جازۋشىنىڭ ءومىرى، دۇنيەگە كوزقاراسى، شىعاماشىلىق ءادىسى وقىرماندى قىزىقتىراتىن ماسەلە. كوپتەگەن وقىرماندار ءوزى جاقسى كورەتىن جازۋشسى تۋرالى كوبىرەك بىلگىسى كەلەدى. تومەندەگى سۋحبات رەسەيدە شىققان «لاتىن امەريكاسى»جۋرنالىنىڭ 1980 جىلعى، 1 سانىنان قىسقارتىلىپ الىندى. بۇل سۇحباتتا گارسيا ماركەستىڭ ءوز شىعارمالارىنىڭ جازىلۋ تاريحى، شىعارمالارىنىڭ جەتىستىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرى تۋرالى، باستىسى ادەبيەتتى ءتۇسىنۋ تۋراسىنداعى پىكىرلەرى بەرىلگەن.
«پوەزبەن جۇرسەم، جەنيەۆا قالاسىنا سەگىز ساعاتتىق ازاپتى جولدى باسىپ ءوتۋىم كەرەك. ءبىر جاقسىسى، دوستارىمنان «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىق» اتتى روماندى سۇراپ العان ەدىم. بولماسا وقيتىن ەش نارسە جوق، بۇل ۇزاق جولدا نە ىستەرىمدى بىلمەي جىندانىپ كەتەر مە ەدىم. سونىمەن ءوزىم جازعان روماندى وقىدىم. شىنىمدى ايتسام، شىعارمانىڭ ءۇش-تورت ءبولىمىن وقىپ كوردىم.»
- سونىمەن كىتابىڭىز وزىڭىزگە ۇنادى ما؟
- راسىمدى ايتسام ۇنامادى. شىعارما جازىپ جاتقاندا ودان مىقتى كىتاپ جوق ەكەنىنە سەنەسىڭ. ءبىراق ونى وسى جولى وقىعانىمدا روماندى جازعان كەزىمدە مەندە نە جەتىسپەگەنىن سەزىندىم.تاعىدا ءبىر جاعداي، شىعارمادا تەك بولعان ۋاقيعانى ايتىپ بەرىپپىن، بۇل جازۋشى ءۇشىن ۇيات نارسە. اسىلىندا، بۇل شىعارمانى جازا باستاعان كەزىمدە ۋاقىتىم از بولدى، سونىمەن قاتار، شىعارمانى تەز ءبىتىرۋىم كەرەك بولى. «ادىرنانىڭ كوزى» شىعارمامدى جەتى جىل ىشىندە اسىقپاي جازعان ەدىم، سوندىقتان، «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىق»رومانىنىڭ جازىلۋى قيىن بولعان.
مەن وتە تالعامپاز وقىرمانمىن. ەگەر كىتاپ ۇناماسا ونى تاستايمىن. شىعارما جازعاندا دا سولاي ىستەيمىن. قولىما قالام الىپ جازا باستاعاندا جازعاندارىم وقىرمان ءۇشىن قىزىقسىز بولاتىنىن بايقاسام دەرەۋ جىرتىپ تاستايمىن. سول سەبەپتى، شىعارمالارىمنىڭ جاندى دا شىنايى بولاتىن جولدارىن ىزدەيمىن. «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىقتى» - جازىپ جاتقانىمدا دا سونداي بولدى. شىعارمادا وتە كوپ اۋلەت تۋرالى جازىلۋى كەرەك ەدى، كەيىندەپ، ەگەر وسىنداي جولمەن جازسام زاماندى قايتالاعان بولىپ قالادى دا رومان وقىرماندى زەرىكتىرىپ قويادى دەپ ويلادىم دا، شىعارمانىڭ تەڭ جارمىن جازىپ بولعاندا جازۋدى توقتاتتىم.
- ءبىر سىنشى «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىق» رومانى «ادىرنانىڭ كوزىنىڭ» مازمۇنىنا ۇقساپ قالعان دەيدى. ال، باسقالار بولسا رومانداعى تۇسىنە الماعان جەرلەرىن ءبىلۋ ءۇشىن قايتالاپ وقىپ شىعادى ەكەن. ءوزىڭىز بۇل تۋرالى نە دەيسىز؟
- سۇراعىڭىزدان كەيىن «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىق»رومانىن قايتا وقىپ شىعۋىم كەرەك سياقتى. بۇل سىزگە قانشالىق قىزىق بولسا، مەن ۇشىندە سولاي.
