"قامشى" پورتالىنىڭ كەزەكتى قوناعى – «ۇلت تاعدىرى» قوزعالىسىنىڭ ءتوراعاسى، ساياساتتانۋشى دوس كوشىم ينتەرنەت كونفەرەنسيا اياسىنادا وقىرمانداردان كەلىپ تۇسكەن ساۋالدارعا تۇگەلدەي جاۋاپ بەردى. دوس مىرزا وقىرماندارمەن سۇحبات بارىسىندا مەملەكەتتىك ءتىل، ۇلتتىق ساياسات، ەاەو توڭىرەگىندە تۇشىمدى جاۋاپتار مەن وتكىر سىندار ايتا ءبىلدى. "قامشى" پورتالى وقىرماندار اتىنان ساياساتتانۋشى دوس كوشىمگە ۇلكەن العىس بىلدىرەدى.
ءبىرىنشى سۇراق: دوس اعا، ايتىڭىزشى، ءبىزدىڭ بيلىك نەگە وسى كەدەندىك وداق، ەۆرازيالىق وداق سياقتى وداقتار ارقىلى ورىسپەن وداققا ءۇيىر بولدى؟ بۇنىڭ نەگىزگى شىن سەبەبى نەدە؟
- بيلىكتەگىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ورىس تاربيەسىن الىپ، ورىستانىپ كەتكەنى بارىمىزگە ءمالىم. بۇل، وكىنىشكە وراي، قاندارىنا ءسىڭىپ كەتكەن اۋرۋ. سوقىر كورگەنىنەن تانباس دەگەندەي، بۇلاردىڭ كورگەن-باققانى – ورىستار عانا. ولار ءۇشىن، تولستويدان ارتىق جازۋشى، پۋشكيننەن ارتىق اقىن جوق. بۇدان ولار قۇتىلا المايدى ما دەپ قورقامىن. ولاردى بىرەۋلەر «ساتىلدى» دەسە، ەندى بىرەۋلەر، «كومپراماتپەن» ۇستاپ وتىر دەپ تە ايتادى. مەنىڭشە، ولاردىڭ قانىنا قۇلدىقتىڭ دەرتى ءوتىپ كەتكەن. ءۇمىت – كەلەسى ۇرپاقتا. ءبىراق «ەۋرازيالىق وداق» ارقىلى ولاردى دا ورىستاندىرۋ ءقاۋپى كۇتىپ تۇر. وزدەرىن ءۇش عاسىرداي وتارشىلدىقتا ۇستاعان، ءتىلىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى قۇرتۋعا بارىنشا كۇش سالعان مەتروپوليامەن ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدى قۇرا الماي جاتىپ قايتادان «اۋىز جالاسۋ» - ۇلكەن قاتەلىك.
الاش:مىڭ جاساڭىز، دوس اعا! ۇلت ءۇشىن ايتاتىندى ايتتىڭىز، جازاتىندى جازدىڭىز. ءالى دە ايتاسىز، ءالى دە جازاسىز. ايتىڭىزشى، ءبىز قايدا بارا جاتىرمىز؟ كورىپ تۇرىپ كورمەۋگە، ءبىلىپ تۇرىپ بىلمەۋگە سالىنعان بۇگىنگى اقىن-جازۋشى، شەندى-شەكپەندى ەرتەڭگى كۇنى ءوز ىسىنە جاۋاپ بەرەتىن بولادى دەپ ويلايسىز با؟
- ارينە، ۇلتتىڭ باسىنا كۇن تۋعاندا بۇعىپ قالعاندار نەمەسە قارسى شىققانداردى جازالاۋ – بولاشاق ۇرپاققا ۇلگى بولارى انىق. كوپتەگەن ەلدەردىڭ تاريحىندا بۇنداي جاعداي بولعان دا... ءبىراق ءبىز – قازاقپىز عوي! «جازالارىن قۇداي بەرەر» دەپ وتىرا بەرەمىز. ...2006 جىلى ماعان ءاسانالى اعامىز تەلەفون سوعىپ، «جەلتوقسان كەزىندە قازاق جاستارىن جامانداپ جازعان حاتقا قول قويعان ادامدار دەپ مەنىڭ اتىمدى تالاي جەردە ايتتىڭ، مەن وعان قول قويعان جوق