قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى عۇلامالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، دوسەنت، ءدىنتانۋشى عالىم ابدۋللا قاجى جولداسۇلىمەن ەل ىشىندەگى ءدىني كوزقاراستار تۋرالى از-كەم سۇحبات قۇرعان ەدىك. نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.
– باتىس ەلدەرىندە يسلام ءدىنى - سوعىس ءدىنى، توتاليتارلىق ءدىن دەگەن پىكىر ءجيى ايتىلادى. وسى تۇجىرىمعا نەندەي پىكىر ايتاسىز؟
– ءبيسميللاھير-روحمانير-روحيم. ءال-حامدۋ ءليللاھ، ۋاس-سولاتۋ ءۋاس-سالامۋ ‘ءالا ءراسۋليللاھ. اللاھ تاعالانىڭ ءدىنى – ءار ۋاقىتتا بەيبىت ءدىن. ادام بالاسى ءوز تاريحىندا كوپتەگەن وتپەلى كەزەڭدەردى باسىنان كەشىردى. ونىڭ ءدىني تانىمى دا وسى كەزەڭدەرمەن بايلانىستى وزگەرىپ، قۇبىلىپ وتىردى. ءراسۋلىمىز سوللاللووھۋ ‘ءالايھي ءۋا ءساللامنىڭ ءبىر حاديسىندە 124 مىڭ پايعامبار وتكەندىگى ايتىلادى. ۇلى جاراتۋشىنىڭ سونشاما مىڭداردان تاڭداپ جىبەرىلگەن ءبىر دە ءبىر وكىلى – ەلشىسى اسكەري، كىسى ولتىرۋگە بەيىمدەلگەن قۇرالدى، نە قارۋدى ويلاپ شىعارماعان. نۇح پايعامبار ‘ءالايھيس-سالام ادامزات بالاسىن الاپات توپاننان قۇتقارۋ ءۇشىن كەمە جاسادى، ىدىرىس پايعامبار ‘ءالايھيس-سالام اعارتۋشىلىقپەن، ال يسا پايعامبار ‘ءالايھيس-سالام ەمشىلىك مۇعجىزاسىمەن تانىلدى. ءار پايعامباردىڭ ءوزى تۇرعان ورتاسىنا ساي مۇعجىزاسى مەن كاسىبى بولدى. ءبىراق، ەشقايسىسى ادام بالاسىنا كۇش قولداناتىن، كىسى ولتىرەتىن قارۋ، نە بىرەر قۇرال جاساعان ەمەس. بۇل – يسلام ءدىنىنىڭ بەيبىت ءدىن ەكەندىگىنىڭ جارقىن ءبىر دالەلى.
– تەررورلىق اكتىلەر كەزىندە كوپتەگەن جازىقسىز ادامدار قازا تاۋىپ جاتادى. قۇران اياتتارى مەن پايعامبارىمىز س.ا.س. حاديستەرى وسى اسا قاتىگەزدىكپەن، زۇلىمدىقپەن ادام ءولتىرۋ جايلى نە نە دەيدى؟
– مىسالى، «نيسا» سۇرەسىنىڭ 93-اياتىندا اللاھ (تاعالا) مۇسىلماندارعا بىلاي دەپ بۇيىرادى: «كىم ءبىر مومىندى ادەيى ولتىرەتىن بولسا، ونىڭ جازاسى ماڭگىلىككە ءجاھاننام. وعان اللاھ (تاعالا) قاھار ەتەدى، لاعنەتتەيدى جانە وعان وتە زور ازاپ ازىرلەيدى». كىسى ءولتىرۋدىڭ جازاسى وتە اۋىر، ويتكەنى، پەندە اتاۋلىنىڭ اجالى مەن ءولتىرىلۋى تەك جاراتۋشى يەنىڭ ەركىندەگى نارسە، ادام ءولتىرۋ – اللاھتىڭ قۇزىرەتىنە قول سۇعۋ بولىپ تابىلادى. ءراسۋلىمىز تاعى ءبىر حاديسىندە: «ادامداردىڭ اراسىندا ەڭ الدىمەن قيامەت كۇنى قاننىڭ تورەلىگى بەرىلەدى» دەگەن.