سىنشى تانىستارىم وتە كوپ، ولار بۇل شىعارما تۋرالى كوپتەگەن ماقالالار جازدى. ءبىراق بۇل كىتاپ تۋرالى ماقالالاردى وقىماعانىما كوپ بولدى. سىنشىلاردىڭ جالعان پىكىرلەرىن قابىلداي المايمىن. مەن وقىرمانمەن جازۋشى اراسىندا دانەكەردىڭ بولۋىن قالامايمىن. ءار ۋاقىت جازا باستاعانىمدا شىعارمالارىم ارقىلى ەشبىر «دەلدالسىز» وقىرمانعا ءبىر نارسە بەرۋگە ۇمتىلامىن. كەيبىر سىنشىلار شىعارمادا نە ايتىلعانىمەن ءىسى جوق، ءوزىنىڭ نە تۇسىنگەنىن وقىرمانعا تىقپالاعىسى كەلەدى. اۋەلى «ءسىز ارالاسپاڭىز، مەن وقىرمانمەن سويلەسىپ جاتىرمىن» دەگەندەي قىلىقتارىن كورىپ باسىڭ قاتادى. ال كەيبىرىنىڭ قيالىنا وقىرماندا كەلمەيدى. بۇل ءبىرجاعىنان، شىعارمادا انىق تۇسىنۋگە كەلمەيتىن جەرلەرى وتە كوپ، كوپ جاعدايدا سىنشىلار وسىنداي كۇردەلىلىكتى تۇسىندىرۋدەن قاشادى. «بۇل شىعارمادا جازۋشىنىڭ وزىدە نە ايتپاقشى بولعانىن بىلمەيدى.»، - دەپ جار سالادى. سوندىقتان ولاردىڭ پىكىرىن تازا قابىلداي المايمىن.
- «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىق»اتتى رومان«ادىرنانىڭ كوزى»شىعارماسىن قايتالاعان با؟
- مۇمكىن وسى شىعارما جانە باسقادا شىعارمالار سىنشىلارعا سولاي بولىپ كورىنۋى مۇمكىن،ءبىراق «ادىرنانىڭ كوزى» باسقا شىعارما دەپ ويلايمىن.
شىعارمامدى قايتا-قايتا تەزگە سالۋ وزىمە ۇنايدى. سەبەبى بۇل كىتاپ تىرشىلىكتىڭ ماڭگىلىك عۇمىرىمەن بايلانىستى. ادەبيەت ءتاريحىن قاراپ وتىرساڭىز، وتكەن عاسىرلاردا جۇرتتى ءتانتى ەتكەن نەبىر شىعارمالار بولعان، ۋاقىت وتە كەلە ولاردا ۇمىتىلدى. بۇل ۋاقىتتا سول كىتاپتاردى ەشكىمدە ىزدەمەيدى. «ءجۇز جىلدىق جالعىزدى» شىعارماسى بولسا، ەشكىم، ەشقاشان بىلمەيتىن داۋىرلەردى قامتىعان. مەندە بۇل شىعارماما ۋاقىتتىڭ قانداي باعا بەرەتىنىن ويلاپ، ابدىراپ قالامىن. مەن ءۇشىن بۇل كىتاپتىڭ ميليونداعان دانامەن ساتىلۋى، الەمنىڭ وتىزدان استام ەلىنە اۋدارىلۋى ماڭىزدى ەمەس، ماڭىزدىسى، بۇل شىعارمانىڭ ءوز قۇندىلىعىن جوعالتپاي ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ وقىلۋى بولىپ قالا بەرمەك. مىنە وسى ادەبيەتتەگى ماڭگىلىك بولسا كەرەك.
- وقىرمانداردىڭ حاتتارى تۋرالى ايتساڭىز.