ەدىم» دەپ باستاپ، ەكەۋمىز ۇزاق اڭگىمەلەستىك. ەكى ادامنىڭ اراسىنداعى اڭگىمەنى جاريالاپ، وقىرمانداردى «قىزىققا باتىرماي-اق» قويايىن، ءبىراق مەن ءاسانالى اعامىزدىڭ سول ماسەلەگە بايلانىستى ىشتەي قينالاتىنىن انىق كوردىم. مەنىڭشە، ساناسى جوعارى ازاماتتار وتكەن- كەتكەن ىس-ارەكەتتەرىنە وزدەرى باعا دا بەرە الادى، جازا دا بەرە الادى. ايتا كەتۋ كەرەك، «دوكترينا داۋىندا» ءاسانالى اعامىزدىڭ «مەن دە اشتىققا جاتامىن» دەپ ۇلتشىلداردىڭ قاسىنان تابىلۋى – ناعىز ەرلىك بولدى. مەنىڭ ويىمشا، زاڭنىڭ بەلگىلى ءبىر بابىنا جاتاتىن قىلمىستاردى جازالاۋعا بولادى، ال ءوزىڭنىڭ ۇلتىڭدى سۇيمەيسىڭ دەپ جازالاۋ – ارتىق بولار.
كەمەڭگەر: دوسەكە، ەاەو تۋرالى باقىتجان ساعىنتايەۆ مىرزا كوپ جاقسى دۇنيەلەر ايتىپ ءجۇر. دۇرىس شىعار. دەگەنمەن ءوز قادىرلەيتىن سول باكەڭ كەشە “قازاقستان” تەلەارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ەاەو تۋرالى قارسى پىكىر ايتۋشىلاردى “ەل اراسىنا ىرتكى سالۋشى”، “ايعايشى”، “اتتانشى” رەتىندە سيپاتتادى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ الدە “ىرتكى” بولماۋ ءۇشىن تەك قانا بيلىك قارەكەتىن ماقتاي بەرۋ كەرەك پە؟ تەرىس پىكىردىڭ ءبارى ىرتكى سالۋشىلىق، بۇلىكشىلىك بولسا باياعى كەڭەس وداعىنان نە ايىرماشىلىعىمىز با؟ ءسىز نە دەيسىز؟ ءوزىڭىز قانداي پوزيسيادا بولدىڭىز وسى “وداق” تۋرالى…
- بۇل – وزدەرىنىڭ پىكىرلەرىن قوستامايتىن ادامداردىڭ بارلىعىن «ىرىتكى سالۋشى»، «ايقايشى» ەتىپ كورسەتۋ – بيلىكتىڭ قالىپتى اۋرۋى عوي. باياعىدا، 1989-90 جىلدارى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەندەردىڭ بارلىعىن «ايقايشىلدار» دەيتىن. ەندى وزدەرى سول ازاماتتاردىڭ الىپ بەرگەن تاۋەلسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا مينيستر، پرەزيدەنت بولىپ وتىرىپ، ءالى دە سول اۋرۋدان ارىلا الماي كەلەدى. ەكىنشىدەن، كونستيتۋسيا بويىنشا، ءبىزدىڭ ەل - «ءار ءتۇرلى پىكىرلەر» ەركىن ايتىلاتىن پليۋراليستىك مەملەكەت. ۇشىنشىدەن، مەملەكەت قىزمەتكەرى (ونى ءبىزدىڭ اقشاعا جالداپ وتىر عوي) كەز كەلگەن پىكىرگە ناقتىلى جاۋاپ بەرۋگە دە ۇيرەنۋى قاجەت. بۇل – ساياسي مادەنيەتتىلىك. تورتىنشىدەن، ءبىر نارسە انىق – ەرتەڭ پرەزيدەنت «ەاو – بىزگە ساي كەلمەيدى ەكەن» دەسە بيلىكتىڭ بارلىعى ەۋرازيالىق وداقتىڭ تۇككە تۇرمايتىن قۇرىلىم ەكەندىگىن بىزدەن دە اسىرىپ دالەلدەيدى. ال مەنىڭ ەاو –عا قارسى پوزيسيام «الماتى» تەلەكانالىنىڭ «اشىق اڭگىمە» ايدارىندا اشىق ايتىلدى.
