مەن ءولىم مەن ءومىر تۋرالى كوپ ويلانامىن. بۇل ومىرگە نەگە كەلدىم، نە ىستەمەكپىن، ءومىر تولقىنىمەن ءجۇزۋ كەرەك پە الدە تاعدىرىمدى ءوز قولىما الماقپىن با، بارىنە ءتوزۋ كەرەك پە، ولىمنەن كەيىن ءومىر بار ما، شىنىمەن دە ەسەپ بەرەتىن كۇن كەلە مە، ءولىم قورقىنىشتى ما الدە تەك جانىمىزعا ەركىندىك سىيلاي ما دەگەن ويلار ءجيى كىرەدى.

ءومىر مەن ءولىم تۋرالى ويلاعاندا يوگانن ۆولفگانگ گەتەنىڭ «قورقاقتار عانا قاھارماندىق ولىمنەن قورقادى. ال قاراپايىم ءولىم شە؟ ودان اربىرەۋ قورقاتىنى راس. سەبەبى بۇل تابيعات زاڭدالىعى وزگەرمەس» دەگەن سوزدەرى ەسىمە تۇسەدى. بۇل ومىرگە ادام بولىپ كەلگەننەن كەيىن ءولىم تۋرالى ويلانباۋىما بولمايدى.

ءولىم دەگەن نە؟ سونى قاراستىرىپ كورەيىك. ءولىم رەسمي دەرەك انىقتاماسىنا سايكەس ءومىردىڭ اياقتالۋى دەگەن ماعىنانى بەرەدى. شىندىعىندا سولاي ما؟ ولىمنەن كەيىنگى ءومىر تۋرالى قۇراندا بىلاي ايتىلعان: «ءاي، ادامدار! ەگەر ولگەننەن كەيىن تىرىلۋدەن كۇدىكتەنسەڭدەر، ارينە ءبىز سەندەردى توپىراقتان، سونان سوڭ جىنىستىق تامشىدان، كەيىن ۇيىعان قاننان تاعى بەينەلەنگەن، بەينەلەنبەگەن كەسەك ەتتەن وزدەرىڭە (جاراتىلىستارىڭدى) ءبىلدىرۋ ءۇشىن جاراتتىق. سونداي-اق جاتىرلاردا قالعان مەرزىمگە دەيىن قويىپ قويامىز. سوڭىندا بوبەك تۇرىندە شىعارامىز. ودان كەيىن ەر جەتەسىڭدەر. كەيبىرەۋلەرىڭ قايتىس بولىپ، كەيبىرەۋلەرىڭ ارنارسەنى بىلگەننەن كەيىن تۇك بىلمەيتىن ءومىردىڭ ەڭ ناشارىنا قايتارىلاسىڭدار. قۋراعان جەردى كورەسىڭ. وعان جاڭبىر جاۋدىرساق، قۇلپىرىپ، كوپسىدى دە ءارتۇرلى كوركەم وسىمدىك ءوندىردى. وسى دالەلدەر بويىنشا، شىن مانىندە اللاھ؛ ول – حاق، كۇدىكسىز ول، ولىكتى تىرىلتەدى. ويتكەنى، ارنارسەگە كۇشى جەتەدى. البەتتە قيامەت كەلەدى. وندا كۇدىك جوق. شاكسىز اللاھ، قابىردەگىلەردى تىرىلتەدى». (حاج، 5-7)

«ادام بالاسى وزدەرىن ءبىر تامشى سۋدان جاراتقانىمىزدى كورمەي مە؟ سوندا دا اشىق قيقارلىق ىستەيدى. ولار ءوز جاراتىلىسىن ۇمىتىپ، بىزگە مىسال بەردى: «مىنە شىرىگەن سۇيەكتەردى كىم تىرىلتەدى؟»-دەيدى. (مۇحاممەد (س.ا.س.)): «ونى، سونداي العاش جاراتقان تىرىلتەدى. ول، بارلىق جاراتىلىستى بىلەدى» دە. ول سونداي اللاھ، سەندەرگە جاسىل اعاشتان وت جاراتتى. سول ۋاقىتتا سەندەر ونى جاعاسىڭدار. سونداي كوكتەر مەن جەردى جاراتقان اللاھ، ولار سياقتىنى جاراتۋعا كۇشى جەتپەي مە؟ البەتتە كۇشى جەتەدى. ول، ارنارسەنى جاراتۋشى، تولىق ءبىلۋشى. شىن مانىندە، ول، ءبىر ءىستىڭ بولۋىن قالاسا، ونىڭ بۇيرىعى وعان «بول» دەۋ عانا، سوندا ول بولا قالادى. بارلىق نارسەنىڭ بيلىگى قولىندا بولعان ءارى سەندەر سوعان قايتارىلاتىن اللاھ؛ كەمشىلىكتەن پاك». (ياسين، 77-83)