- ءيا، وقىرماندارىم ۇنەمى حات جازادى. حاتتارىنىڭ كوبىندە ولار مەننەن شىعارمامنىڭ قولجازباسىن سۇرايدى. ياعني، مەنىڭ شىعارماشىلىعىمدى تالداپ، ديپلوم الۋ ءۇشىن جازاتىن ماقالالارى بويىنشا سۇراقتار سۇرايدى. حات ارقىلى ءوز سەزىمىن ايتىپ كەتەتىندەر جاعىمسىز، تۇسىنىكسىز سەزىلەدى. ءبىراق، ايەلىم وسىنداي حاتتاردى جيناپ جۇرەدى. ارينە، ول بۇل حاتتارعا جاۋاپ جازۋدى، ولاردى ساقتاپ قويۋدى ۇگىتتەيدى. وكىنەرلىگى، قاراپايىم وقىرمانداردىڭ تارتىنشاقتىعى ءبىزدىڭ ولارمەن بولعان بايلانىسىمىزعا ىقپالىن تيگىزەدى. بۇنداي بولعان جاعدايدا، ولاردىڭ شىعارماشىلىعىڭ ءجايلى نە ويلايتىنىن بىلمەيسىڭ. تۋراسىن ايتقاندا، «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىق» روماننىڭ وزدەرىنىڭ وتباسى ءتاريحى ەكەنى تۋراسىندا ۇنەمى حات جازادى. لاتىن امەريكاسىنداعى تۇرعىنداردىڭ بۇلاي جازعاندارىنىڭ ەش تاڭقالارلىعى جوق. ءبىراق ءبىر كۇنى گەرمانيادا، ءبىر كىشكەنە قالادا(اتىن ۇمىتىپپىن)جاسايتىن نەمىس ايەلدەن حات تاپسىرىپ الدىم. ونىڭ جازۋىنشا «ءجۇز جىلدىق جالعىزدىق» ولاردىڭ وتباسىنىڭ تاريحى ەكەن، رومانداعى ماكودوننا بولسا ولاردىڭ اۋىلى ەكەن. بۇل مەننىڭ نە ءۇشىن بۇل شىعارمانى كينو قىلىپ تۇسىرۋگە قوسىلمىيتىندىعىمدى كورسەتەتىن دالەل. اركەزدە اقشا ءۇشىن ارقانداي ىسكە دايىن تۇراتىن، شىعارمانى ءارتۇرلى قوسىمشالارمەن «بايىتاتىن» رەجيسسورلارعا كەلىسىمىمدى بەرمەي كەلەمىن، ولار مەنى كوندىرۋ ءۇشىن ءبىر ميليون، ەكى ميليون، مىنە ءقازىر ءۇش ميليون بەرەتىندىكتەرىن ايتىپ جاتىر، ءبىراق بۇلار مەنىڭ پىكىرىمدى وزگەرتە المايدى. مەن وقىرماندار كىتاپتاعى گەرويلاردى قالاي تۇسىنسە، سولاي قيالداۋىن قالايمىن جانە ءبىر وقىرمان ۋرسىلانى اجەسىندەي سەزىنسە، ءبىر وقىرمان ونى قارىنداسىنداي ەلەستەتىپ وقۋىن قالايمىن. ويتكەنى وقىرمان كىتاپتى وقىپ جاتقاندا وزىنە ءتان وبرازداردى جاراتادى. ال، كينودا ءار پەرسوناجدىڭ ءوز بەينەسى بار. بۇلاي ىستەۋ وقىرمانداردىڭ كوڭىلىن بۇزباي ما؟ مەيلى وقىرماندار ۋرسلانى اكپەسىنە ۇقساتسىن، اكپەسى سۇلۋ بولماسادا مەيلى عوي. مەنىڭ تۇسىنۋىمدە، وقىرمانمەن جازۋشىنىڭ اراسىناعى ىشكى كەزدەسۋ – ءدال وسى.
- دەمەك، شىعارمانى ەكرانيزاسيالاۋ وبىرازداردى بۇزۋى مۇمكىن....
- سولاي، ءسوزسىز وبىرازداردى وزگەرتىپ جىبەرەدى. كينولاردى كورىپ جاتقانىمىزدا «قارا، انانىڭ تۇرىنە قارا!» دەپ جىبەرەمىز. سونىمەن ءوز باسىمىزاعى بەينەنى جوعالتىپ الامىز.
- ءدال ءوزىڭىز سياقتى، وقىرمانارمەن جازۋشىلارعا تەرەڭ اسەر ەتكەن ءۇش جازۋشىنى ايتىپ بەرە الاسىزبا؟
- ۇنەمى تۇسىنىكسىز بولعان ادەبي اسەردىڭ نە ەكەنىن بىلمەي تۇرىپ ولار ءجايلى ايتۋ قاتەلىك بولار. ءارقانداي قوعامدى قىزىقتىرىپ كەلە جاتقان ادەبي اسەردىڭ نە ەكەنىن جانە ونىڭ قالاي ايتىلۋى تۋراسىنا جاۋاپ بەرەيىن.