نامىسقوي:دوس اعا، ءسىزدىڭ ۇستانىمىز قانداي؟ بىلايشا وپپوزيسيونەر سەكىلدى پىكىرلەرىڭىزدى اشىق، وتكىر ايتىپ جۇرەسىز دە، ال سامىرۇق سەكىلدى كومپانياعا قاتىستى جۇمىس ىستەيدى ەكەنسىز؟
- ەگەر مەن «سامۇرىق» سياقتى كومپانيادا ءجۇرىپ (مەن سامۇرىقتىڭ جانىنداعى «الەۋمەتتىك ارىپتەستىك» دەپ اتالتىن ۇكىمەتتىك ەمەس قوردا قىزمەت ىستەيمىن. بىزدەر مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ قاتارىنا جاتپايمىز) «اشىق، وتكىر» پىكىرلەر ايتسام، «سامۇرىقتىڭ» دا، مەنىڭ دە جامان بولماعانىم...وسى جەردە قازاق قوعامىنىڭ «وپپوزيسيا» ماعىناسىن ءبىر جاقتى تۇسىنەتىنىنە كوڭىل بەلگىم كەلەدى. وپپوزيسيا بيلىكتە وتىرعان ساياسي كۇشتى (پارتيا، توپ، ت.ب.) سايلاۋ ارقىلى (ولاردى كەيدە «پارلامەنتتىك وپپوزيسيا» دەيدى) نەمەسە قارۋلى كۇشپەن («بىتىسپەس وپپوزيسيا») جەڭىپ الۋعا كۇش سالاتىن ەكىنشى ءبىر ساياسي كۇش. ارينە، ولار حالىقتىڭ قولداۋىن الۋ ءۇشىن، بيلىكتى سىنايدى، ادىلەتتى قوعام قۇرامىز دەگەن ۇران كوتەرەدى، ت.ت. ەرتەڭ ولار بيلىككە كەلگەندە بۇرىنعى بيلىكتەگى ساياسي كۇش – وپپوزيسياعا اينالادى. سوندىقتان وپپوزيسيانى حالىقتىڭ جوعىن جوقتاۋشى دەپ ءتۇسىنۋ – تىم شولاق پىكىر.
ساناق: اۋىزى مەن بەتى باسقا بولسادا جۇرەگى “قازاق” دەپ سوعاتىن بەس ادامدى اتاڭىزشى بيلىكتەگى…
- ولاردىڭ سانى بەستەن دە كوپ. ءبىراق بىرەۋىن ايتىپ، ەندى ءبىرىن قالدىرىپ كەتسەم، ۇلكەن كۇنا سوندا بولادى ما دەپ قورقامىن.
وركەن: شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ، ەلگە ورالعان باۋىرلارىمىزدىڭ بۇگىنگى جايى تۋرالى نە ايتاسىز؟ توقتاپ قالعان كوشى-قون قايتا جالعاسادى دەگەن قانشالىقتى سەنىمدى؟
- بۇل – ۇزاق اڭگىمە. ءبىر سوزبەن ايتساق، ولاردىڭ جاعدايى – مەملەكەتتى دە، ءبىزدى، قازاقتاردى دا ۇيالتاتىن، جەرگە قاراتاتىن جاعداي. ەگەر بارلىق قازاق «ءبىر جاعادان باس» شىعارا بىلسە، توقتاپ قالعان كوش قايتادان قوزعالادى.