كەيبىرەۋمىز ولىمنەن كەيىن قايتا تىرىلەتىنىمىزگە سەنەمىز، كەيبىرەۋىمىز سەنبەيمىز. كۇدىك كەلتىرەتىندەر تۋرالى  دا قۇراندا ايتىلعان. ءقازىر وعان توقتالۋدىڭ ءمانىسى جوق. سوعان بايلانىستى د. ح. دجەبراننىڭ تومەندەگى سوزدەرىن مىسالعا كەلتىرگىم كەلەدى: «ءومىردىڭ بارلىق سىرىن، قۇپياسىن تانىپ بىلگەندە ءولىمدى قۇمارتا باستايسىڭ. سەبەبى ول دا ءومىردىڭ بوي بەرمەس ءبىر سىرى، قۇپياسى». ماسەلە ءولىمدى جاقىنداتۋ ەمەس، ماسەلە ءولىم تۋرالى ويلانۋ ارقىلى ادامنىڭ ءوزىن ساباسىنا ءتۇسىرىپ، جىبەرگەن قاتەلىكتەرىن تۇزەۋگە مۇمكىندىك الۋىندا. ول تۋرالى ارتۋر شوپەنگاۋەر بىلاي دەگەن: «ءولىم جاقىنداي تۇسكەندە ادامنىڭ مەنمەندىلىگى جويىلادى. بۇل تۇپتەپ كەلگەندە ءولىم الدىنداعى قورقىنىش. ءولىم-تىم شەكتەن اسقان مەنمەندىلىكككە  تىرشىلىكتىڭ قايتارعان جاۋابى».

 «بارلىق يگى جاقسىلىق پەن اسىل ماحاببات ءۇشىن ءوز ويلارىڭىزعا ءولىم تۋرالى ويدى كىرگىزبەڭىز» دەپ كەزىندە توماس مانن ايتىپ كەتكەن. اتالمىش ويدى ەكى جاقتى قاراستىرۋعا بولادى. ءبىر جاعىنان الساق، ءولىم تۋرالى وي دەگەنىمىز وز-وزىنە قول جۇمساۋعا (سۋيسيد) اپارىتىنىن جاسىرۋعا بولمايدى. ياعني وتكەن-كەتكەننىڭ جاقسىلىعىن ەسكە الىپ، سەنى سۇيەتىن ادامداردىڭ بار ەكەندىگىن ەسەپكە الىپ ادام وز-وزىنە قول جۇمساۋدان باس تارتۋى كەرەك. ەكىنشى جاعىنان ءولىم تۋرالى وي دەگەنىمىز ەرتەڭگى كۇنى ءتىرى بولامىز با، بولمايمىز با بەلگىسىز، سوندىقتان دا ءوز ىسىڭە ەسەپ بەر، ىستەيتىنىڭدى ىستەپ قال، بىرەۋدى سۇيسەڭ، «سۇيەمىن» دە، بىرەۋدىڭ الدىندا ايىپتى بولساڭ، «كەشىر» دە، ءومىرىڭدى قۇر بوسقا وتكىزبە، ءاربىر مينۋتتى، ءساتتى،  كۇندى قايتالانباستاي ەت دەگەنگە سايىپ كەلەتىنى دە حاق.

