ىستانبۇلداعى زەيتىنبۇرنۋ اۋدانىندا قازاق قوعامى بار. ۇيىم قازاق بيلىگى تاراپىنان قارجىلاندىرىلماسا دا، ول شەتتەگى قازاقتاردىڭ باس قوساتىن، ەلدەن كەلگەن ازاماتتاردى قارسى الاتىن رۋحاني ورتالىققا اينالعان. ءبىز دە تۇركياداعى ساپارىمىزدا وسىناۋ رۋحاني ورتالىققا باس سۇعىپ، قازاق قوعامىنىڭ ءتوراعاسى پازىل توپلۋمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. 

– تۇركياداعى قازاق قوعامى قاي كەزدەن باستاپ قۇرىلدى؟ – ۇيىم 1986 جىلى ومىرگە كەلدى. 1991 جىلدان باستاپ وسى ۇيىمعا جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەمىن. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تۇركياعا تۇڭعىش رەت رەسمي ساپارىمەن كەلگەندە ىستانبۇلداعى قازاقتار اۋەجايدان قۇرمەتتەپ قارسى العان ەدىك. تاۋەلسىز ەل بولدىق، ءوز پرەزيدەنتىمىز بار. ول كەزدەگى ايرىقشا كوڭىل-كۇي دە ەستەن كەتپەيدى. – سوناۋ جەر قيىرى تۇركياعا قانداس­تا­رىمىز قالاي جەتكەن؟ اتاقونىس شىعىس تۇركىستاننان اتالارىڭىزدىڭ اۋا كوشۋى­ءنىڭ سەبەبى نە؟ – اتالارىمىز زامانىندا جۇڭگو بيلىگى تاراپىنان قىسىم كورىپ، ۇلتتىق داستۇرىمىزدەن، دىنىمىزدەن ايىرىلماي تۇرعاندا شۇعىل كوشۋ كەرەك دەپ شەشىم قابىلدايدى. 1937 جىلى 17 مىڭ قازاق شىعىس تۇركىستاننان اتتانادى. سونىڭ بار-جوعى 2 مىڭى عانا امان-ەسەن تۇركياعا جەتىپتى. اكەم ايتىپ وتىراتىن: «ءۇندىستانعا جاقىنداعاندا قارىنداسىما وق ءتيدى. قارىنداسىما قارايلاپ شەشەم كەرى بۇرىلدى. جاعدايدى اكەمە ايتىپ ەدىم، مەنىڭ ارتىما قاراماۋىمدى بۇيىردى دا، اتىمدى الدىعا قاراي ايداپ قامشىلاپ جىبەردى» دەپ. نە كەرەك، ءۇندىستان شەكاراسىنا اياق ىلىكتىرىپتى. ەندى كوشتى اعىلشىن اسكەرلەرى قورشاپ الىپ، ەل-جۇرتتى قاتاڭ باقىلاۋعا الادى. ەكى-ۇش ادام پاكىستانعا قاشىپ بارىپ، مۇسىلمان ەل ەكەندىكتەرىن ايتىپ، پانا سۇرايدى. ودان كەيىن اتالارىمىز ون شاقتى جىل پاكىستان جەرىن تۇراقتاپ قالۋعا ءماجبۇر بولادى. ويتكەنى تۇركياداعى سوسياليستىك ۇكىمەت قاشقىندارعا جىلى قاباق تانىتپايدى. كەيىن ۇكىمەت اۋىسقان سوڭ تۇركيا قازاقتاردى قابىلدايدى. اۋەلگى 2 جىل بويى ۇكىمەت 2 مىڭ حالىقتى تەگىن اسىرايدى. سوسىن ءاربىر وتباسىعا جەكە ەنشى ءبولىپ بەرەدى. اۋىل-ايماقتارعا 200، 100، 60 ادامنان توپتاپ تاراتىپ ورنالاستىرادى. ءار وتباسىعا تيەسىلى جەر ۇلەستىرەدى، ءۇي سالىپ بەرەدى. جەر وڭدەۋ ءۇشىن تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتەدى. ءبىز دە سولاي جەر جىرتىپ، ەگىن ەكتىك. جەكە ءوز باسىم 15 جىل ەگىنشىلىك كاسىپپەن اينالىستىم. – وسى كۇنى قازاقتاردىڭ دەنى ىستان­بۇلدا تۇرادى. ونىڭ سىرى نەدە؟ – ەگىن ەگۋ وڭاي ەمەس. كەيدە ءونىم جاقسى شىعادى، كەيدە كەرىسىنشە تومەندەپ كەتەدى. اراعا ءبىرشاما جىل سالىپ، قازاقتار قالاعا شوعىرلانا باستادى. 1966 جىلى اكەمىز ەكەۋمىز دە ىستانبۇلعا كوشىپ كەلدىك. بۇل جەر ساۋداعا قولايلى ەكەن. تەرى وڭدەۋمەن اينالىستىق. تەرىدەن سىرت كيىمدەر تىگەتىنبىز. ءوز قولىمىزدان شىققان كيىمدەرىمىزدى ساياحاتشىلارعا ساتتىق. جاعدايىمىز ءبىرشاما وڭالا باس­تادى. 1991 جىلى رەسەيگە جول اشىلدى. ول جاقتان دا كاسىپكەرلەر اعىلىپ كەلە باستادى. ونىڭ ۇستىنە، تۇرىك فيرمالارى كيىم تىگۋدە الەمنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن وزدەرىنە ەنگىزىپ ۇلگەردى. بۇل سالادا يسپاندى قويىپ، يتاليامەن باسەكەگە تۇسەتىن جاعدايعا جەتتى. – مۇنداعى قازاقتاردىڭ كوبىنىڭ ءاتى-جونى، تەگى وزگە جۇرتتىڭ ەسىمدەرىمەن قويىلعان ءتارىزدى. نەلىكتەن ولاي؟ – اتالارىمىز العاش كەلگەندە جەرگىلىكتى تۇرىك اعايىندارمەن سويلەسۋى، ۇعىسۋى قيىنعا سوققان. سول سەبەپتى مە ەكەن، الدە وزگە دە سىرى بار ما، قۇجات بەرەتىن كەزدە اتالارىمىزدىڭ تەگىن تۇرىكشە جازىپ جىبەرىپتى. مىسالى، اكەمنىڭ ەسىمى – توقتاۋباي، اتامنىڭ اتى – ىستارشىن. – قازاق قوعامىنىڭ جاعدايى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز… – قازىرگى كەزدە قوعام قۇرىلتاي­شى­لارى – 7 ادام. ءبارىمىز زەينەتكەرمىز. بوس ۋاقىتىمىزدى ەلگە قىزمەت ەتۋگە ارناۋدى ماقسات تۇتتىق. ءباشىر احمەت كوسە – مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باسشىسى. ول كىسى قازاق ونەرىن ناسيحاتتاۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. ونىڭ ەلگە دەگەن ساعىنىشتان تۋعان «التاي تاۋىم» اتتى ءانى بار. قۇرالاي دەگەن قارىنداسىمىز كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەرىمىزدى قازاقشا بي بيلەۋگە ۇيرەتەدى. جاقىندا دومبىرا اسپابىنان ۇيىرمە اشىلدى. – وسى كۇنى تۇركياداعى قازاقتاردىڭ سانى قانشا؟ – تۇركيادا جالپى 20 مىڭ قازاق تۇرسا، سونىڭ 15 مىڭى – ىستانبۇلدا. جۇمىس ىزدەپ گەرمانيا، فرانسيا، ۇلىبريتانيا، شۆەساريا، اۆستريا سياقتى مەملەكەتتەرىنە كەتكەن جاستارىمىز كوپ. ون جىل تۇرىپ، ىستانبۇلعا قايتىپ ورالامىز دەگەن وتباسىلار بارعان جەرلەرىندە تۇراقتاپ قالىپ جاتىر. دەگەنمەن، ولار جىل سايىن جاز مەزگىلىندە ىستانبۇلعا كەلىپ، دەمالىپ، وسىنداعى اعايىندارمەن جۇزدەسىپ قايتادى. – ىستانبۇلداعى قازاق بالالارى قازاقشا بىلمەيتىنىن بايقاپ قالدىق… – ءبارى ەمەس، اراسىندا بىلەتىندەرى دە بار. بۇرىن اتالارىمىز تۇرىكشە بىلمەي كوپ قينالدى. ءبىز تۇرىكشە مەكتەپكە باردىق. وقۋدا، ءوز ورتامىزدا تۇرىكشە سويلەسسەك تە، اكە-شەشەمىزبەن قازاقشا تىلدەسەتىن ەدىك. ءبىزدىڭ تولقىن قازاقشا-تۇرىكشە ارالاستىرىپ سويلەيدى. كەيىنگى جاستار قازاق ءتىلىن بىلمەسە، ولاردان وربىگەن ۇرپاق وزدەرىنىڭ قازاق ەكەندىكتەرىن دە ۇمىتىپ قالۋى كادىك. – قازاقستان تاراپىنان ۇيىمدا­رىڭىز­عا قولداۋ كورسەتىلە مە؟ – جوق، قولداۋ كورسەتىلمەيدى. عيماراتىمىزدى جالعا بەرۋ ارقىلى كۇن كورىپ وتىرمىز. قازاق ءتىلىن، مادەنيەتىن، ۇلتتىق سالت-ساناسىن جاڭعىرتاتىن وقۋ قۇرالدارى بىزدە مۇلدە جوق. – زەيتىنبۇرنۋ – ىستانبۇلدىڭ قازاقتارى ءجيى شوعىرلانعان اۋدان. وسىندا قازاقشا ءبىلىم بەرەتىن ءبىر مەكتەپ اشىلسا دا، ارتىقتىق ەتپەيدى عوي. – قازاق تىلىندە مەكتەپ اشۋ ءۇشىن قوماقتى قاراجات كەرەك. جەر ساتىپ الىپ، عيمارات تۇرعىزىپ، ونى قاجەت ماماندارمەن، قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتەتىن دەمەۋشىلەر بولسا، ارينە، ويلانۋعا بولادى. ويتكەنى قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتىڭ قاجەت ەكەنى راس. ەڭ قۇرىعاندا، ورتالىعىمىزدا قازاقشا ءتىل ۇيرەتەتىن كەشەندى ورتالىق اشىلۋى كەرەك. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن ارمان اۋباكىر

"انا ءتىلى" گازەتى