اگىر اپاي 40 جىلدان استام ۇستاز بولىپ تالاي شاكىرتتەردى ومىرگە قانات قاقتىرعان ۇلاعاتتى ۇستاز. زەينەتكە شىقسا دا جاس ۇستازدارعا ءتالىم بەرىپ، اۋىل-ايماق ءقادىر تۇتقان ادام. اتتەڭ، ادام ءومىرى ۋاقىت قۇزىرىندا عوي، سىرقاتتانىپ قالسا، جانىنان تابىلىپ مەدەۋ بولامىن. كونەنىڭ كوزى اپايىم بىردە ءومىرىنىڭ ءبىر قيلى كەزەڭىن بايانداعاندا كوكىرەگىمدى اششى وكىنىش بۋعانى بار.

«مەن 1932 جىلى ەلىمىزدە ۇجىمشار ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان الاس-كۇلەس كەزەڭدە تۋىپپىن»، - دەپ باستاعان ەدى اڭگىمەسىن اپاي،- سول سەبەپپەن اتا-انام مەنىڭ ەسىمىمدى ابىگەر دەپ اتاپ، ارتىنان ەركەلەتىپ اگىر دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن. اكەم اۋدان ورتالىعىندا جاۋاپتى قىزمەتتە ىستەدى. سول كەزدە ءتاتتى بالعىن شاقتىڭ قىزىعىنا تويماعان ەركە قىزبىن. ءبىراق وسىنداي جايما شۋاق ءومىرىمنىڭ ءبىر ساتتە تاس-تالقان بولادى دەپ كىم ويلاعان

1937 جىلى. جازدىڭ تامىلجىعان ءبىر كۇنى اسكەري ادامدار ۇيگە ساۋ ەتە ءتۇستى، ولار ءاي-شايعا قاراماي اتام مەن اكەمنىڭ قولىنا كىسەن سالىپ سۇيرەلەي جونەلدى، بۇنى كورىپ شىرىلداپ جىلاعان ماعان «جىلاما قۇلىنىم، ءالى-اق كەلەمىن» دەپ جۇباتىپ، اكەم تۇلىمشاعىمنان يىسكەگەنى ەستە. كەتىپ بارا جاتىپ «مەن مىندەتتى تۇردە ورالامىن، سەن تۇرمەنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرما. بالالاردى كۇت» دەپ اناما ايتقان اكەمنىڭ سوڭعى ءسوزى دە ەستە قالىپتى.

اكەم مەن اتامدى اكەتكەن كۇنى ۇيدە انام، ەمشەكتەگى ءسىڭلىم جانە مەن قالدىم. ەڭبەك ەتىپ اقشا تاباتىن انام دىمكاس. اكەمدى ۇستاپ اكەتكەننەن كەيىن انامنىڭ دەنساۋلىعى كۇرت ءتۇسىپ كەتتى. ۇيدە ازىق - تۇلىك قورى تاۋسىلۋعا اينالدى. انام ءوز بەتىمەن جۇرە دە المايتىن جاعدايعا جەتتى، ايتەۋىر مەنىڭ جاردەمىممەن دالاعا كىرىپ - شىعىپ جۇرەتىن بولدى. كورشى - قولاڭ بىزگە كومەككە كەلۋگە «ۇندەمەستەن» قورقادى.

وسىنداي قيىنشىلىقپەن كۇندەرىمىز ءوتىپ جاتتى، ايتەۋىر تۇندە ەسىك تاقىلداسا تابالدىرىققا قايىرىمدى جاندار نان، ءسۇت، ايران، قايماق تاستاپ كەتەتىنىن بىلەمىز. سونى تالعاجۋ قىلامىز. اناما دارىگەرلىك كومەك كورسەتىلمەگەن سوڭ، انامنىڭ دا اۋرۋى كۇن ساناپ مەڭدەي بەردى.

انام مەنىڭ ەسىمدە قالسىن دەدى مە، اتام، اكەم تۋرالى كوپ ايتاتىن. «اكەڭ اراب، پارسى، ورىس، نەمىس تىلدەرىن جەتىك بىلگەن بىلىكتى دە، ءبىلىمدى ادام بولدى، اتاڭ مەككەگە ەكى رەت قاجىلىققا بارىپ كەلگەن، وقىعان ءدىندار كىسى،- دەگەن انا ءسوزى ەستە. تاڭاتا ەسىك الدىنا شىعىپ اكەمنىڭ جولىن توسامىن «كەلەمىن دەپ ەدى عوي، نەگە كەلمەيدى، وتىرىكشى»،- دەپ جىلاۋشى ەدىم. سوندا انام مەنىڭ ءۇمىتىمدى ۇزگىسى كەلدى مە «اكەڭ حالىق جاۋى، ول ەندى كەلمەيدى» دەپ كوز جاسىنا ىرىق بەرگەنى دە ەسىمدە.

