بىرىنشىدەن، كوپشىلىك بۇل وداقتىڭ كەلىسىم-شارتىمەن تانىسقان جوق. ساراپشىلار، بىلىكتى ەكونوميستەر ارنايى ماقالالار جازعان جوق. ۇكىمەت تاراپىنان "نە ءۇشىن قاجەت؟" دەگەن سۇراققا ناقتى ارگۋمەنتتەلگەن جاۋاپ ەستي المادىق. سوندىقتان، ەل ازاماتتارى ءارتۇرلى بولجامداردى وزدەرى جاساۋعا ءماجبۇر بولىپ قالدى. بۇل جاعدايدى ءوزىنىڭ ساياسي مۇددەسىنە پايدالاناتىن تابىلدى. ياعني، اقپاراتتىق ۆاكۋۋم تولتىرىلعان جوق. كىم كىنالى دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ىزدەۋگە ەندى تىم كەش.  ەكىنشىدەن، ەل ازاماتتارىن ەكونوميكالىق دامۋدان گورى مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ءقاۋىپ ءتونۋ فاكتورى قاتتى مازالايدى. بۇل تۇسىنىكتى دە. رەسەيدىڭ سوڭعى قادامدارىنىڭ بارلىعىن بۇل ويدى پايدا بولۋىنىڭ زاڭدى ەكەنىن كورسەتەدى. ماسەلەن، قىرىمدى تارتىپ الۋى، ياعني، رسەيدىڭ ءوزى قول قويعان قۇجاتتارىنا كەپىلدىك بەرە الماۋى، رەسەي ساياساتكەرلەرىنىڭ سولتۇستىك وبلىستارىمىزدىڭ تاريحي تۇرعىدان وزدەرىنىڭ اتامەكەنى دەپ جاريالاۋى، ورتاق ۆاليۋتا تۋرالى پىكىردىڭ ايتىلۋى، ال ەڭ باستىسى ءپۋتيننىڭ "سوۆەت وداعىنىڭ كۇيرەۋ - XX عاسىردىڭ ەڭ ءىرى اپاتى" دەپ مالىمدەۋى ۇكىمەتتتىڭ بۇل تەك ەكونوميكالىق وداق دەگەن پىكىرىنە كۇمان تۋدىرادى. قىسقاسى، حالىقتىڭ ۋايىمداۋىنا تولىق نەگىز بار. 

ۇكىمەت: "بۇل ەكونوميكالىق وداق، بىزگە پايدالى بولماق"

مەنىڭ ويىمشا، ءبىزدىڭ نارىق تىم تار ەكەنى راس. ياعني، تاۋار شىعارساق، ونى ساتاتىن نارىق قاجەت. 17 ملن. حالىقپەن الىسقا شابا المايسىڭ. ەكونوميكالىق ينتەگراسيا قاجەت-اق. ءبىزدىڭ شىعارعان تاۋارلار كىمگە قاجەت دەگەن سۇراق بار. ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگى ۇلكەن ماسەلە. ەۋروپالىق وداق، اقش، جۇڭگو ءبىزدىڭ تەك شيكىزاتتى الۋعا عانا مۇددەلى. سوندىقتان، ەگەر بۇل راسىمەن ەكونوميكالىق وداق بولسا، بىزگە ءتيىمدى. ەندى مۇنىڭ ءوزىنىڭ شارتتارى بار: 1. ەگەر، ەكونوميكا ءارتاراپتانباي وسى جاعدايدا قالاتىن بولسا، بۇل وداق -ۇلكەن مينۋس. ءبىزدىڭ ەكسپورت 80%-ى شيكىزات. ەكسپورتتاعى دايىن تاۋار ۇلەسى بار-جوعى 4 ملرد. دوللار. ياعني، سەن وداققا كىردىڭ نە، كىرمەدىڭ نە ايىرماشىلىق بولمايدى. كەرىسىنشە ۇتىلاساڭ. سەبەبى، شيكىزاتقا الەم نارىعىندا سۇرانىس جوعارى. وداق تەك كەدەرگى بولادى. سوڭعى ەكى جىلدىڭ ستاتيستيكاسى وسىنى دالەلدەدى. 2011-2013 جىلدارى كەدەندىك وداققا كىرەتىن مەملەكەتتەرگە ءبىزدىڭ ەكسپورت 7،1 ملرد. دوللاردان 5،8 ملرد. دوللارعا تۇسكەن. ال يمپورت 15،9 ملرد. دوللاردان 18،3 ملرد. دوللارعا وسكەن. سوندىقتان، قازاقستاننىڭ بۇل وداقتان ۇتىلۋىنىڭ قازىرگى سەبەبىنىڭ باستىسى - ەكسپورتتايتىن تاۋار جوق. 2. بار تاۋاردىڭ ءوزىن رەسەيگە ەكسپورتتاۋدا پروبلەما كوپ. ءبىزدىڭ زاڭ بازاسى، كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جوبالارى رەسەيگە قاراعاندا الدەقايدا دامىپ كەتكەن. كەلەسى تاراپتان رەسەيدىڭ ءوزىنىڭ نارىعىنا ارنايى كەدەرگىلەر جاساپ وتىرعانى انىق. مۇنى دالەلدەۋدىڭ قاجەتى جوق. جالپى العاندا، پروبلەمانىڭ ءبارى وزىمىزدە. ۇكىمەت ءارتاراپتاندىرۋدى جۇزەگە اسىرا الماي، وزدەرىن قيىن جاعدايعا تىعىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە، كەلىسسوزدەر بارىسىندا تاباندىلىق تانىتۋى ءتيىس. سونداي-اق دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا تەزىرەك كىرۋىمىز قاجەت.

