قايران قازاقتىڭ قاراولەڭى، سەنىڭ جالىڭا جارماسپاعان اقىن جوق شىعار. كەيبىرىنە كۇءدىرەيگەن جالىڭدى ۇستاتپاساڭ، قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن جاراتىلعان تۋما تالانت اقىنداردى جىر پىراعىڭمەن كوك سەڭگىرگە كوتەرەسىڭ. تازا پەرىشتە – پوەزيانى وقىعانىڭدا، ءمولدىر بۇلاقتان ءشولىڭدى باسقانداي سۋسىندايسىڭ. جانىڭ راحاتقا بولەنەدى. مىنا ءبىر قىم-قۋىت ۋاقىتتا وزىڭمەن-وزىڭ وڭاشا قالىپ، قولىڭا كىتاپ الىپ، اقتارىلا كەپ ىشىنە كىرىپ، رۋحىڭدى كوتەرگىڭ كەلەدى. كەيبىر اقىن جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن اشقان كەزدەن-اق، ماڭدايىڭ تاسقا تيگەندەي توقتايسىڭ. نە شارا. ال ءبىر اقىن-جازۋشىلاردىڭ جيناقتارى بولادى، العاشقى بەتىن پاراقتاعاننان، اياقتالعانشا ءوزىڭدى ءبىر قۇدىرەت ارباپ العانداي باس الماي وقيسىڭ. قالاي اياقتالىپ قالعانىن بىلمەي دە قالاسىڭ. كوپ ۋاقىتقا دەيىن سول كىتاپتىڭ سيقىرىمەن سيقىرلانىپ جۇرەسىڭ. سونداي كىتاپتىڭ ءبىرى جاقىندا قولىما ءتيدى. اقىن داۋلەتبەك بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ماڭگىلىك مەكەن» اتتى جىر جيناعى. ەلەكتەن وتكىزە وقىپ شىقتىم. جانىڭدى تەربەتەر ليريكالىق ولەڭدەر، ۇلتتىق رۋحتى كوتەرەر جىرلار، سونىمەن قاتار قازىرگى تاڭداعى بولىپ جاتقان رۋحاني ازعىندىق ، كەلەڭسىز قايشىلىققا تولى كەر ۋاقىتتى دا تولعاپ، جىرلاپ وتەدى. ونىسى دا ءساتتى شىققان. كىتاپتىڭ ىشىندەگى ولەڭدەرىن جالاڭ سوزدەرمەن ەمەس، ۇتقىر كوركەم قازاقي تەڭەۋلەرمەن، كەستەگە ءورنەك سالعانداي شەبەر بەينەلەپ بەرە العان.اسىرەسە قازىرگى قوعامداعى قىم-قيعاش، جاستاردىڭ سانا-سەزىمىن ۋلايتىن جانە ۋلاپ جاتقان كوگىلءدىر ەكرانداعى قاپتاپ كەتكەن ءمان-ماعناسىز، ۇلتىمىزعا جات تەلەشوۋلارعا، كوشە بويىندا ءتانىن ساۋدالاپ جۇرگەن قاراكوز قىزدارىمىزدىڭ قىلىعىن، حالىقتىڭ ءداستۇرلى قوڭىر دومبىراسى، قوبىزىمەن ايتىلاتىن، تارتىلاتىن ان-كۇيلەرىمىزدى داڭعازا مۋزىكاعا اينالدىرىپ جىبەرگەنىن دە، وتتى جىرىمەن قامتىپ، شارپىپ جازادى. جوعارىداعى وي-تولعامدارىن جىرلاماي تۇرىپ، اقىن مىنا ءبىر شۋماق ولەڭىمەن ءوزىن-وزى قايراپ، قامشىلاپ الادى.
جازايىن دەسەم مەنسىز دە،
الماتىدا اقىن كوپ.
جازبايىن دەسەم «ەلسىزدە»،
ولەڭنەن باسقا جاقىن جوق.
