بۇل شاعىن ماقالا "تۇركىستان" گازەتىنىڭ باس رەداكتورى شامشيدين پاتتەيەۆتىڭ:" "تۇركىستاننىڭ" العاش اتاۋىن قويىپ، تۇساۋىن كەسكەن ءسىزسىز، ول قانداي كەزەڭدە، قالايشا بولىپ ەدى، وسى ماسەلەلەردى ناقتىلاپ اشىپ جازىپ بەرسەڭىز؟!" دەگەن وتىنە سۇراۋى بويىنشا جازىلعان ەدى. الايدا بەلگىسىز سەبەپتەرمەن گازەتتىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىنە ارنالىپ شىققان سانىنا باسىلماي قالدى. 26 ءساۋىر 2014 جىلى الماتىداعى ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا وتكەن سالتاناتتى جيىندا تۇركيامەن اراداعى العاش كەزەڭدەگى بايلانىس، "Zaman-قازاقستان" گازەتى نەگىزىندە "تۇركىستان" شىعا باستاعاندىعى جاي-جاپسارى، ونىڭ ىشىندە قالتاي مۇحامەدجاننىڭ قىزمەتى مەن ورنى تۋرالى اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ پەن ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ سوزدەرىندە كەڭىنەن قامتىلىپ ءوتتى.
قازىرگى كۇننىڭ جاستارى تۇركىستان دەسە وڭتۇستىك ولكەدەگى شاعىن شاھاردى كوز الدىنا ەلەستەتەدى. ەسكىنىڭ قارتتارى تۇركىستان دەسە ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى بولعان، رۇم مەن حانبالىقتى تىتىرەتكەن الىپ يمپەريانى كوز الدىنا اكەلەدى. جاھان جۇرتى قازاق ەلىن سوڭعى 20 جىل جۇزىندە عانا مىقتاپ تانىپ-بىلە باستادى. ال ىلگەرىدە سسسر، قازاق سسر دەگەندى دەرەۋ ۇعا قويمايتىن شەتەلدىك، «تۇركىستان مۋسليم» دەسەڭ لەزدە ءتۇسىنىپ، ايرىقشا قۇرمەت قىلىپ، الدىڭا ءتۇسىپ قىزمەت قىلىپ بايەك بولاتىن. انادولى تۇرىكتەرى دۇنيەتانىمىندا تۇركىستان دەگەن ۇعىم وسى ايتىلعان ەكى ماعىنانى دا بىردەي سىيدىرىپ كەتە بەرەدى. وسمانلى يمپەرياسىنىڭ مۇراگەرلەرى تۇركىستان دەپ جاھان جاعرافياسىنىڭ جارىمىن قامتىپ جاتقان جەر-سۋدى ايتا بەرەدى. الايدا، جەر كىندىگى – تۇركىستان دەپ ناقتىلاپ كەلگەندە اۋليەلەردىڭ سۇلتانى بولعان قۇل قوجا احمەد ياسساۋي كەسەنەسى ماڭگىلىككە تۇراق تاپقان، اقساق تەمىر ءوز زامانىندا اينالسوقتاپ كەتە الماي جۇرگەن قۇتتى مەكەن تۇركىستان جادىلارىنا دەرەۋ ورالادى. سوناۋ 1993 جىلى ەلباسى توڭىرەگىندە جاڭا باسپا ءسوز باسىلىمى اشىلسا دەگەن ۇسىنىس قىزۋ تالقىلانا باستاعاندا، جاڭا اتاۋ مەن جارعىنى ءتۇزۋ بىزگە تاپسىرىلعاندا كوپ ويلانىپ، ءجۇز تولعانىپ، اۋەلى باس رەداكتور قالتاي مۇحامەدجان، سونان سوڭ پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسى نۇرتاي ابىقايەۆ، بولاشاق باس قۇرىلتايشى، الماتى قالاسىنىڭ اكىمى زامانبەك ءنۇرقادىلوۆ، ەلباسىنىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى نۇرلان دانەنوۆ مىرزالارعا جالعىز عانا نۇسقا – تۇركىستان اتاۋىن جان-جاقتى نەگىزدەپ ۇسىنۋىمىزدا سول الگىندە ايتىلعان كەڭ قامتىلعان تۇسىنىك تۇجىرىمداماسى جاتقان ەدى.