– مۇسىلمانداردىڭ باسقا ءدىن وكىلدەرىنە كوزقاراسى مەن قارىم-قاتىناسى قانداي بولۋى كەرەك؟
– مۇسىلمان ەلدەرىندە تۇراتىن وزگە ءدىن وكىلدەرىن دە يسلام ءوزىنىڭ قامقورلىعىنان كەندە قىلماعان. الدىمەن حاق يەمىز «يۋنۋس» سۇرەسىنىڭ 99-اياتىندا بىلاي دەيدى: «سەن جۇرتتىڭ ءبارىن مومىن مۇسىلمان بولسىن دەپ ءماجبۇر قىلماقپىسىڭ؟». ال «باقارا» سۋرەسىنىڭ 256-اياتىندا: «دىنگە زورلىق جوق» دەيدى. مۇسىلمان ەلىندە مۇسىلمان بيلىگىن مويىنداپ جانە بيلىككە الىم-سالىق تولەپ تۇرعان كىتابيمەن داۋلاسۋعا، نە ولارعا قىسىم كورسەتۋگە يسلام جول بەرمەيدى، ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعايدى. كىتابيلەر ءۇشىن حالال بولعان نارسەلەر بار، ولاردى يسلام حارام ەتكەن دەپ تىيۋعا بولمايدى. ياھۋديلەر ءۇشىن سەنبى كۇنى جۇمىس ىستەۋ حارام. ولاردى سەنبىدە جۇمىسقا جەگۋگە بولمايدى، حريستيان جەكسەنبىدە شىركەۋگە بارۋى ءتيىس، ولارعا وسى ىستە بوگەت بولۋ جارامايدى. مۇسىلمان ەلدەرىندە وسىنى ەسكەرگەن، ولار ەشقانداي كەدەرگىسىز ءوز قۇلشىلىقتارىن اتقارىپ جاتىر. كىتابي قاۋىمداردان ءبىر توپ ناجراندىقتار مادينەدە پايعامبارىمىزدىڭ ‘ءالايھيس-سولاتۋ ءۋاس-سالام مەشىتىندە عيبادات قىلۋعا رۇقسات الىپ، وسى مەشىتتە نامازدارىن وقىعانىن يسلام تاريحشىلارى حابارلايدى. ولارعا ءوز ساحابالارىنان ەشكىمنىڭ قارسىلىق ءبىلدىرىپ، بوگەت بولۋىنا رۇقسات ەتپەگەندىگىن جازادى. مىنە، باسقا ءدىن وكىلدەرىمەن قارىم-قاتىناستىڭ ناعىز يسلامي ۇلگىسى وسىنداي!
– ءقازىر كەيبىر قانداستارىمىز «كاپىر» دەگەن قورقىنىشتى ۇكىمدى وڭاي، وڭدى-سولدى شىعاراتىن بولدى. وسى جايلى ايتا كەتسەڭىز.
– ءبىزدىڭ ەلىمىز – زايىرلى، دەموكراتيالىق ەل. نامازىمىزدى ەشبىر كەدەرگىسىز وقىپ جاتىرمىز، جاڭا مەشىتتەر اشىلىپ جاتىر. دەسە دە ءبىزدىڭ ىشكى پروبلەمالارىمىز جەتكىلىكتى. مەشىتتەردە ءقازىر جاستار – نەگىزگى جاماعات، ءبىراق، ولاردىڭ جاقىننان بەرى عانا دىنگە بۇرىلعاندىعىن كەيبىرەۋلەر تەرىس پيعىلدا پايدالانىپ ءجۇر. ولار كىم ناماز وقىماسا كاپىر، كىم انانى ىستەمەسە كاپىر، مىنانى ىستەمەسە كاپىر دەگەنگە كىرىسىپ كەتتى. ال ءقازىر كەيبىر جەلوكپەلەر «ناماز وقىماسا بولدى»، دەپ، ونداي ادامداردىڭ مال-مۇلكى تۇرماق وزىنە دە قاستاندىق جاساۋدان قايمىقپاي وتىر ەمەس پە؟ بۇل، ارينە، سول «كاپىر» دەپ ايدار تاڭۋشىلاردىڭ قانداس، دىندەس باۋىرلارىنا جاساعان ۇلكەن زۇلىمدىعى. ەڭ باستىسى – بۇل ايىپتاۋلار دىنگە، ونىڭ قاينار كوزدەرىنە نەگىزدەلمەگەن. مۇسىلمان بالاسىن مۇسىلمانشىلىقتان شىعارۋ ارەكەتى اسقىنا تۇسكەن قازىرگى تاڭدا جۇگىنگەندە اداسپايتىنداي ريۋاياتتار مول. وعان دا شۇكىر.