ءبىر كۇنى «ادىرنانىڭ كوزى»اتتى شىعارمامدى قالاي جالعاستىرارىمدى بىلمەي جۇرگەنىمدە، ەرنەست حەمينگۋەي كىرسپە جازعان «افريكا جانە اڭشىلىق» اتتى شىعارما قولىما ءتۇستى. مەنى تاڭقالدىرعان نارسە، بۇل شەبەر جازۋشىنىڭ وسىنداي كىتاپقا كىرىسپە جازۋ ەدى. باسىندا بۇل شىعارما ماعان ۇنامادى، سوندا دا اياعىنا دەيىن وقىپ شىقتىم. كىتاپتا اڭشىلىق جانە پىلدەر تۋرالى وتە كولەمدى جازىلعان ەدى. حايۋاناتتاردى بىلۋدە ولاردى تۇسىنۋگە ۇلگى بولاتىنداي كىتاپ ەدى. شىعارمانى وقىپ بولعاننان كەيىن ءوز قاتەلىكتەرىمنىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىندىم. باسقاشا ايتقاندا، شىعارمامداعى گەرويدىڭ ءتابيعاتىن بەينەلەۋدى تاپتىم.
سونداي-اق اۆستريالىق جازۋشى فرانس كافكادان تەرەڭ اسەر الدىم. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىمدە كىمنىڭ شىعارماسىن وقىسام سونىڭ شىعارماسىنا ۇقساتىپ جازۋدى ويلاۋشى ەدىم. ءبىراق ءبىر كۇنى كەزدەيسوق كافكانىڭ «قۇبىلۋ» اتتى اڭگىمەلەر جيناعىن وقىپ شىقتىم دا، ويلادىم: «بۇل شىعارما ادەبيەت دەۋگە كەلەمە، ەگەر كەلسە وسىلاي جازۋعا بالادى. ءبىراق سول ۋاقىتتا بىرەۋگە ەلىكتەۋگە بولمايتىندىعىن بىلمەۋشى ەدىم.سودان ءوزىمنىڭ ادامدارعا ايتارىم بار ەكەنىن ءتۇسىندىم دە ەرتەسى شىعارما جازا باستادىم. مويىندايمىن، وسى كۇنگە دەيىن جاريالانعان شىعارمالارىمدا كافكانىڭ اسەرى بار. ءبىراق ولار شىعارماشىلىعىمنىڭ باستاپقى جىلدارى ەدى. قايتادان وقىپ شىققانىمدا ولاردا ينديۆيدۋالدىقتىڭ بارلىعىن سەزدىم جانە جازۋشىنىڭ وي قيالىنان تۋعان سياقتى بولىپ قالعان ەدى. سودان كەيىن ناعىز تىرشىلىكپەن بەتپە-بەت كەلگەن جەرگە، تۋعان جەرىمە قايتتىم. سول جەردەن ناعىز ادەبيەتتىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىندىم. سول ءۇشىن كافكاعا راحمەت ايتامىن. ويتكەنى، ول مەن جازباقشى بولعان ءبىراق جازۋعا تۇرمايتىن نارسەلەردى جازباعان ەدى.
ءبىر كۇنى مەن فولكنەردىڭ شىعارمالارىندا كورسەتىلگەن جەرلەرمەن تانىسۋ ءۇشىن قۇراما شتاتتاردىڭ شىعىسىنا قاراپ ساپار شەكتىم. ول جەر مەن دۇنيەگە كەلگەن اراكاتاگ قالاسىنا وتە ۇقساپ كەتەتىن ەدى. بالكىم ماعان سولاي سەزىلگەن شىعار. ءبىراق مەنىڭ نازارىمدا بۇل قالالاردىڭ ناقتى بەلگىلەرى بىر-بىرىنە ۇقساس ەدى. «يۋنايتەت فرود سەرىكتىگىنىڭ» قۇرلۋىمەن ول جەردە مادەنيەت ارحيتەكتۋرا، سونىمەن بىرگە تەمىر قورعاندى اۋماقتار، پوەزد بەكەتتەرى، پالمالىقتار پايدا بولدى. بۇل قۇراما شتاتتاردىڭ شىعىسىندادا بار ەدى. بۇلارداى كورگەننەن كەيىن مەنىڭ شىعارمالارىمداعى ايتا العان جانە ايتپاقشى بولعان ويلار كولەمىندەگى ماسەلەلەرگە جاۋاپ تابىلعان ەدى. جانە مەنىڭ فولكنەر شىعارمالارىنىڭ اسەرىنە ۇشىراعانىمدى موينداماۋىم ادىلەتسىزدىك بولاتىن ەدى.