وسىعان بايلانىستى سەنت-ەكزيۋپەري ا. بىلاي دەگەن: «ادام بۇل كۇيبەڭ تىرشىلىكتەگى نەمەسە پەسا دەلىك ويناپ جاتقان ءرولىن تۇسىنگەندە عانا ول باقىتتى عۇمىر كەشە الادى. پەساداعى ءرولى كىشىگىرىم، قاراپايىم بولسا دا، ول جالپى بەينەنىڭ اجىراماس بولىگى. سەبەبى سوندا عانا ءبىز تىنىش ءومىر ءسۇرىپ، باقيعا اتتانا الامىز. ءومىر ءسۇرۋدىڭ سەبەبى نە بولسا، ول دا ءولىمنىڭ سەبەبى بولا الادى».

جوعارىدا كەلتىرگەن ويلارىما پاۋلو كوەلونىڭ «ۆەرونيكا ولۋگە بەل بايلادى» دەگەن كىتابى ايقىن دالەل. BBC پىكىرى بويىنشا ەڭ تاڭداۋلى، الەمدىك جاۋقازىنعا اينالعان كىتاپتاردىڭ 200-ندە پاۋلو كوەلونىڭ «الحيميك» كىتابى 94 ورىن الادى. ال «ۆەرونيكا ولۋگە بەل بايلادى» اتالمىش تىزىمدە مۇلدەم كەزدەسپەيدى. مەنىڭ ويىمشا بۇل كىتاپ ءوزىنىڭ پايدا بولۋىمەن تاريحتاعى، ساناداعى ءولىم تۋرالى ويدى وزگەرتتى. سەبەبى كىتاپتى وقۋ بارىسىندا مەندە ءومىر سۇرۋگە دەگەن اسا زور قۇشتارلىق پايدا بولدى. جاسى 24-كە كەلگەن دەنى ساۋ،اقىلدى، كەلبەتتى قىزدىڭ ءومىردىڭ كۇيبەڭدىگىنەن جالىعىپ، ۇيىقتاتىن كۇشتى پسيحوتروپتىق دارىلەردى ءىشىپ، وزىنە قول جۇمساپ، ءتىرى قالعاندىعى ءسوز ەتىلەدى. قىز نەلىكتەن ومىرمەن قوش ايتىسقىسى كەلدى؟ كىشكەنتايىنان پيانينوعا قىزىققان ۆەرونيكا اتا-اناسىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ارمانىنان باس تارتقان، سەبەبى مۋزىكانت بولۋ دەگەنىمىز كەدەيشىلىكتە ءومىر ءسۇرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ءسويتىپ ول اناسىنىڭ ايتۋى بويىنشا يۋريست ماماندىعىنا وقۋعا تۇسەدى. وقۋىن ءساتتى بىتىرگەن قىز يۋريست بولعىسى كەلمەيدى، بولا المايدى، ونىڭ ورنىنا جالاقىسى تومەن بولسا دا، تۇراقتى بەرىلىپ وتىراتىن، تىنىش جۇمىس ىزدەپ، كىتاپحاناعا كىتاپحاناشى بولىپ تۇراقتايدى. اتا انامنىڭ ماعان ارتقان ءۇمىتىن اقتامادىم دەپ، جاۋاپكەرشىلىك، پارىز اۋىرتپالىعىن سەزگەن ۆەرونيكا ۇيىنەن كەتىپ، ءموناستىردىڭ ىشىنەن پاتەر جالدايدى. كۇندەلىكتى ءومىرى-جۇمىس، پاركتە تاماق ءىشۋ، كلۋبقا بارۋ، جىگىتتەرمەن كەزدەسۋ، توسەكتەس بولۋ، پاتەرگە قايتۋ. تانىستارىنىڭ اراسىندا ۆەرونيكا سۇلۋ، جۇمباق قىزعا اينالعانمەن، ىشكى جان دۇنيەسىندە ومىردەن ءوز ورنىن تاپپاي، قاراپايىمدىلىقتان بەزگەن، جانى جارالى پەندە. ولەم دەپ شەشكەندە ولە الماي، نەلىكتەن ەكەنى بەلگىسىز ءتىرى قالادى. وز-وزىنە قول جۇمساعانى ءۇشىن ونى ۆيللەتتەگى (سلوۆەنياداعى قالا) جىندىحاناعا قامايدى. ءبىز بىلەتىن جىندىحانالاردان ايىرماشىلىعى ادامدار وندا ءوز ەرەجەلەرىمىن ءومىر سۇرەدى، كەز كەلگەن ۋاقىتتا «ساۋىقتىم» دەگەندەر، ارينە دارىگەر «جازىلىپ شىقتى» دەسە، كادىمگى ومىرگە ورالۋ مۇمكىندىگى