Lifeng:ءتۇرلى اقپارات كوزدەرىنەن ۇققانىمىز بويىنشا شەتەلدە 5 ميلليوننان استام قازاقتار تۇرىپ جاتىر. ياعني، جەر بەتىندەگى ءتىرى جۇرگەن ءار 3-4 قازاقتىڭ بىرەۋى شەتەلدىك قازاق دەگەن ءسوز. كوش قانشا وڭالسا دا سول قازاقتاردىڭ ءبارى قازاقستانعا تۇگەل كەلمەسى انىق. ەكىنشى جاعىنان ونىڭ ءبارىن قابىلداۋعا قازاقستاندا رۋحاني جانە زاتتىق جاقتان دايىن ەمەس. بۇل دەگەنىمىز شەت ەلدەردەگى قازاقتاردىڭ ءبىر ءبولىمى (مۇمكىن كوپ بولىگى) سول ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەلىندە جالعاستى ءومىر سۇرە بەرەتىن بولادى دەگەن ءسوز. وسىعان بايلانىستى ساۋال: 1) ەگەمەندىك العانىمىزعا 23 جىل بولسا دا قازاقستان نەگە دياسپورا ساياساتىن قولعا المايدى؟ 2) بيلىكتى بىلاي قويعاندا ءوزىڭىز سياقتى ەل حالقىنا بەلگىلى ساياساتكەرلەر وسى دياسپورا ساياساتى تۋرالى ءبىر ۋاقىت قالام تەربەمەيدى ؟
- جازدىق تا، ايتتىق تا، كوشى-قون تۋرالى زاڭدى دايىنداۋعا دا ات سالىستىق. كەرەك دەسەڭىز، شەت ەلدەرگە بارىپ، قانداستارىمىزدى قايتارۋ باعىتىندا جۇمىستار دا ىستەدىك. اڭگىمە «قالام تەربەۋدە» ەمەس، مەملەكەتكە وسى باعىتتاعى جۇمىستى جاساتا بىلۋدە. بۇل ءۇشىن بيلىكتى مويىنداتا الاتىن ۇلكەن حالىقتىق قوزعالىس كەرەك...بيلىك ءارقاشان تەك قانا كۇشتى مويىندايدى. ال ەگەر كورپەنىڭ استىنا كىرىپ الىپ، كۇڭكىلدەپ جاتساڭ، پىسقىرىپ تا قارامايدى.
اقتاۋدان: بيىلعى ۇبت-دا سوراقىلىقپەن ءوتتى. ءبىلىم ساپاسى تومەن،ءبىراق مەكتەپ ديرەكتورى پىسىق بولسا، جوعارعى جاقپەن بايلانىستا بولىپ ۇپاي الىپ بەرەتىنىنە كوز جەتتى.نەگە ءبىزدىڭ قازاق وسىنداي؟كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن نەگە ءبارىن ءادىل جاساماسقا؟وتىرىكتىڭ ارتى ءبىر تۇتام عوي…ەلدى باسقارعاندار نەگە بيلىككە قولى جەتكەسىن ەلمەن “وينايدى”…نەگە ادال قىزمەت ەتپەسكە…بۇرىن ءبارىن ورىستان كوردىك،كەيىن كىمنەن كورەمىز؟قازاققا جانىم اشيدى…ايتىڭىزشى،دوس، قاشان ەل بولامىز؟
- مەنىڭ دە جان ايقايىم سىزدىكىمەن ۇندەس. ەگەر ۇلتتىق رۋحىمىزبەن، ۇلتتىق نامىسىمىزدان ايرىلماساق، ەرتەڭ-اق ۇلى ەل بولاتىندىعىمىزعا سەنەمىن.