1992 جىلى تۇڭعىش ەلارالىق ەركىن باسىلىم – «Zaman-قازاقستان» اپتالىق گازەتى شىعا باستاعانى بەلگىلى. تۇركيا جۇمحۇرباشقانى تۇرعۇت ءوزال مەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ورتاق كەلىسىمگە كەلە وتىرىپ اشقان جاڭا اپتالىق الماتىدان باستالىپ جەر-جەردە بوي كوتەرە باستاعان قازاق-تۇرىك ليسەيلەرىن، كوللەدج بەن ۋنيۆەرسيتەت جوبالارىن دا قامتيتىن. 1992-93 جىلدارى تۇركيا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ەكىجاقتى كەلىسىم نەگىزىندە تەگىن جولدامامەن اتتانعان قازاقستاندىق جاس تالاپكەرلەر ءتىزىمى دە نەگىزىندە وسى اتالمىش گازەت رەداكسياسى قابىرعاسىندا تۇزىلگەن بولاتىن. العاش بەتتە قازاقستان مەن ورتا ازيانى تولىقتاي دەرلىك قامتاماسىز ەتەتىن، عىلىمي، ءدىني جانە تاريحي ادەبيەتتەردى كوپ دانامەن وتە ساپالى ەتىپ باساتىن جاھاندىق جاڭا ۇلگىدەگى اسا ۇلكەن باسپاحانا ورتالىعىن قۇرۋ جوسپارى دا وسى ۇلكەن جوبانىڭ ءبىر بولشەگى بولاتىن. الايدا، تۇركيا تاراپى قالا سىرتىنان بوس جەر ءبولىپ بەرۋدى سۇراسا، كەرىسىنشە قازاق جاعىنان جاۋاپتى تۇلعالار، قالا باسشىلارى «وربيتا» ىقشام اۋدانى توڭىرەگىندەگى ونداعان جەر ۇيلەردى ساتىپ الىپ بارىپ سونىڭ ورنىنا باسپاحانا ءوندىرىسىن سالۋدى كۇشتەپ ۇسىنسا، مۇنداي تەكەتىرەستەن قانداي يگى ناتيجە شىعا قويسىن، اقىر-اياعىندا تۇرعۇت ءوزال 1993 جىلعى 17 ساۋىردە قاسكويلىكپەن ۋلاندىرىلعان سەبەپتى كەنەتتەن دۇنيە سالعان سوڭ اتالمىش باسپاحانا داۋلى تاقىرىپقا اينالماي، بىزدەن جىراقتاعى ءازىربايجاندا تۇراق تاپتى.