بار. پسيحيكالىق اۋرۋعا شالدىققاندار تۋرالى ديسسەرتاسيا جازىر جۇرگەن يگور ەسىمدى دارىگەر تاجىريبە جۇرگىزۋ ماقساتىندا ۆەرونيكاعا كۇشتى دارىلەردى ءىشۋ بارىسىندا جۇرەگىڭە قاياۋ ءتۇستى، بەس كۇننەن كەيىن جۇرەگىڭ شىدامايدى، سوعۋىن توقتادى دەيدى. يگور ەسىمدى دارىگەردىڭ ايتۋى بويىنشا ادامنىڭ  جان كۇيزەلىسى (دەپرەسسيا) اعزاداعى سەروتونيننىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن. سەروتونين ادامنىڭ جۇمىس ىستەۋ،  ۇيىقتاۋ، تاماق ءىشۋ، بولىپ جاتقان باقىتتى ساتتەرگە قۋانۋ سەزىمدەرىنە جاۋاپ بەرەدى. ال ەگەر سەروتونين اعزادا كەزدەسپەسە ادام ءۇمىتسىز، پەسسيميستكە اينالىپ، ءوزىنىڭ كەرەكسىزدىگىن، ەنجارلىعىن، شارشاعاندىعىن، جالىققاندىعىن سەزەدى، كەرەكتى شەشىم قابىلداي المايدى، كەز كەلگەن ۇساق تۇيەككە الاڭدايدى، تولعانادى، ءسويتىپ باسى جوق، اياعى جوق قايعىعا ۇرىنادى، ال ول قايعى اپاتياعا نە وز-وزىنە قول جۇمساۋعا اكەلىپ سوعادى. كەيبىر كونسەرۆاتيۆتى ياعني ءداستۇرلى دارىگەرلەردىڭ ايتۋى بويىنشا دەپرەسسياعا تۇرتكى رەتىندە ادامنىڭ سۇيىكتى ادامىن جوعالتىپ الۋى، باسقا مەملەكەتكە كوشۋى، وتباسىداعى جانجال، اجىراسۋ، جۇمىستاعى قيىندىقتار بولۋى مۇمكىن. جازدا، قىستا تۇسكەن اۋرۋلاردىڭ سانى بويىنشا دەپرەسسيادىڭ كەلەسى سەبەبى رەتىندە كۇن ساۋلەسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن اتاپ كورسەتكەن. ادامنىڭ دەپرەسسياعا ۇرىنىپ، «شىنايىلىلىقتان» قاشۋىن اعزاداعى كۋپوروستىڭ بولىنۋىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. كۋپوروس نەمەسە Vitrol تەمىر، «ۋ»، «ۋلى ساركازم» دەگەندى بىلدىرەدى. كۋپوروس ءار ادامدا كەزدەسەتىن تۋبەركۋلەز باسيللاسى سياقتى بارلىعىندا بولادى، تەك ءارتۇرلى مولشەردە. ەگەر ادام «شىنايىلىقتان» قورىقسا، ونىڭ اعزاسىندا قىشقىل بولىنەدى. اعزاسىندا قىشقىل بولىنگەن ادام ەرىك جىگەردەن (ءومىر سۇرۋگە دە، ولۋگە دە) ايىرىلادى. ادامدا جەك كورۋ، ءسۇيۋ، قىزىعۋشىلىق، تاڭ قالۋ سەزىمدەرى بىلىنبەيدى. كۋپوروسپەن ۋلانگان ادامدار جەتىسىنە ءبىر رەت قانا سەزەدى. سەبەبى ىستەيتىن جۇمىس ءبىتىپ، دەمالاتىن ۋاقىت جەتكەندە ولار ۋاقىتتىڭ ءبىر جەردە توقتاپ قالعاندىعىن، جاندى جەيتىن تىنىشتىقتىڭ ورىن العاندىعىن بايقايدى. دەمالىس كۇنى اياقتالعاننان كەيىن ولار قايتادان ونىڭ تەز ءبىتىپ قالعاندىعىنا شاعىم جاسايدى.  ونداي ادامدار ومىردەن، ولىمنەن دە تايسالمايتىن، ءوز باسىن قاۋىپكە تىككەن قاھارماندار نە جىندىلار.جىندى وز-وزىنە قول جۇمساسا، قاھارمان بەلگىلى ءبىر يدەيا جەتەگىمەن كەتىپ، سول يدەيانىڭ قۇربانى بولادى. قىشقىلمەن ۋلانعاندار ءبىرىنشىنىڭ اقىماقتىعىن ءسوز قىلسا، ەكىنشىسىن ماداقتاي تۇسەدى.