Lifeng:قازاقستان تەلەارناسىنىڭ “ءسىز نە دەيسىز؟” باعدارلاماسىندا ميمار سينان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ءابدۋاقاپ قارا مىرزانىڭ ايتۋى بويىنشا، 1) كوشتى دە جانداندىرۋ كەرەك. 2) شەتتەگى كوشە المايتىن قازاقتاردىڭ قازاق بولىپ قالۋ ماسەلەسىن شەشۋگە اتسالىسۋعا، ىقپال ەتۋگە بولادى. 3) ولاردىڭ ماڭگىلىك قازاق بولىپ قالۋىندا قازاقستان مەملەكەتى مەن قازاق زيالىلارى قانداي رول اتقارا الادى 4) قاي ەلدىڭ قازاعىندا قانداي باستى پروبلەمالار بار ەكەنىن انىقتاۋ ءارى سوعان سايكەس ىقپال ەتۋدىڭ ءتيىمدى ءىس-شارالارىن الىپ بارۋ. 4) شەتتەگى قازاقتار الداعى جاقىن جانە الىس بولاشاقتا ءبىر ۇلت رەتىندە (قازاق بولىپ) ساقتالىپ تۇرۋ ءۇشىن قانداي باعىتتار ۇستانۋى كەرەك. 5) قازاقستان مەن شەتتەگى قازاقتاردىڭ رۋحاني، مادەني جانە يدەولوگيالىق بايلانىستارىن تەرەڭدەتۋدىڭ جولدارى. ارينە، بۇلاردان دا باسقا كوپتەگەن ويلاناتىن ماسەلەلەر ماسەلەلەر بار ەكەنى انىق. دياسپورا ساياساتى وسى تەكتەس مازمۇنداردى قامتۋ كەرەك شىعار دەپ ويلايمىن. ءسىز نە دەيسىز؟
- قوسىلامىن. ءبىراق بۇلاردىڭ بارلىعى بيلىككە ۇلتشىل ازاماتتار كەلگەندە عانا جۇزەگە اسادى دەپ ويلايمىن
مولداباي:قازاقستاندى ماڭگىلىك ەل رەتىندە ەلەستەتە الاسىزبا؟
- مەملەكەت كەيدە يەولوگيالىق باعىتتاعى وسىنداي ءبىر تاماشا، ءبىراق جاساندى ءسوز تىركەستەرىن ويلاپ تابادى. ونى ءار جەرگە ايقايلاتىپ جازىپ تا قويادى. بىرەۋلەر وعان كۇلە قارايدى، ال ەندى بىرەۋلەر انگە قوسادى. وعان بولا جۇيكەمىزدى جۇقارتپايىق.
رايحان:ءبىزدىڭ ەلدەگى ءۇش ارىپتەردىڭ جۇمىسى تۋرالى ايتا الاسىزبا؟ قوعامدىق سالماعى، پايداسى مەن زيانىنىڭ ارا قاتىناسى، وزىڭىزدىڭدە اتىڭىز “ءۇش ءارىپ” ەكەن.
- ءۇش ءارىپتىڭ جۇمىستارى سان سالالى دەپ بىلەمىن. ولار مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن (بارلاۋ، شەكارا، قارسىبارلاۋ، مەملەكەتتىك قۇپيانى ساقتاۋ، ت.ب.) قورعايدى. الايدا اۆتوريتارلىق جۇيەدەگى ەلدە پرەزيدەنتكە قارسى ايتىلعان سىن-پىكىرلەردى اڭدىپ، تەرىپ، ولاردى ايتقان ادامداردىڭ نە توپتاردىڭ سوڭىنا ءتۇسۋ سياقتى ماسەلەمەن دە شۇعىلدانادى. قىسقاسى، ءۇش ءارىپتىڭ جۇمىسى – سول كەزەڭدەگى ساياسي جۇيەگە تىكەلەي قاتىستى. سوندىقتان پايداسى مەن زيانى كەيدە قاتار جۇرەتىن سياقتى
جاڭاگۇل:ءسىز نەدەن قورقاسىز؟
- مەن كوپ نارسەدەن قورقامىن. ساياسي-قوعامدىق جۇمىسقا دا سول «قورقاقتىقتان» كەلگەن شىعارمىن. مەن ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنىڭ بۇلىڭعىرلانىپ بارا جاتقانىنان قورقامىن. ءۇش ءجۇز جىلداي كۇرەسپەن كەلگەن تاۋەلسىزدىگىمىز قولىمىزدان سۋسىپ شىعىپ كەتە مە دەپ قورقامىن. قازاق مەملەكەتىنىڭ باسشىلارىنىڭ ورىسشا سويلەگەندەرىنەن قورقامىن. ورالماندارعا ودىرايىپ قارايتىن قازاقتاردان قورقامىن. ولاردى «ماڭعول»، «قالپاق»، «جۇڭگو» دەپ اتايتىن بەيشارا حالقىمنان قورقامىن. ورىس مەكتەپتەرىندە وقىپ جۇرگەن قازاق بالالارىنىڭ بولاشاعىنان قورقامىن ال ولاردىڭ اتا-انالارىنان قاراپ ءجۇرىپ قورقامىن. «پاۆلودار»، «پەتروپاۆل»، «ۇيعىر اۋدانى» دەگەن اتاۋلاردان قورقامىن. ۋكرايناداعى جاعدايدان كەيىن ماعان كۇلە قارايتىن باسقا ۇلت وكىلدەرىنەن دە قورقاتىن بولدىم... ايتا بەرسەم، قورقاتىن ماسەلەم جەتەرلىك.