اسىلى، تۇرعۇت ءوزال قازاسى تۇركيامەن اراداعى ەندى عانا جاراسىمدى جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان تىعىز بايلانىسقا ەلەۋلى سىزات تۇسىرگەندەي بولدى. 1992 جىلى تۇركيادان يلحان يشبلان، نادجي توسۋن سەكىلدى كورنەكتى تۇلعالار رەسمي دەلەگاسيامەن قازاقستانعا كەلىپ، ۇكىمەت باسشىلارى قابىلداۋىندا بولىپ، قاسيەتتى جەرلەرگە زيارات جاساپ، جاڭا باستالعان قارىم-قاتىناستى جانداندىرا تۇسسە، ارادا ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن اتالعان مەملەكەتارالىق باستامانى كوپ رەتتە «Zaman» گازەتى مەن قورىنىڭ قازاقستانداعى وكىلدىگى باسشىلارى عانا ۇلاستىرۋشى بولادى. «Zaman-قازاقستان» گازەتى ەكىقاباتتى جاڭا رەداكسيا عيماراتىنا جايعاسىپ، بىرنەشە جەڭىل اۆتوكولىكتەرىن الىپ، 4-5 كوپبولمەلى پاتەر ۇيلەرىن قىزمەتكەرلەر ءۇشىن دەپ قالا اكىمشىلىگى تاراپىنان العانىمەن، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، جاڭا باسىلىمنىڭ الەۋمەتتىك-قارجىلىق جاعداياتى ەكى مەملەكەت تاراپىنان دا مۇمكىن بولعانىنشا جاسالىپ باققانىمەن، جاۋاپتى باسشىلار اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك دەرتى ۇلعايعان ۇستىنە ۇلعايا بەرەدى. تۇركيا تاراپى «Zaman-قازاقستان» گازەتى ەكى تىلدە، اپتاسىنا ءبىر مارتە شىعىپ تۇرسا دا حالىقارالىقتىق دەڭگەيىنە كوتەرىلە الماي جاتىر دەگەندى قاداپ ەسكەرتەدى. رەسمي شتاتىندا 86(!) قىزمەتكەرى ايلىق الىپ جاتقان باسىلىم، گازەتتىڭ سوڭعى بەتىندە تارالىمى 50 مىڭ دانا دەپ كورسەتىلگەنمەن، ناقتىسى 5-6 مىڭ دانامەن وقىرمانعا جول تارتىپ جاتقان باسىلىم، 1992-1994 جىلدار ارالىعىندا رەداكسيا تاراپىنان 780 000 اقش دوللارى ماقساتتان تىس ارتىق جۇمسالدى دەپ جابىق تۇردە ايىپ تاعىلعان باسىلىم، تۇركياداعى قوردىڭ قايىرىمدىلىق كورسەتۋشى كاسىپكەر مۇشەلەرى قازاقستان دەسە تىتىركەنە قارايتىن كۇدىك پەن كۇمانعا ىلىگە باستاعان باسىلىم كۇن وتكەن سايىن بەدەلى ارتا ءتۇسۋدىڭ ورنىنا تىنىسى تارىلىپ، بولاشاعى بۇلدىرلانا بەرەدى. وسى ايتىلىپ وتىرعان كەلەڭسىز جايتتارمەن قازاقستان باسشىلىعى تاراپى دا قۇلاقتانا باستايدى. مىنە، تاپ وسىنداي تىعىرىققا تايانعان كەزدە باس رەداكتور قالتاي مۇحامەدجان اعامىز رەداكسيانىڭ شىعارماشىلىق جاعىن قاداعالايتىن ءبىرىنشى ورىنباسارى ماعان وڭاشادا تاپسىرما بەردى. «Zaman-قازاقستان» گازەتى ماسەلەسى ءوز جونىمەن شەشىلە بەرەر، قالا اكىمى زامانبەك نۇرقادىلوۆپەن باسقا جاڭا گازەت شىعارۋعا كەلىسىپ قويدىم، سونىڭ اتى قانداي، زاتى نەندەي بولۋى كەرەكتىگى جونىندە جارعىسىنا دەيىن ءتۇزىپ ناقتىلى ۇسىنىس جاساساڭ دەگەن ءوتىنىش ايتتى. كوپكە ۇزاتپاي اتالمىش جوبانى قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ، «تۇركىستان» دەپ ات قويىپ، قالاعاڭنىڭ قولىنا بەردىم. الايدا، جاڭا باسىلىم ومىرگە جولداما الۋى ءۇشىن تاعى دا جارتى جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى.