بۇل اۋرۋدىڭ ەرەكشە تۇسى – ونىڭ الەۋمەتتىلىگىندە. ياعني قىشقىلمەن ۋلانعانداردى قاماپ ۇستاۋدىڭ كەرەگى جوق. قاماپ ۇستاۋ ءتاسىلى تەك اينالاداعى ادامدارعا ءقاۋىپ كەلتىرەتىن بولسا عانا ءىس جۇزىندە  قولدانىلادى.

 ۆەرونيكا سول قىشقىلمەن ۋلانعانداردىڭ بىرەۋى. قىزعا بەس كۇندىك ءومىرىڭ قالدى دەۋ ارقىلى ءىستىڭ قالاي وربيتىندىگىن دارىگەر بىلگىسى كەلدى. ساناۋلى كۇن ءومىرىم قالدى دەگەن ۆەرونيكا ءومىرىن قايتالانباستاي ەتكىسى كەلەدى. ءسويتىپ ءومىرىن قايتا قاراستىرىپ، جۇرەك قاياۋى بولماسا ءومىر سۇرەر ەدىم دەگەن ويعا كەلەدى. ءولىمنىڭ انە-مىنە كەلەتىندىگىن كۇتەتىن جاندار عانا ءومىردىڭ قانشالىقتى باعالى ەكەندىگىن سەزە الادى. دەمەك قىشقىلمەن ۋلانعاندار دەرتىنىڭ داۋاسى-قاتتى تەبىرەنىس، ءولىم الدىنداعى السىزدىك نەمەسە جوعالتقان كەزدە عانا نەدەن ايىرىلعانىڭدى ءتۇسىنۋ سەزىمى.

«ۆەرونيكا ولۋگە بەل بايلادى» كىتابى ەۆگەنيي كليۋيەۆتىڭ «ءولىم دەگەنىمىز اركەز تەك ءولىم عانا ەمەس، سول سياقتى ءومىر اركەز تەك ءومىر عانا ەمەس. سەبەبى ومىرگە تەڭەلگەن ءولىم، ولىمگە تەڭەلگەن ءومىر بار» دەگەن سوزدەرىن ەسىمە سالدى. ءتىپتى «ارەكەتسىزدىكتىڭ ءوزى الدىن-الا كەلگەن ولىمگە تەڭ» دەپ پەر بۋاست بەكەر ايتپاعان.

قوعامىمىزدا ۆەرونيكا سياقتىلار جەتكىلىكتى. سوندا ۆەرونيكاعا ومىردە نە جەتپەدى دەيسىزدەر عوي؟ مەنىڭشە جىندىلىق (بەزۋمستۆو). ماقسات كادىمگى جىن قاققانعا اينالۋ ەمەس. ماسەلە ءومىردىڭ وزگەرىستەرىنەن قورىقپاۋ، ىلگەرى جىلجۋ، ءوز ارمانىڭنان باس تارتپاۋ، ويلاعانىڭدى جۇزەگە اسىرۋ، بىرەۋ ءۇشىن ەمەس ءوزىڭ ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ، قوعامدا ءوز بەت-بەينەڭدى كورسەتۋ، ءوز ارەكەتىڭ ءۇشىن ۇيالماۋ. اناۋ دە نەيدى، مىناۋ نە دەيدى، مەنى قوعامدا قالاي قارسى الادى، قىلىعىم ەرسى بولماي ما دەگەن ويلار مازالاماۋ كەرەك (ارينە ەتيكالىق نورمالاردى ساقتاي وتىرىپ). سەبەبى ءومىر سۇرسەڭ، ومىردەن ءبارىن الىپ قالۋعا تىرىسۋ كەرەك، بۇعان جەتەر جىندىلىق بار ما؟!