حالىق: "تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلامىز"

مەنىڭ ويىمشا،  قازاقستان بۇل وداققا كىرمەي جاتىپ ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىكتە. بۇل پروبلەمانى رەسەيدەن كورۋدىڭ قاجەتى شامالى. كىنا وزىمىزدە. ماسەلەن، حالىق تۇتىناتىن نەگىزگى تاۋاردىڭ 60-70%-ى يمپورتتالادى. ءقاۋىپتى كورسەتكىشتىڭ ءبىرى فارماسيەۆتيكا (دارى-دارىمەك) تاۋارلارىنىڭ تەك 16%-ى عانا ەلىمىزدە وندىرىلەدى. سونىمەن قاتار، بۇگىندە ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىك دەگەن سالىستىرمالى ۇعىم. قازىرگى عالامدىق ەكونوميكادا ءبارى بىر-بىرىنە تاۋەلدى. وسى رەتتە، باستىسى بالانستى ساقتاي ءبىلۋ.   رەسەي، جالپى تمد اۋماعىنىڭ ءبىزدىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى تىم جوعارى. ەكسپورتتىڭ 59%-ى، ال يمپورتتىڭ 63%-ى وسى مەملەكەتتەرگە كەلەدى. بۇل كورسەتكىشتەن-اق تۇسىنە بەرسەڭىزدەر بولادى. 

رەسەي ءۇشىن  بۇل  تەك ەكونوميكالىق وداق ەمەس

ەندى، تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق. بۇل انىق ءقاۋىپ ەكەنى وتىرىك ەمەس. ءپۋتيننىڭ رەجيمىنىڭ ماقساتى ايقىن-اق. 300 جىل بويى ءوزىنىڭ ق ۇلى رەتىندە قاراعان ۇلتتى ەندى تەڭ دەڭگەيدەگى ارىپتەس رەتىندە قاراۋ ولار ءۇشىن تىم اۋىر. سوڭعى ۋكراينادا بولعان جاعداي بىزگە ساباق بولۋى شارت. رەسەي مۇنى تەك ەكونوميكالىق ينتەگراسيا رەتىندە قاراستىرعاندا بۇل ءسوزسىز پايدالى بولار ەدى. اتتەڭ، ولاي ەمەس قوي. سولتۇستىك وبلىستاردىڭ تارتىپ الۋ ءقاۋىپى - رەسەي ءۇشىن باستى كوزىردىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ ۇكىمەتتى انىق شانتاج جاسايتىنى انىق. سول ءۇشىن دە بولدىرماۋ ءۇشىن ناقتى قادامدار جاسالىپ جاتىر. سەنەتىنىم: 1. پرەزيدەنت نازاربايەۆ. ونىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىن وڭاي بەرە سالماسى انىق. نە دەسەڭىز دە بۇل مەنىڭ ويىم. 2. اقش پەن رەسەي اراسىنداعى تارتىس. مەنىڭشە، بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ءتيىمدى جولى ۇكىمەت ءوزىنىڭ پايداسىن عانا ويلاي بەرمەي، ناقتى ىسكە كىرىسىپ، ەكونوميكانىڭ ءارتاراپتىندىرۋدى، حالىقتىڭ جاعدايىن جاساۋدى قامدانۋى ءتيىس. سوسىن، رەسەيمەن قاقتىعىس بولا قالعان جاعدايعا "پلان ب" كەرەك. ۇكىمەت اناعان-مىناعان ءبىر سەنە بەرمەي، حالىقتىڭ سەنىمە يە بولسا، ودان اسقان تۇراقتىلىقتىڭ جانە دامۋدىڭ كەپىلى جوق ەكەنىن تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتتى. بۇل ويىنشىق ەمەس، ەلدىڭ، حالىقتىڭ تاعدىرى. ەرتەڭ جاۋاپ بەرەسىزدەر، ۇمىتپاڭىزدار. ال ءبىز حالىق رەتىندە ارانداپ قالمايىق. تالاي قيىندىقتى كورگەن قازاق ۇلتى اللانىڭ قالاۋىمەن بۇل تاعدىرلى، سىندارلى كەزەڭدەردى باستاپ وتكەرىپ، ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ جولىنا تۇسەتىنىنە سەنەمىن. وعان، ساناسى تاۋەلسىز ۇرپاق كەپىلدىك.

رۋسلان جەلدىباي، ەكونوميست