1994 جىلدىڭ باسىندا «تۇركىستان» اپتالىق گازەتى جارىققا شىقتى. سول كۇنگى القالى ءبىر جيىندا ق ر باسپا ءسوز جانە بۇقارالىق اقپارات ءمينيسترى ا.سارسەنبايەۆ تۇركيالىق وكىلدەر ءۇشىن توسىن ەستىلگەن جاڭالىقتى جاريا ەتتى، «Zaman-قازاقستان» گازەتى جابىلىپ، ونىڭ ورنىنا «تۇركىستان» گازەتى جارىق كوردى دەپ توتەدەن ايتىپ سالدى. «Zaman-قازاقستاندى» كىم جاپتى، نە ءۇشىن جانە قۇرىلتايشىلار كەلىسىمىنسىز، ەسكەرتۋىنسىز قالاي جاپتى، مۇنىڭ ءمانىسى اشىلماي قالدى. «Zaman-قازاقستان» رەداكسياسىنىڭ بارلىق مۇلكى ءبىر ساتتە «تۇركىستانعا» ءوتىپ كەتتى. بىزدەر بىرنەشە جىل ىشىندە قويان-قولتىق ارالاسىپ كەتكەن تۇرىك باۋىرلارىمىزدىڭ جۇزىنە تىكتەپ قاراي الماي، كۇنالى ءبىر ءىس ىستەپ قويعانداي تومەنشىكتەپ جۇردىك.
«تۇركىستان» اپتالىعى كوپشىلىككە تانىلا باستاعان تۇستا ەلىمىزدە ۇلكەن ساياسي وقيعالار ورىن الدى. ماسەلەن، 1994 جىلعى 7 ناۋرىزدا قۇرامى 177 دەپۋتاتتان تۇراتىن تۇڭعىش كاسىبي پارلامەنتكە سايلاۋ ناۋقانى باستالدى. «تۇركىستاننىڭ» باس رەداكتورى قالتاي مۇحامەدجان اعامىز باعىن سىناپ كورمەك بولىپ سىر ەلىنە اتتاندى. ءبىرىنشى ورىنباسارى مەنى باس رەداكتوردىڭ مىندەتىن اتقارۋشى دەپ بۇيرىق بەرىپ بەكىتتى. تاپ وسى تۇستا تۇرىك وكىلدىگى باسشىسى ءالي بايرام حابارلاسىپ، «Zaman-قازاقستان» گازەتىن قايتادان شىعارۋىمدى ءوتىنىپ، جاڭا قۇرىلتايشىلاردى ءوزىم ىزدەستىرىپ، جاڭادان رەداكسيا القاسىن قۇراپ، باس رەداكتور بولىپ قىزمەت باستاۋىمدى سۇرادى. «تۇركىستاننىڭ» اتى دارداي بولعانىمەن، باس قۇرىلتايشىسى الماتى قالاسى اكىمشىلىگى بولعانىنا ىشتەي كەلىسپەي جۇرگەن ءوز باسىم بۇل ۇسىنىستى دۇرىس دەپ قابىلداپ، كۋرستاسىم، دوسىم، ارىپتەسىم باسپا ءسوز ءمينيسترى التىنبەك سارسەنبايەۆپەن جولىعىپ، اقىلداسىپ-كەڭەسۋدى ءجون دەپ تاپتىم. قالاعاڭ دەپۋتات بولىپ سايلانسا ورنى بوسايدى، ال ول ورىنعا ەربول شايمەردەنوۆ پەن شاكيزادا قۇتتاياقوۆتار ۇمتىلۋدا ەكەن. مەن ول قىزمەتكە قىزىعىپ تۇرعان جوقپىن. حالىقارالىق جورنالشى وقۋىن 1991 جىلى ماسكەۋدە ەلباسى جولداماسىمەن بارىپ تاۋىسقان مامانداردىڭ ءبىرى رەتىندەگى ارمانىم ەلارالىق باسىلىمدى شىن مانىسىندە سول بيىك دەڭگەيلەرگە كوتەرۋ ەدى. وسى وي-جوسپارلارىمدى باسپا ءسوز مينيسترىمەن بۇكپەسىز ءبولىسىپ، مينيسترلىك قۇرىلتايشى بولماسا دا رۋحاني دەمەۋ بەرگەنىن قالاپ، سول التىنبەكتىڭ كەڭەس بەرۋىمەن بۇيرىق بەرىپ ءوزىمدى ءوزىم قىزمەتتەن بوساتىپ، ورنىما باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى ديداحمەت ءاشىمحانوۆتى باس رەداكتور مىندەتىن اتقارۋشى دەپ تاعايىنداپ، رەداكسيا ۇجىمىن جيناپ بارلىق ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ جينالىس جاساپ، قوشتاسىپ كەتتىم.