ءيا، ءقازىر باسپا سوزدە جازىپ جۇرگەندەي، اتالمىش ازاماتتاردىڭ «حالىق جاۋى» دەپ، ادامگەرشىلىكتەرىنىڭ تاپتالۋىنا ءستالينىڭ جانە ونىڭ جەندەتتەرى عانا كىنالى ەمەس، ەڭ الدىمەن قانقۇيلى باسشىلاردىڭ نيەتىن ورىنداعان «ءا» دەسە «ءيا» دەگەن جەر-جەردەگى شولاق بەلسەندىلەر ەدى. ەگەر ولار ءوز قازاعىن، ءوز تۋىسقاندارىن، ءتىپتى دامدەس-تۇزداس جۇرگەن جولداستارىن وزدەرى ءتىزىپ بەرمەگەندە وسىنشا ما ادال نيەتتى ازاماتتار، ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، اباقتىعا قويشا توعىتىلماس تا ەدى. ەسەيگەندە اكەم مەن اتامنىڭ جازىقسىز ولىمىنە سەبەپكەر بولعان ادامنىڭ كىم ەكەنىن بىلگىم كەلمەدى، ويتكەنى كەك ساقتاپ ءومىر ءسۇرۋ وزىمە اۋىر بولاتىنىن ءبىلدىم. ءار ادامنىڭ ىستەگەن جاماندىعى وزىنە قايتىپ كەلەدى دەگەن انا سوزىنە يمانداي سەنەمىن...

ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ تۇرسام، انام قيمىلسىز جاتىر، قولى، دەنەسى مۇزداي، وياتسام ويانبايدى، قوينىندا جىلاپ جاتقان ءسىڭلىمدى قولىما الدىم، سوندا عانا انامنىڭ و دۇنيەلىك بولعانىن ءبىلدىم. ەمشەكتەگى ءسىڭلىم تاماق سۇراپ جىلايدى، وعان قوسىلىپ مەن دە جىلايمىن، نە بەرەرىمدى بىلمەي ءتىلىمدى سورعىزامىن. ءوزىمنىڭ دە، وزەگىم تالىپ قارنىم اشتى، سودان جىلاي-جىلاي ءالى كەتكەن ءسىڭلىمدى امالسىز ءولىپ جاتقان انامنىڭ قوينىنا سالىپ ەمشەگىن بەردىم.

اناسىنىڭ ءيسىن سەزدى مە، ءسىڭلىم ەمشەگىن ەمىپ جاتىپ ءۇنسىز عانا ومىردەن ءوتىپ كەتتى. مەنىڭ دە اشتىقتان كوزىم قاراۋىتىپ، شەشەمنىڭ باۋىرىنا تىعىلىپ تالىقسىپ جاتقان جەرىمنەن ءۇيدىڭ ەسىگىن بۇزىپ كىرگەن كورشىلەرىم مەنى ولىمنەن قۇتقاردى. مۇمكىن بۇل مەنىڭ سوڭعى ءتۇنىم بولار ما ەدى، ايتەۋىر كورەتىن جارىعىم بولعانى عوي.

كورشىلەر انام مەن ءسىڭلىمدى جەر قوينىنا بەرىپ، مەنى بالالار ۇيىنە وتكىزدى. وزدەرىنىڭ باسىنا ءقاۋىپ ءتونىپ تۇرسا دا، ءومىرىمدى الىپ قالعان كورشىلەرىمە شەكسىز ريزامىن.