– بۇگىندە ورىمدەي جاستارعا دەيىن ۇزىن ساقال قويۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندەگى تارتىستى تاقىرىپقا اينالدى. وسى جايلى پىكىرىڭىزدى بىلدىرە كەتسەڭىز.
– كەيبىر ءدىلمۇرات، ءابدىحالىق سەكىلدى ادامدار كەزىندە ءداستۇرلى يسلامدى مويىنداماي، وزدەرىنشە جۇرتشىلىقتى دۇرىس جولعا باستاعان بولىپ، ەلدى ءبۇلدىرۋ ىستەرىنە مۇرىندىق بولدى. بۇگىندە بۇل بەلسەندىلەر اراب ەلدەرىندە بوي تاسالاپ ءجۇر. ءداستۇرلى يسلامدى مويىنداماۋ قاسىرەتىنەن، ءتىپتى، ساقال قويۋ دا داۋلى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالدى. جۇما نامازىندا (اتىراۋدىڭ «تاقۋا» مەشىتىندەگى اڭگىمەدە) ساقال قويعان جىگىتتەرگە:
ساقال قويۋ پارىز با، ءسۇننات پە، نە ءۋاجىپ پە؟ – دەپ ساۋال قويدىم.
ءۋاجىپ، ونى قىرۋ حارام دەگەن، - دەستى ولار.
جارايدى، مەن وعان تالاسپاي-اق قويايىن، بالا-شاعانى باعۋدىڭ ۇكىمى نە؟
پارىز.
ەندەشە، وسى ءبىر ءسۇننات نەمەسە سودان ءسال عانا جوعارى تۇرعان امال ءۇشىن (ولار ءۇشىن جۇمىس تابۋ وتە قيىن، ولاردىڭ ساقالدارى ءۇشىن ەشكىم جۇمىس بەرگىسى كەلمەيدى) سەندەر جۇمىس تاپپاي تەنتىرەپ، بالا-شاعالارىڭ قانعىرىپ جۇرگەنىنە كىم جازىقتى؟ وسى جاقسى ما؟
ارينە، ولار ماعان بۇل ساۋالىما جاۋاپ بەرە المادى. ولار مەنەن ءار شارعي امال سايىن انىق، ناقتى ريۋايات جونىندە سۇرادى. ءار امالعا ولاردى توقتاتارداي ريۋايات كەلتىرە بەرۋ وڭاي تىرلىك ەمەس. ولاردىڭ، ءتىپتى، ءوز اتا-انالارىن مۇسىلمان ەمەس دەۋلەرىن توقتاتۋ قيىن. مۇنداي تاعلىم ولارعا اسپاننان جاۋمايدى، ول اراب ەلدەرىنەن كەلىپ جاتىر. وسىدان كەيىن ساقال تۋرالى ريۋاياتتاردى دا قاراپ شىعۋ قاجەت بولدى. بۇل كۇننىڭ اسا داۋلى ماسەلەسى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، سول ريۋاياتتاردىڭ ءبىر قاتارىن كەلتىرە كەتەيىن.
ءمۇحامماد يبن حاسان «ءال-اسار» كىتابىندا يمام ءابۋ حانيفا ءھايسام روحماتۋللووھي ‘الايھيدەن، ول يبن ومار رودياللووھۋ ‘انھۋدان، «ول كىسى ساقالىنىڭ استىنان ۋىستاپ ۇستايدى ەكەن دە ودان تومەن جاعىن كەسىپ تاستايدى ەكەن» دەگەن دەرەك كەلتىرەدى. (900-بەت). يمام ءمۋحامماد روحماتۋللووھي ‘ءالايھ: «وسىنى ءبىز ۇستانامىز، ول ءابۋ حانيفانىڭ قاۋلىسى»، - دەيدى.
يمام تيرميزي روحماتۋللووھي ‘ءالايھي دە ءامىر يبن شۋ‘ايىب، ول اكەسىنەن، ال اكەسى اتاسىنان ناقىل ەتەدى. «ءنابي سوللاللووھۋ ‘ءالايھي ءۋا ءساللام ساقالىنىڭ استىنان دا، جان-جاعىنان دا الىپ تاستاۋشى ەدى»، دەيدى. يسلامدا بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى حاسان باسري روحماتۋللووھي ‘ءالايھي دە: «ساقالدىڭ ۇزىنىنان دا، ەنىنەن دە الىنادى. تىم شەكتەن شىقپاسىن» - دەپتى. الايدا، ءقايبىر شەيحتاردىڭ ايتقاندارىن ارقالانىپ، تەك سونىمەن امال ەتۋدى ءجون كورەتىن الگى جەلوكپەلەرگە بۇل ايتقانىمىز اسەر ەتە مە، جوق پا، بۇل جاعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە. ولاردىڭ قازىرگى ۇستاز تۇتىپ جۇرگەن كىسىلەرى، ولارشا «شەيحتارى» ءبىز ايتىپ وتىرعان عۇلامالاردىڭ قۇزىرىندا كىسى دەۋگە تاتىمايدى دا عوي.