مەن اتىن اتاپ وتكەن ءۇش جازۋشىدا يسپان تىلىندە شىعارما جازبايتىنىن كورىپ وتىرسىز، ءبىراق، مەنىڭ شىعارماشىلىعىم وتە ىقپالىنا ۇشىراعان ءبىر ادەبيەت بار. ول التىن عاسىرداعى يسپان جىرلارى. مەن يسپان ءتىلىن ۇيرەنۋ ناتيجەسىندە پوپتىق دارەجەدە ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگنە قول جەتكىزدىم. مەن ءقازىر يسپان جىرلارىن بەس ساۋساعىمداي انىق بىلەمىن دەپ ايتا الامىن. بۇل مەنىڭ شىعارماشىلىعىما ەس قاتتى. كولۋمبيا جانەدە كاريب ارالدارىنىڭ حالىق ەرتەگىلەرىنەن قاتتى اسەرلەنگەنمىن. مەن ولاردى شىعارما قىلىپ جازۋ ءۇشىن كەلگەنىمدە كەشىگىپ قالعان ەدىم. سونداي بولسادا، تۇسىنىگىمشە ەرتەگىلەردە دۇنيەنىڭ جۇمباق سىرلارى جاسىرىلىپ جاتىر. مەن كاريب مۋزىكالارىنداعى ادالدىقپەن تازالىقتان وتە اسەرلەنەمىن. بۇل «ادىرنانىڭ كوزى» اتتى شىعارمامدا كورنىس تاپقان. سوندىقتان شىعارمامدى اۋدارعان اۋدارماشىلار كوپ قيىنشىلىقتارعا كەزدەسەدى. شىعارما كاريب حالىقتارىنىڭ جىرلىرىمەن بايىتىلعان. سونىمەن بىرگە، وندا كۋبالىقتاردىڭ، مەكسيكالىقتاردىڭ ەرتەگىلەرى قامتىلعان. تۋراسىن ايتۋ كەرەك، بۇل سانالى تۇردە قوسىلعان. بۇل شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ لاززاتتانۋى ءۇشىن جاساعان وزىنە ءتان ادەبي ويىن ەدى.
- شىعارمالارىڭىزداعى گەرويلار تۋرالى نە ايتاسىز؟
- شىعارماداعى كەيىپكەرلەر، بۇل تەك جەكە ادامنىڭ ەمەس، كوپتەگەن كىسىلەردەن جيناقتالعان وبىرازدار. ەگەر، ءبىر جازۋشى ءبىر بەينەنى جاساماق بولسا ول بىرەۋدىڭ سۇستى كوزىن جانە بىرەۋدىڭ مۇرنىن، ءۇشىنشى ادامنىڭ مىنەزىن، ءتورتىنشى ادامنىڭ شاشىن الىپ، جاعىمسىز كەيىپكەردى جاساپ شىعادى. ءوز كەيىپكەرلەرىم تۋرالى ايتسام ولاردىڭ بەينەسىن تانيتىن كەيپكەرلەردى جازۋشى الدىمەن ءوزى تالدايدى. ول مەيلى ايەل، مەيلى ەر. مەيلى جاقسى، مەيلى جامان بولسىن، باستاپقى اسەرلەنۋ جازۋشىدان باستالادى. شىعارما جەلىسى بوينشا وبىرازدى اشۋ باسقا اڭگىمە. جازۋشى پەرسوناجداردىڭ قايسىسى جاقسى، قايسىسى جامان ەكەنىن جۇرەگىمەن سەزىنەدى. قىسقىسى، قالىپتىڭ ىشىندە نە بولسا سول ورتاعا شىعادى. سول ءۇشىن ادەبيەتتەگى نازىك سەزىنۋدى ۇستاپ تۇرۋ وتە قيىن. ويتكەنى سەن تاڭەرتەڭ باسقا ادام بولاسىڭ، ال كەشتە وداندا باسقا ادامعا اينالاسىڭ...
اۋدارعان: ىقىلاس شالعىنباي
