تاۋەلسىزدىك جىلدارى  وتىندىق تاريحتانۋ  عىلىمى ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتۋدە. سەبەبى، ءتول تاريحىمىزعا ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان قاراۋعا، باعا  بەرۋگە  مۇمكىندىك تۋدى. سونىمەن  قاتار،  شەتەل تاريحنامالارىنداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردىڭ  جاڭا كوزدەرى اشىلا باستادى. جانە مۇنداي باستامالارعا مۇرىندىق بولىپ  جۇرگەن عالىمداردىڭ ءبىرى كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى (اقش) رافيس ابازوۆ. ول «ريم جانە الاش: مادەني مۇرا» عىلىمي جوباسىنىڭ اياسىندا مۇراعاتتاردى زەرتتەۋگە شاقىرىلعان بولاتىن.

    وسى ورايدا، ابازوۆ مىرزانىڭ قازىرگى تاريحي زەرتتەۋلەرگە بايلانىستى پىكىرىن بىلگەن ەدىك...

با­تىستىڭ اعىل­شىن تىلدەس ەل­دەرىن­دەگى ۇلتتىق تاريح وقۋ­لىقتارىن جازۋ ءتا­ءجى­­ريبەسىنە توقتالعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن. باتىس، اقش-تاعى عىلىمي كوزقاراستار XXI عاسىردا تاريحشىلاردى جاڭا سىن-قاتەرلەر، جاڭا ماسەلەلەر ءتۇيىسى، تاريحقا دەگەن كوزقاراستى جاڭارتۋ قاجەتتىلىگىنە جەتەلەدى. مەن اقش تاريحناماسىنداعى بولىپ جاتقان نەگىزگى دەگەن ۇدەرىستەرگە توقتالماقشىمىن. مەنىڭ ويىمشا، تاريحي زەرتتەۋ اۋقىمى مەن ۇدەرىستەرىنە اسەر ەتەتىن ءۇش نەگىزگى سىن-قاتەر بار. بىرىنشىدەن، جاھاندانۋمەن، تۇرعىندار قۇرىلىمىنىڭ كۇردەلىلىگىمەن، تۇرعىندار مادەنيەتىمەن جانە كوشى-قونمەن، مۋلتيكۋلتۋريزمنىڭ دامۋىمەن بايلانىستى قوعام جۇيەسى قۇرىلىمىنىڭ كۇردەلىلىگىن كورسەتۋ قاجەتتىلىگى. ياعني قوعامنىڭ كۇردەلەنۋىنە وراي، كوڭىلدى ماكروتاريحقا عانا ەمەس، ميكروتاريحتى زەرتتەۋگە ءبولۋ قاجەت. ەكىنشى سىن-قاتەر – تاريحتى زەرتتەۋدە، تاريحتى وقىتۋدا، اسىرەسە جاراتىلىس عىلىمدارىندا قازىرگى تەحنولوگيا مەن عىلىم جەتىستىكتەرىن قالاي كىرىكتىرۋگە بولادى. ماسەلەن، ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ، كوسموستىق توپوگرافيا، گەنەتيكا. وسى جەتىستىكتەردىڭ بارلىعىن قالاي قازىرگى عىلىممەن كىرىكتىرۋ كەرەك. ءۇشىنشى سىن-قاتەر – قولداعى بار تۇجىرىمدار مەن تاريحتىڭ قۇرىلىمىنا دەرەكتەردەن، ماتەريالدار مەن قۇجاتتاردان الىنىپ جيناقتالعان ءبىلىمدى كىرىكتىرۋ. مىسالعا، 19 عاسىردىڭ سوڭى مەن 20 عا­سىردىڭ باسىندا، دۇنيەجۇزىندە، اسىرەسە ەۋروپادا ۇلتتىق مەملەكەتتەر قالىپتاسقان كەزدەگى تاريحي قۇرىلىم بار. ياعني، 19 عاسىر مەن 20 عاسىر باسىندا كوپتەگەن يمپەريالار يمپەريا رەتىندە جويىلدى، ەۋروپادا جانە ازيادا ۇلتتىق مەملەكەتتەر پايدا بولدى.  تاريحقا جاڭاشا قاراۋدىڭ ءمانى بار ما؟ بۇل سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ رەتىندە اقش عالىمدارى ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن جانە وعان جاڭاشا جول تابۋعا، وزدەرىنىڭ جاڭاشا جاۋابىن بەرۋگە تالپىنۋدا. الىنعان جاڭا جاۋاپتاردى قازىرگى كەزەڭنىڭ وقۋلىقتارى مەن ماتەريالدارىن جازۋ تاسىلدەرىمەن كىرىكتىرمەكشى. امەريكاندىق عالىمدار بۇل ءۇش سىن-قاتەرگە قالاي جاۋاپ بەرۋدە؟ بىرىنشىدەن، دەرەكتەرمەن جۇمىس، اسىرەسە، مادەنيەت تاريحى بويىنشا.