ءتىرى اعزالاردىڭ، جاندىكتەردىڭ، وسىمدىكتەردىڭ ازايۋى الدىمەن دەمالۋشىلاردى ويلاندىرۋى ءتيىس. اسىرەسە، جاز مەزگىلىندە تەڭىز جاعالاۋىندا دەمالۋشىلاردىڭ ءىس-قيمىلىن باقىلايتىن اتقا مىنگەن پوليسەيلەر ءتارتىپ بۇزعاندارعا شارا قولدانعانىمەن، ىشىمدىك ءىشىپ، كاۋىپ ءپىسىرىپ، ارتتارىن جيناماي جاعانى قوقىسقا تولتىراتىندار ءالى دە بار.

قازاقستان بيولاۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنىداعى فيليال ءتوراعاسى، «قولداۋ-قازاقستان» كوپسالالى كوممەرسيالىق ەمەس حولدينگى «قولداۋ-ەكولوگيا» مامانداندىرىلعان ورتالىعىنىڭجەتەكشىسى ادىلبەك قوزىباقوۆتىڭ پىكىرىنشە، كاسپييدە يتبالىقتاردىڭ قىرىلۋى جانە بالىق قورىنىڭ كۇرت ازايىپ كەتۋى، تەڭىزدىڭ لاستانۋى سالدارىنان بولىپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا، يتبالىقتار مەن بەكىرە بالىقتارىنىڭ تەڭىزدەگى ميگراسيالارى جانە ۋىلدىرىق شاشۋ ماۋسىمدارى تۋرالى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت ەكەندىگى بۇرىننان ايتىلىپ كەلەدى.

«الايدا بۇل ماسەلەگە دۇرىس كوڭىل اۋدارىلماي وتىر. بۇل باستامانىڭ ناتيجەسىن كورۋ ءۇشىن،ارنايى عىلىمي ينستيتۋت قۇرىپ، اياقسىز قالدىرماي ونىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ، زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن جۇرتشىلىققا ۋاقىتىلى حابارلاپ تۇرۋ كەرەك. وسى ماسەلە توڭىرەگىندە جيىن وتكىزۋ كەرەك، وعان جەرگىلىكتى بيلىك، ازاماتتىق قوعام، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن باسقا مۇددەلى تاراپتاردى قاتىستىرىپ، ولاردىڭ پىكىرىن بىلگەن دۇرىس جانە ورتاق شەشىمگە كەلۋىمىز قاجەت»، - دەيدى ول.

قازىرگى تاڭدا، جابىق سۋ قويماسىنىڭ وتە نازىك جۇيەدە قۇرىلعان ەكولوگياسىن قورعاۋعا ارنالعان شارالار جەتكىلىكسىز بولىپ وتىر.

بۇگىنگى تاڭدا توپىراقتىڭ ەروزياعا ۇشىراۋى، بەكىرە بالىقتارىنىڭ ازايۋى، يتبالىقتىڭ قىرىلۋى، اتموسفەرانىڭ ءبۇلىنۋى، كيىكتەردىڭ ازايعاندىعىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرۋ كەرەك. ياعني بۇل پروبلەمالارعا كوز جۇما قاراماي، كەرىسىنشە دابىل قاعاتىن مەزگىل الدەقاشان جەتتى. 

مەملەكەتتىك كەشەندى باعدارلامانىڭ ورىندالىسىن قوعامدىق قاداعالاۋ قاجەت. ايتپەسە تەك يتبالىق ەمەس، باسقا دا سۋدا قورەكتەنەتىن جاندىكتەرگە تونەتىن ءقاۋىپ جوعارى بولىپ تۇرعاندىعىن قازىرگى جاعدايلار كورسەتىپ وتىر. كاسپيي تەڭىزىنىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگىن ساقتاۋ ماسەلەسى توڭىرەگىندە ايتىلىپ جاتقان ۇسىنىس-پىكىرلەر كوپ. ءبىراق ولار اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ناتيجەلى ەمەستىگى قىنجىلتادى.

تەڭىزدىڭ ەكوجۇيەسى بۇلىنە بەرسە، تابيعاتتىڭ ءتىرى بولشەگى –بالىقپەن قوسا يتبالىقتىڭدا قۇرىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس.

ەكولوگتار يتبالىقتاردىڭ، بالىقتار نەمەسە قۇستاردىڭ ولىمىنە نەگىزىنەن ولار­دىڭ ۋلانۋى سەبەپ دەگەندى ءجيى العا تارتادى. بۇل كاسپيي تەڭىزىنىڭ جىلدان - جىلعا قۇرامى وزگەرىپ، لاستانىپ كەلەتىنىن كورسەتسە كەرەك. دەمەك، تە­ءڭىز تابيعي جانە جاساندى تۇردە لاستانىپ وتىر دەسەك قاتەلەسپەيمىز. سونىڭ ىشىندەگى نەگىزگىسى، وكىنىشكە وراي –انتروپوگەندى، ياعني ادامي فاكتور بولىپ وتىر.

كامشات ءىزباساروۆا،

ق ر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى،

«قازاقستان-اقتاۋ» تەلەارناسىنىڭ ءتىلشىسى

اقتاۋ قالاسى