دومبىرانىڭ قوڭىر ءۇنى، ونىڭ شاناعىنان توگىلگەن كۇيلەردىڭ، قۇرىشىڭدى قاندىرا سالاتىن حالىقتىق اندەردىڭ، ورنىنا ايتىلىپ جۇرگەن جات مۋزىكاعا قارسىلىعىن اقىن بىلاي تولعايدى:
توپان قاپتاپ تۇما كوزىن بۇركەدى،
جىن جەتەكتەپ، تۇلەن كەلىپ تۇرتەدى.
جەڭىل اۋەن جەلىكتىرگەن وسكىندەر،
ولەڭ دەسە، ونەر دەسە ۇركەدى.
ءسانىم-سالتىم قالعان كەزدە تۇرالاپ،
قيقاڭداعان ۇل-قىز شىقتى «ۋرالاپ».
جىنداندىرسا انىڭدەگى مۋزىكا،
«اتاعىڭدى» ەلگە جايار ءبىر ءان-اق.
ءمودا-سان دەگەندەردى جەلەۋ ەتىپ، باتىستان كەلگەن ءسان ۇلگىلەرىمەن كيىنەمىز دەپ، قالاي بولسا-سولاي، اشىق-شاشىق شاشىلىپ جۇرگەن ارۋلارىمىزعا ارناپ:
ۇيالماي-اق كورسەتكەن سوڭ كىندىگىن،
قىلىعىنان جيىركەندىم قۇربىنىڭ.
ماي قۇيرىقتىڭ ماڭايىندا ىشقىرى،
سىپىرىلىپ تۇسۋگە شاق ءجۇر بۇگىن.
قايران عانا، ارۋلارىم، اسىلىم،
قىمباتىڭدى قىمتاپ ۇستا جاسىرىن.
نامىسىڭدى شىلعاۋ ەتپەك اياققا،
باتىس بيلەپ جەتەكتەگەن عاسىرىڭ.
قۇرالايى سۇپ-سۇيكىمدى ەلىكتىڭ،
شىرماۋىندا نەڭ بار مودا جەلىكتىڭ،
قىز-بولاشاق بوكسەسىنەن جالاڭاش،
ەي، اكەلەر، «تەك»دەسەڭشى نەنى قۇتىڭ،–دەي وتىرىپ، وسىلاردىڭ جويىلاتىن جاۋابىن اقىن بىلاي بەرەدى.
كەشىر، اللا،
جۇرەگى تاس پەندەڭدى جىبىتۋگە جوق شارا،
ونىڭ باسىن مەن ەمەس، سەن سالاسىڭ نوقتاعا.
ساناسىنا ساۋلەنى تۇسىرەتىن تاعى ءوزىڭ،
مەن توقتاتا المايمىن بارا جاتىر وپپاعا…
ءبىر جۇعىستىق بولار ەدى ادامداردان دارىسا،
«ارشىن» ءتوسىن جابار ەدى يمان جولىن تانىسا… –دەپ يمانعا شاقىرادى.
«ماڭگىلىك مەكەن» اتتى جىر جيناق كىتاپتى دا وقىپ ءبىتتىم. كوكسەيىمدە ءبىر ولەڭ. ول ولەڭ «ءبىزدىڭ تاۋدىڭ قاسقىرى». قايتارا قوتارا وقىدىم، كوڭىل شىركىن كوك جيەككە كوتەرىلە شارىقتادى. ابدان قاسقىرداي كوكجال بابالارىم كوز الدىما ەلەستەي بەرءدى. ولاردى دا اتىپ سۇلاتقان. ەندىگى كەزەكتى ولەڭ پاتشالىعىنىڭ وزىنە بەرەيىك.
ءبىزدىڭ تاۋدىڭ بولاتىن ءبىر قاسقىرى،
ۇلىعاندا ەستىلەتىن اششى ءۇنى.
تاۋدىڭ كۇللى كيىكتەرى ەلەڭدەپ،
جالتاق-جالتاق جايىلاتىن جاس بۇعى.
اينالاسىن قالت كەتىرمەي تىنتەتىن،
اڭقاۋلىققا جىبەرمەيتىن كىلت ەسىن.