جاڭا ماتەريالداردى وقۋلىققا ەنگىزۋ. بىلتىر ارىپتەستەر كومەگىمەن اقش تاريحىندا ءبىرىنشى رەت قازىرگى زاماننىڭ قازاق ادەبيەتى تاريحى بويىنشا جيناقتى شىعاردىق. تاريحتى زەرتتەۋدە مادەنيەت تاريحى ماتەريالدارىن كىرىكتىرۋ بولىپ تابىلادى. مۇندايدا قىزىق جاعدايعا نازار اۋدارىلۋى كەرەك. كەز-كەلگەن ماتەريالدى، جازبا ماتەريالداردى ەلەكتروندىق نۇسقاسىن جاساپ، ونى باسقا تىلگە اۋدارۋعا مۇمكىنشىلىكتەر بولا تۇرا، ءقازىر جاساندى ينتەللەكت، جاساندى ءتىل قۇرۋ ءۇشىن قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ەسكى اراب عارپىندەگى، لاتىن جازباسىنداعى جانە قازىرگى كيريلليساداعى قازاق ءتىلى بار. دەرەكتەر دە وتە كوپ. ماسەلەن، ۆاتيكانداعى پارسى، جۇڭگو، لاتىن تىلدەرىندەگى دەرەكتەرگە بارلىق كەزدە عالىمدار قول جەتكىزۋ قيىن. ءبىز بارلىق ادامدار سياقتى بارلىق ءتىلدى مەڭگەرمەيمىز. ەكى، ءۇش، ءتورت، وسىمەن شەكتەلەمىز. ءبىراق، تۇيمەنى باسىپ، كەز-كەلگەن دەرەكتى ەلەكتروندى تىلگە اينالدىرسا شە؟ ياعني، قازاقستان تاريحى بويىنشا پارسى تىلىندەگى دەرەك ەلەكتروندى نۇسقاعا تۇسسە، ونى كومپيۋتەر تۇيمەسى ارقىلى قازاق، قىرعىز، باشقۇرت جانە ورىس تىلدەرىنە دە اۋدارۋعا بولادى جانە كەرىسىنشە. مىنەكەي، وسىنداي ۇدەرىستەر جاسالۋدا. بۇل عالىمنىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەر ەدى. ەكىنشى ۇدەرىس. ءبىز قازاقستان تاريحى قالاي جازىلۋ قاجەت ەكەندىگى تۋرالى كوپ پىكىر ايتتىق. ەكىنشى ۇدەرىس حح-ححI عاسىر سىن-تەگەۋرىنىنە جاۋاپ بەرۋ باعىتىنان شىعىپ وتىر. بۇل ماكروتاريحتى جازۋدان باس تارتۋ. ماكروتاريحي كوزقاراس اۋقىمدى كارتينانى كوتەرۋگە باعىتتالعان. بۇل ماركسيزمدە فورماسيالىق كوزقاراس، توينبيدا وركەنيەتتىك، ياعني، مۇنداي كوزقاراستار بار. سوڭعى كەزەڭدەرى ماكروتاريحقا ءمان بەرەتىن عالىمداردىڭ كىتابى از نەمەسە زەرتتەۋ جۇمىستارى از. اقش ماكروتاريحىنان قول ءۇزۋ ورىن الۋدا. مۇنىڭ جاعىمدى دا، جاعىمسىز دا جاقتارى بار. ماكروتاريحي كوزقاراستاردان ارىلعاندا، ول سۇيەنەتىن تاريحي بىلىمدەردىڭ قۇرىلىمى جوق.ونىڭ ىشىندە ارناۋلى تاريحي ءبىلىم. سوڭعى جيىرما جىلدا، 1992 جىلدان باستاپ ميكروتاريح جازۋ ۇدەرىسى كەڭ تاراعان. ميكروتاريح ءتۇرلى قۇبىلىستار مەن نىسانداردى جازۋعا نەگىزدەلەدى. ماسەلەن، تۇيە تاريحىن جازۋ، ونىڭ ءۇي جانۋارىنا اينالۋى، ساۋدا اۋقىمىنىڭ وزگەرۋى مەن جىبەك جولىن قوسا، كەرۋەن جولدارىن دامىتۋى جانە ونىڭ ەۋرازيا كونتينەنتىندەگى وركەنيەت دامۋىنا اسەرى نەمەسە باسقا قۇبىلىستار. ريم، ۆاتيكان، وتىرار نەمەسە بالاساعۇن جانە ت.ب.، تۇرعىندارىنىڭ ءبىر كۇندىك تاريحى، قازاقستان اۋماعىنداعى كوشپەلى وتباسىنىڭ ءبىر كۇندىك تاريحى. سول سياقتى جاڭا قۇجاتتاردىڭ نىسانى تاريحىن قايتا قاراستىرۋ. ءۇشىنشى ۇدەرىستەن جۇرتتىڭ بارلىعى حاباردار. بۇل كليمات جانە كليمات تاريحىن ناقتى ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ. استانا قالاسىنداعى ل.ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اۋا-رايى وزگەرىستەر تاريحىن، اۋا-رايى وزگەرىستەرىنىڭ ءتۇرلى وركەنيەتكە، ءتۇرلى الەم تاريحىنا اسەرىن قاراستىرىپ كورۋدە. بۇل جاعدايدا ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ اۋا-رايى وزگەرىستەرىنە، باسقا دا نارسەلەرگە ناقتى قاراۋعا، ونىڭ الەم حالقىنىڭ اسكەري تاريحىنا، ەكونوميكالىق تاريحىنا، الەۋمەتتىك تاريحىنا اسەرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا، اقش-تا ءۇش نەگىزگى ۇدەرىس، ءۇش نەگىزگى سىن-قاتەر جانە ءۇش نەگىزگى جاۋاپ كەڭ تاراۋدا. اقش تاريحىندا تۇڭعىش رەت سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدەگى قازاقستاننىڭ 7 اقىنى مەن 7 جازۋشىسىنىڭ ەڭبەكتەرىن اۋدارىپ، جيناق شىعاردىق. كىتاپتى امەريكاندىق قاۋىم جىلى قابىلدادى. تاعى دا  اقش-عى عىلىم دامۋىنىڭ سيپاتى – ءتۇرلى كوزقاراستارعا ورتاق پىكىر قالىپتاستىرۋ نەمەسە ءتۇسىنۋ ماقساتىندا – تاريحي وقيعالاردى نەمەسە تاريحتىڭ باسقا قۇبىلىستارىن بىرلەسىپ زەرتتەۋ.