ارمان:جاڭا ءقۇرىلىپ جاتقان وداقتىڭ ورتاق ۆاليۋتاسى بولادى دەگەن الىپ قاشپا اڭگىمە ءجۇر، ونداي بولمايدى دەپ ساعىنتايەۆ شىر-پىر بولىپ ءجۇر، ءبارى ورتاق بولعاندا، ۆاليۋتا ورتاق بولماۋى قيسىنسىز سياقتى، ءسىز قالاي ويلايسىز؟
- مەن ەكونوميست ەمەسپىن. دەگەنمەن ەكونوميكاسى ورتاق مەملەكەتتەردىڭ ءبىر اقشاعا كوشۋىنىڭ پايدالى ەكەنى - تالاسسىز ماسەلە. ءبىراق، سونىمەن قاتار،ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ - ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءبىر بەلگىسى ەكەنىن ۇمىتپالىق. ورتاق ۆاليۋتاسى بولاتىنداي وداق بولسا، وندا ساياسي تاۋەلسىزدىگىمىزبەن قوشتاسا بەرۋگە بولادى. ساعىنتايەۆتىڭ اۋزىنا - ماي، ءبىراق ونى شەشەتىن باسقا دا دوكەيلەر بار...
جەكسەن:اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلار كۇن قاشان تۋادى؟…
- ەگەر ول كۇندى كۇتىپ وتىرا بەرسەك، ەشقاشان دا تۋمايدى!
Jaina: كارىم ءماسىموۆ كەلەسى پرەزيدەنت بولادى دەپ ءجۇر، ءسىز قالاي بولجايسىز؟ ءوزىڭىزدىڭ ىشتەي ۇمىتكەرىڭىز بارما؟
- جوق. بولجامايمىن. ۇمىتكەرىم دە جوق.
شۇكىمان: ماسوندىق، ماسونەريا — دىني-ەتيكالىق ءىلىم ءارى قۇپيا ۇيىم (قوزعالىس). ماسوندىقتىڭ نەگىزگى يدەياسى — جەر-جاھاندا قۇداي پاتشالىعىن ورناتۋ. زەرتتەۋشىلەر ماسوندىق تاريحىن بەرگى ناقتى تاريح جانە ارعى اڭىز تاريح دەپ ەكىگە بولەدى. ناقتى تاريح بويىنشا ماسوندىق وردەن رەتىندە العاش 1212 ج. انگلياداعى فرانكماسوندار — “ەركىن تاس قالاۋشىلار” توبىنىڭ قايتا جاڭعىرعان لوجاسى (اعىلش. lodge — ۋاقىتشا تۇراق، لاشىق) تۇرىندە ومىرگە كەلگەن.
ماسوندار تۋرالى ايتىڭىزشى، ولاردىڭ قازاقستانعا قانداي ىقپالى بولدى جانە بار؟
- بىرەۋلەر دۇنيەجۇزىلىك ماسوندار ۇيىمى بارلىعىن ۇستاپ وتىر دەسە، ەندى بىرەۋلەر ەۆرەي ۇلتىنىڭ جاسىرىن ورتالىعى الەمگە ءوز دەگەنىن جاساپ وتىر دەيدى. ءوز باسىم، وسىلاردىڭ بىرىنە دە سەنبەيمىن. بۇل – ءوزىمىزدىڭ بەيشارالىعىمىزدى اقتاۋ عانا. ەگەر ءبىز جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە وسىعان ۇقساس ءسوز ايتىپ، قولىمىزدى قۋسىرىپ وتىرا بەرگەنىمىزدە قالماقتىڭ ق ۇلى بولىپ كەتەك مە ەدىك. ءار ۇلت، ءاربىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن وزدەرى جاسايدى. جاساي الماعاندارى «ەۆرەيلەر» مەن «ماسونداردى» كىنالايدى.