ساقسىناتىن ساپ ەتەتىن كوكجالدان،
ءبىر پالەنىڭ تۇتاتار دەپ بىلتەسىن.
كۇڭىرەنتىپ مىلتىق داۋسى جار سالىپ،
سول قاسقىردى اتىپ كەتتى اڭشى الىپ.
"ازۋلىدان قۇتىلدىق" دەپ تاۋ ءىشى،
كيىك بىتكەن بيگە باستى، ءان سالىپ
جۇرمەگەن سوڭ اينالادا «قاس» تورىپ،
الدى-الدىنا قالعىپ كەتتى ماس بولىپ.
جەر بەتىندە قاسقىر بارىن كورمەگەن،
قام-قايعىسىز ۇيىقتاپ جاتتى جاس قودىق.
مۇنى بىلگەن وزگە تاۋدىڭ ءبىر مىقتى،
كوك ءبورىسى قىرقار ما ەكەن تىرلىكتى.
تاقۆر شاپتان تارتار ما ەكەن تالايدى،
ۇمىتۋعا باستاعاندا بىرلىكتى.
نەسى قىزىق مۇلگىگەنمەن اتىراپ؟
ءوز مىقتىسى جۇرگەنى ءجون باقىلاپ.
ماۋباستىقتى سەرگىتۋگە ءبىر قاسقىر،
ءوز تاۋىندا جورتىپ ءجۇرۋ ماقۇل-اق!
مىنا كەڭ بايتاق، ۇلى دالادا ايبىنىن ايعا بىلەگەن باتىر بابالارىمىز، كوكجال بورىدەي جورتىپ، ەلىن، جەرىن سىرتقى جاۋلاردان قورعاپ، ەلدىك ەڭسەءمىزدى تۇسىرمەي، بوداندىق بۇعاۋدى كيگىزبەي، ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ، ءبورىلى بايراقتى كوككە جەلبىرەتە كوتەرىپ وتكەن جوق پا ەدى.
ولار باردا باسقا جۇرتپەن تەرەزەمىز تەڭ بولاتىن. قايران باتىر بابالارىم اقىرا، ايباتتانا شىققاندا جەرىمىزگە، ەلىمىزگە كوز الارتىپ، يە بولعىسى كەلگەندەر ساقسىناتىن، ساناساتىن.
ءبىر-اق تۇتقيىلدان مىلتىقتار اتىلا باستادى. ءبىرىنشى كەزەك تە وتاۋىزدان شىققان جان العىش وقتار ەل قورعاعان ەسىل ەرلەرگە تيە باستادى.
كۇڭىرەنتىپ مىلتىق داۋسى جار سالىپ،
سول قاسقىردى اتىپ كەتتى اڭشى الىپ، — دەيدى اقىن اشىنا.
ەسكە ءوز ەلىن، وزگە ەلگە ەزگىگە بەرمەيمىز دەپ، پاتشالىق رەسەيمەن قاسىق قاندارى قالعانشا ايقاسىپ وتكەن كەنەسارى-ناۋرىزباي، يساتاي-ماحامبەتتەر، سولارعا ەرگەن كۇللى باتىر بابالارىمىز تۇسەدى. ولار كەلەر ۇرپاق قامى ءۇشىن تۋعان توپىراقتى قاسىق قانى قالعانشا قورعاعان ەدى عوي. وسى ازاتتىق جولىندا اسىلدى، اتىلدى، ساتقىندىقتىڭ دا زاردابىن شەكتى. ۇلى ماقسات جولىندا وزدەرى ءولگەنىمەن، ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ كەتتى.
ولار قاراقان باستىڭ قامىن ويلاعان جوق ، تۇتاس ەلدىڭ، ۇلتتىڭ بولاشاعىن ويلاپ، باستارىن ءبايگەگە تىكتى. ۇلتتى وياتتى.