– جىك-جىككە ءبولىنۋ تەندەنسياسى – بۇگىنگى كۇننىڭ كەرتارتپا بولمىسىنا اينالىپ كەلەدى. يسلامي ۇستانىمدار بۇل بولمىس جايلى نە دەيدى؟
– ەندەشە، وسىنداي اداسۋشىلىققا ۇشىراماۋدىڭ ەڭ تۋرا، ءارى سەنىمدى جولى ءتۇرلى كۇدىكتى توپتارعا نەمەسە جاماعاتتارعا ىلەسۋدەن اۋلاق بولۋ، ەڭ تۋرا، سەنىمدى «ساۋادى اعزام» جولىن ۇستانۋ. «ساۋادى اعزام» – «ەڭ ۇلكەن توپ». پايعامبارىمىز سوللاللووھۋ ‘ءالايھي ءۋا ءساللام: «البەتتە، مەنىڭ ءۇمماتىم اداسۋعا (قاتەلەسۋ، سالعىلاسۋ، جولدان تايۋ سياقتى ىستەرگە) ۇجىم بولمايدى. ەگەر (ءتۇرلى توپتار پايدا بولىپ) يحتيلافقا (قايشىلىقتارعا) كەزدەسسەڭدەر، سەندەرگە «ساۋادى اعزام» جاماعاتىنىڭ ۇستانعان جولىن ۇستانۋ ءۋاجىپ بولادى»- دەگەن. دەمەك، جاماعاتتان اجىراۋعا، ۇزاقتاۋعا ەشقانداي دالەل جوق، سوندا دا ءوز دەگەنىن ءجون كورەتىن كىسىلەر احىرەتتىك ءحالىنىڭ مۇشكىل بولاتىنىن ويلاسىن. كوپشىلىكتەن قول ءۇزۋ جاقسىلىققا اپارمايدى، قايتا ىنتىماق ءۇشىن ءوز تالاپتارىن قويا تۇرىپ، وزگە باۋىرلارمەن قوعامداسقان كوپ ارتىق.
– قوجا احمەت ياساۋي بابانىڭ اتقارعان ۇددەسى (ميسسياسى) جايلى ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر...
– ءبىزدىڭ جەتە باعالاي الماي جۇرگەن قوجا احمەت ياساۋي بابانى، ونىڭ جازعان «ديۋانى حيكمەتى» قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا رۋحاني تىرەك جانە ءدىني ۇستانىمدارىندا باسشىلىققا العان، وزدەرى ءۇشىن تۇسىنىكتى قاينار بولىپ قىزمەت قىلعانىن جۇرت بىلە بەرمەيدى. ويتكەنى، 1510 جىلى يسمايل شاح دەشتى قىپشاقتى وزىنە باس ءيدىرىپ، الاۋيت دىنىنە تارتپاق بولدى. سول كەزدە قازاقتىڭ كوزى اشىق وقىعاندارى وسى ءبىر حيكمەت كىتابىن جالاۋ ەتىپ كوتەردى. رۋحى اسقاق قازاق دالاسى يسمايل شاح الدىندا باس يمەدى.
جاراتقان يە بىزگە مەيىربان ەكەندىگىن جوعارىدا كەلتىرگەن اياتتار مەن حاديستەردەن كورىپ تۇرمىز، ءبىراق، كوبىنە سول كەڭ مارحاماتتان كەندە قالىپ وتىرامىز. ءبىز بولماشى ريۋاياتتارعا بولا تارتىسىپ، تالاسىپ وتىرساق، وزگەلەرگە كورسەتە الارلىقتاي ونەگەمىز بولماي قالادى. ءبارىمىز دە ءومىرىمىزدىڭ ءمانى دە، ءسانى دە بولعان حاق تاعالانىڭ جىبەرگەن دىنىمەن جۇرگەنىمىز ابزال دەگىم كەلەدى.
سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
سۇحباتتاسقان سەيىت يماتوۆ
دەرەككوز: oinet.kz