جاستار اراسىندا وز-وزىنە قول جۇمسايتىندار كوبەيۋدە. نەلىكتەن؟ سەبەبى قوعام اشىق (بارلىق جاعىنان) ەمەس، قالقان تارىزدەس. قوعامدى كىنالاي بەرۋگە بولمايدى، ءبىراق ومىرىمىزدە جازىلماعان ەرەجەلەر تىم كوپ. ەرەجەلەر، ۇستانىمدار دەمالاتىن اۋامىزدى لاستايدى، دەم الا الماي قىسىلامىز.

مەندە دە وز-وزىمە قول جۇمساۋ ويلارى كەلگەن ساتتەر بولعان. سەبەبى قورقاق ەدىم. ءقازىر ۋاقىت وتە كەلە شەشىلمەيتىن ماسەلەنىڭ جوق ەكەندىگىن، تەك ۋاقىت قانا بارلىعىن ءوز ورنىنا جايعاستىراتىنىن ءتۇسىندىم. مەنىڭ ءولىمىم ەش نارسەگە اپارمايتىنىن، تەك جاقىندارىما قيانات اكەلەتىن دە ءتۇسىندىم. مەن وز-وزىمە قول جۇمساپ ولسەم، قايعىعا شىداماعان انام كەلىپ ءوز وزىنە قول جۇمسايدى، اكەم قىزىنان، ايەلىنەن ايىرىلعان ول جىندانىپ كەتەدى، قارىنداسىنىڭ، شەشەسىنىڭ مۇردەلەرىن كورىپ، اكەسىنىڭ ەسىنىڭ اۋىسقاندىعىن بايقاعان اعام ومىردە تىرەكسىز، ءۇمىتسىز قالاتىنى ءسوزسىز. ەڭ سوڭىندا اعامنىڭ تاسجۇرەككە اينالىپ، جامان جولعا ءتۇسىپ، ءومىرىن تەمىر توردا وتكىزۋىنە اكەلىپ تىرەيدى. مەنىڭ قورقاقتىعىم، ەرىكسىزدىگىم، اقىماقتىعىم قانشاما ءومىردى قيىپ كەتەر ەدى. مەنەن قانشاما ۇرپاق، اعامنان قانشاما ۇرپاق تاراۋ كەرەك ەدى، سوندا مەنىڭ ءولىمىم ۇرپاق جالعاسۋىن توقتاتار ەدى.

بۇل ومىرگە مەنىڭشە ەشكىم جاي كەلمەيدى. اركىمنىڭ ءوز ميسسياسى بار. مەنىڭ ميسسيام قوعامعا، مەملكەتكە، حالىققا پايدالى بولۋ. مەن ءوزىمدى مىسال رەتىندە كەلتىرۋدەن قورىقپايمىن. سەبەبى ءوز باسىنان وتكەرگەن عانا ماسەلەنىڭ انىق قانىعىن اشا الادى. «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەيدى حالىق.

ءسوزىمنىڭ سوڭىندا سىزگە ءسىزدىڭ ەرەكشە، قايتالانباس تۇلعا ەكەندىگىڭىزدى ايتقىم كەلەدى.  ماعان سەنىڭىز ءسىز ومىرگە، قوعامعا كەرەكسىز. ءسىز بىرەۋدىڭ ءومىرىن وزگەرتىپ، بىرەۋدى باقىتتى ەتە الاسىز.

P.S.: ءولىم دەگەن نە؟ ءولىم دەگەنىمىز بۇگىنگىمەن قوش ايتىسىپ، ەرتەڭگىنىڭ جولىنا اتتانۋ. ءولۋ دە ەش ابەستىك جوق. تەك قالاي ءومىر ءسۇردىڭ، قالاي ولگەندىگىڭ ءۇشىن الدا سەنى ەسەپ كۇتەتىندىگىن ۇمىتپا. ايتا كەتەتىن ءبىر جايت، ۋاقىتتى زايا كەتىرمەيىك. حالىققا پايدالى ءىس تىندىرايىق. ءبىزدى دە ءبىز كەتكەننەن كەيىن دۇركىرەتىپ بىرەۋلەر ەسىنە السىن.

  جازيرا بايدالى