ۇلتتىڭ ويانعانى ەمەس پە. كەشەگى قيلى زاماندا، انتتارىن بۇزعان، انت ۇرعاندارعا: "ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسىن ۇيىمداستىرعان جاستار قىرىلعانشا ءبىز مىنا قارتتار قىرىلايىق"،– دەپ اتويلاپ شىققان جامەكە، ۇزاق بابالارىمىزدىڭ ءىسىن باسقا ءوڭىردەگى باتىرلارىمىز جالعاستىرىپ اكەتكەن جوق پا ەدى.
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا ا قۇدايلاپ، «پاتشا تاقتان قۇلادى، ەندى كەشىكسەك، ۇرپاقتىڭ قارعىسىنا قالامىز» دەپ الاش كوسەمى ءاليحان اقساقال باستاعان ۇلت زيالىلارى اتقا مىنبەپ پە ەدى.
ولارعا دا مىلتىق اتىلدى. زۇلمات زامان دەگەنىن ىستەدى.
ارعى بەتتە، شىعىس تۇركىستاندا كوك بورىلەردىڭ سوڭعى كوكجالى وسپان باتىر شىقتى، قازاق ەلىنىڭ كوك تۋىن تىكتەيمىن دەپ ارپالىستى، ايقاستى.
تاعى دا مىلتىق اتىلدى. اڭشى قاپى كەتكەن جوق، كوكجال قانعا بويالىپ جىعىلدى.
اياعى 1986 جىلعى جەلتوقسان ۇلتتىق كوتەرىلىسى. اتانىڭ اتالىق قانى بۇزىلماي قۇيىلعان، ارۋاقتى ءاز انالاردان تۋىلعان، قازاقتىڭ اردان جاراتىلعان ۇل-قىزدارى بابالاردىڭ اڭساعان ارمانى ازاتتىقتىڭ كوك تۋىن ورتاعا الىپ شىقتى.
تاعى دا مىلتىق اتىلدى.اڭشىلار قاپتاپ كەتتى. اتىلدى، ايدالدى، ساتقىندىقتىڭ دا ا-ي، تارتتى-اۋ زاردابىن. بورىلەردىڭ بولتىرىكتەرى قانسىرادى.
وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ ارتى قايىرلى بولىپ، ءتاڭىءرىم تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى. بىزگە تاۋەلسىزدىك وسىلاي كەلگەن. وسى ءبىر ولەڭنىڭ سوڭىندا، اقىن بىلايشا شىيىرلاتادى.
نەسى قىزىق مۇلگىگەنمەن اتىراپ؟
ءوز مىقتىسى جۇرگەنى ءجون باقىلاپ.
ماۋباستىقتى سەرگىتۋگە ءبىر قاسقىر،
ءوز تاۋىندا جورتىپ ءجۇرۋ ماقۇل-اق!..
ءيا، سولاي، مىناۋ كەڭ بايتاق ۇلى دالادا كوكجال قاسقىرلاردىڭ جورتىپ ءجۇرۋى ءجون-اق.. ابىز دالامىزعا كوز الارتقاندارعا سەس بولارى انىق-اق..
مىنە كىتاپتاعى اقىننىڭ «ءبىزدىڭ تاۋدىڭ قاسقىرى» اتتى ولەڭى مەنىڭ جەكە وي تولعامىمدا وسىلاي جىرلانادى.
«ماڭگىلىك مەكەن» جىر جيناعىننىڭ اۆتورى اقىن داۋلەتبەك بايتۇرسىن ۇلى. بيىل ەر جاسى ەلۋگە كەلەتىن اقىن باۋىرىما جاسىنداي جارقىراعان جىرلارىڭ مول بولسىن دەمەكپىن. تورقالى تويىڭ قۇتتى بولسىن. مىنا ءبىر ءوز ولەڭىممەن ماقالامدى اياقتاماقشىمىن:
تولتىرىپ قاۋسارىما كوزەم ءىشىن،
ىشەتىن كۇنىمدى ءبىر سەزەدى ءىشىم.
جاپاندا تارتىپ كەلەم جان ۇشىرا،
اڭساعان اساۋ كوكتەي ءوز ءورىسىن، – دەپ ءوزى جىرلاعانداي داۋلەتبەك اقىن ءوز ارناسىن تاپقان اقىن.
جۇمابەك تابىن