سىرىمبەتتىڭ بالالار ۇيىندە تاربيەلەندىم. شوتا ءۋاليحانوۆ، كاكىمبەك سالىقوۆپەن ءبىر مەكتەپتە، ءبىر سىنىپتا، ءبىر پارتادا وتىردىم. وقۋدى تەك بەسكە وقىدىم التىن مەدال الۋعا ۇمىتكەر ەدىم، ءبىراق التىن بەلگى ماعان بۇيىرمادى. تەگى ارتىمنان قۋىناتىن ادام جوق دەپ باسىندى ما، الدە حالىق جاۋىنىڭ قىزىنا التىن بەلگى لايىق دەپ تاپپادى ما، ونى بىلمەدىم. مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن الماتى قالاسىنا وقۋعا تۇسۋگە جينالدىم. ءبىراق قارجى ماسەلەسىنە قاتتى قينالدىم ءسۇيتىپ جۇرگەندە سەنىڭ اناڭ كەزدەسە كەتتى. مەكتەپتە ءمۇعالىم بولىپ ىستەيتىن. ول دا بالالار ءۇيىنىڭ تۇلەگى مەنىڭ جاعدايىمدى ءتۇسىنىپ وقۋىما جەتەرلىك قاراجات بەردى. الماتىعا كەلىپ مەدينستيتۋتقا قۇجاتتارىمدى بەردىم، ءبىراق جارتى بالىم جەتپەي وقۋعا وتپەي قالدىم. ەل جاققا بارايىن دەسەم باسىمدى كىم سيپاي قويار دەيسىڭ دەپ امالسىز الماتىدا قالىپ باسپاعا جۇمىسشى بولىپ قابىلداندىم. جاتاحاناعا ورنالاستىم. ازىن-اۋلاق ەڭبەكاقى تولەيدى، سوعان جانىمدى باعىپ بەرگەندەرىن الىپ جۇرە بەردىم، ايتەۋىر جولىم بولىپ كەلەسى جىلى كازپي وقۋعا ءتۇستىم. العان ستەپەنديا بىردە جەتەدى، بىردە جەتپەيدى، ءبىراق ەشكىمگە قولىمدى سوزعان جوقپىن. انامنىڭ شۇلىق توقىپ ۇيرەتكەنى كادەگە استى سول كاسىبىممەن ءناپاقا تاۋىپ ءجۇردىم. ءبىر ماقتانارىم مۇقتار اۋەزوۆتىڭ ءدارىسىن تىڭداۋ باقىتىنا يە بولعاندىعىم ەدى.

وقۋىمدى اياقتاعان سوڭ تۇرمىسقا شىقتىم. اللاعا شۇكىر بالا ءسۇيدىم. ءبارى اياقتانىپ ومىردە ءوز جولدارىن تاپتى. ەندى نەمەرە-شوبەرەلەرىمدى باعىپ وتىرعان جايىم بار. اكەم مەن اتام تاۋەلسىزدىك جىلدارى اقتالدى. ولاردىڭ سۇيەگى قاي جەردە جەرلەنگەنىن دە بىلمەيمىن. ايتەۋىر جۇما سايىن مەشىتكە بارىپ قۇران باعىشىلاتامىن. اكەمنەن ۇرپاق قالماي وشاعى وشكەنىنە قاتتى وكىنەمىن،- دەپ ۇندەمەي وتىردى دا، - مىنە جەر ورتاسىنان استىم ءالى دە، انام مەن اكەمنىڭ جىلى الاقاندارىن ساعىنامىن، ءبىراق ساعىنىشىم و دۇنيەدە ولارمەن كەزدەسكەندە باسىلار، تەك ارتىمدا قالار ۇرپاقتارىمنىڭ زامانى ءتۇزۋ بولسىن. ال، تاعدىر جولىمنىڭ وسىنداي شىرعالاڭ بولعانىنا زاماندى جامان قىلعان قاراۋ ادامدار كىنالى دەپ ويلايمىن،- دەپ اگىر اپاي تەرەڭ كۇرسىنگەن-دى.

ر/s. ءبىر وتىرىستا اگىر اپايدىڭ زامانداستارى اپاڭدى جازساڭ، ءبىزدىڭ ايتقانىمىزدى دا قاعازىڭا تۇرتە سال، اپاڭ جاس كەزىندە بويشاڭ، اققۇبا، بوتاكوز، بوتاتىرسەك سۇلۋ قىز بولدى. وعان بوزبالالار كوپ قىرىنداۋشى ەدى، ءبىراق اگىر ءبىلىم قۋدى، ونىڭ ارمانى اكەمنىڭ «حالىق جاۋى» ەمەس ەكەنىن دالەلدەيمىن دەيتىندىگى ەدى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزدە اگىر، انامنىڭ كوزى ەدى دەپ اناسىنىڭ بارحىت قىزىل ىشىگىن كيىپ جۇرەتىن. بەرتىن كاكىمبەكتىڭ «جەز كيىك» ءانى شىققاندا، وسى ءاننىڭ كەيىپكەرى اگىر ەمەس پە دەپ ويلادىق. مۇمكىن كاكىمبەك جۇرەگىندە قالعان سۇلۋ بەينەنى ولەڭ ارقىلى ءوردى مە ەكەن، كىم ءبىلسىن. ەندى بۇل ءبىزدىڭ جورامال عانا، ءبىراق اپاڭنىڭ جاس كەزىندە كوركىنە اقىلى ساي ەدى دەگەن-دى زامانداستارى.

ەرسىن ەرعالييەۆ