دەپۋتاتتىققا جولى بولماعان قالاعاڭ قايتىپ باس رەداكتورلىق قىزمەتىنە ورالدى. ارنايى بولمەسىنە بارىپ بولعان وقيعالاردى ءوز اۋزىمنان ايتىپ ءتۇسىندىرىپ كەتكەنىممەن، قالاعاڭ «Zaman-قازاقستان» گازەتىن مەنىڭ جاڭعىرتىپ قايتا شىعارۋىمدى ىشتەي قولداي قويماعان سياقتى. كوپكە ۇزاماي ونىڭ ناقتى كورىنىستەرى دە ومىردەن ورىن الا باستادى. 22 ناۋرىز 1994 جىلى جاڭا سانى شىعۋى ءتيىس «Zaman-قازاقستان» گازەتى بارلىق قۇجاتتارى بولىپ، «ءداۋىر» باسپاحاناسىنا تولىقتاي قارجىسى تولەنىپ تۇرسا دا باسپا ءسوز مينيسترلىگىنىڭ ايتۋىمەن ءتۇرلى سىلتاۋلار تابىلىپ باسىلماي قالدى. جارىققا شىقپاعان گازەتتىڭ باس رەداكتورى رەتىندە مەنى ەلباسىنىڭ انگليا مەن يسپانياعا رەسمي ساپارىنىڭ دەلەگاسيا قۇرامىنان ءبىر كۇن قالعاندا الدەكىم ن.ابىقايەۆ پەن ن.دانەنوۆكە شاعىمدانىپ الدىرتىپ تاستادى. تۇركيا وكىلدەرىمەن اراداعى سالقىنقاندىلىق سالدارى، مىنە، وسىنداي تارتىستارعا دا ۇلاسىپ جاتتى.
دەي تۇرساق تا، بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراپ تۇرىپ ايتار شۇكىرشىلىگىمىز، ۋاقىت بارلىعىنا دا ءوز ەمشىلىگىن جاسادى. ءبىر كەزدەرى قالاعاڭ باستاۋ كوزىندە تۇرعان جوبالار 20 جىل ىشىندە تامىرلارىن تەرەڭگە جايىپ، بايتەرەكتەي بيىكتەرگە قول سوزدى. «Zaman-قازاقستان» گازەتى ورنىنا «قازاقستان-Zaman» باسىلىمى كوپتارالىممەن شىعۋدا. «Zaman-قازاقستاننان» باستاۋ العان «تۇركىستان» گازەتى قالىڭ وقىرماننىڭ ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن سۇيىكتى باسىلىمى. تۇركيادا جوعارى ءبىلىم تاۋىسىپ، قازاق-تۇرىك ليسەيلەرىندە ءبىلىم العان تالانتتى جاستار ەلىمىزدىڭ ءار شالعايىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارۋدا. دەمەك، بۇل قالاعاڭنىڭ ءاۋ باستاعى ارمان-مۇراتتارىنىڭ ورىندالعان كورىنىسى. بۇل تۇرعۇت ءوزال مەن نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ىزگى نيەتتەرىنىڭ ءبۇر جارعان ماۋەلى جەمىسى.
«تۇركىستان» گازەتى دە تۇركى حالىقتارى بولاشاعى جارقىن بولۋىنا ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىرىپ، جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي عالامتور ءجۇزى ارقىلى جاھاندى جايلاپ جاتاتىن ەڭ تانىمال باسىلىمداردىڭ ءبىرى بولادى دەگەن بەك سەنىمدەمىز!
بەيبىت ساپارالى،
ق ر قوعام قايراتكەرى، حالىقارالىق جۋرناليست