سادىق:ەلدىڭ اۋزىندا تاياۋداعى جارتى عاسىردا الەمنىڭ كارتاسى وزگەرەدى دەگەن اڭگىمە ءجۇر، جۇڭگو، رەسەي سياقىت مەملەكەتتەر ىدىرايدى دەپ بولجايدى. ءسىزدىڭ تۇيسىگىڭىز نە دەيدى؟
مەنىڭ «تۇيسىگىم»، قازاق بولعاندىقتان، «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەن ءسوزدىڭ شىندىعى بار دەيدى. كەز كەلگەن مەملەكەت (قازاقستاننان باسقا!..) ماڭگىلىك ەمەس. اسىرەسە ۇلكەن يمپەريالار بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان سوڭ ىدىراي باستايدى. بۇل – ديالەكتيكانىڭ زاڭى.
ورال:وتان ساتقىنى دەگەن ۇعىمعا قالاي قارايسىز، قازىرگى تاڭدا وندايلار ارامىزدا بارما؟
- مەنىڭشە، وندايلار ارامىزدا بار. اقشاعا بولا مەملەكەتتىك قۇپيالاردى شەتەلدەرگە ساتاتىن ادامداردىڭ بولۋى ابدەن مۇمكىن.
وكسانا:ۇلتشىلداردىڭ باسى بىرىكپەدى. وسىلاي بىرىكپەگەن كۇيى كەتە مە؟
- ۇلتشىلداردىڭ ماقساتى ءبىر. ءبىراق سول ماقساتقا باراتىن جولداردى نەمەسە قولداناتىن ساياسي تاسىلدەردى ءاربىر توپ، ءار كوسەم وزىنشە بايىمدايدى. ەكىنشىدەن، كوزگە كورىنىپ جۇرگەن جەكە ادامدارعا ساياسي مادەنيەتتىلىك دە جەتىسپەيدى. ەگەر بىرىگە الماساق، ءبىر-بىرىمىزدى «قاتىن» دەمەي، «باتىر» دەپ، مۇددەنىڭ تۇرعىسىنان جۇمىس ىستەي بەرۋگە ابدەن بولادى دەپ بىلەمىن.
نارقىز:ءبىر مەملەكەتتىڭ تەريتورياسىندا باسقا مەملەكەتتىڭ اسكەريلەرى بولعانى قانشالىقتى اقىلعا سيادى، ءبىزدىڭ ەلدە رەسەيدىڭ ۇلكەن جەتى پوليگونى بار عوي.
بۇل – مەملەكەتتەر اراسىندا ءجيى كەزدەسەتىن جاعداي. ءبىر ەلدەر سودان پايدا تابۋ ءۇشىن باسقا ەلدەردىڭ اسكەري پوليگونىن ۇستاۋعا رۇحسات بەرسە، ەندى ءبىر ەلدەر سول ەلدىڭ اسكەري بازاسىنا ارقا سۇيەيدى. ارينە، ءوز باسىم، رەسەيدىڭ اسكەري بازالارىنىڭ قازاق جەرىندە بولعانىن قالامايمىن.
سان:شەتتەگى قازاقتىڭ قايماق بەتىنە شىققاندارىن ەلگە نازارىن تارتۋ ارقىلى ەلدى شاقىرۋ الدىرۋدىڭ جولدارىن ايتىپ جۇرگەن اعالار بارشىلىق. جالپىسى قالاي ويلاسىز شەتتەگى قازاقتى توبىمەن جىلدامداتىپ قالاي كەلتىرۋ كەرەك. كەلگەندەر ەمەس كەلەتىندەردىڭ مىقتىلارىن تانىيسىز با؟ سويلەي بىلەمىز سولارعا ءبىر پايداڭىز تيەتىندەي جۇمىس جاساپ كوردىڭىز بە؟ سانىمىزدىڭ قوسىلعانى تۋرا شەتتەگى قازاقتار اسەرى وتە مول.ەندى نەگە كوشى قون جايلى زاڭدى تەزدەتپەي وتىرمىز. جالپى ءبىزدىڭ ءار سالادىعى ساراپشىلاردىڭ شەتتەگى قازاق جايلى ويلارى كوز قاراسىن ايتىپ بەرە السىز با؟ قازىرگى شەتتەگى قازاقتاردان ءسىز تانىر ۇلت جاندى قايماق بەتىنە شىققاندارىن اتاپ كورىڭىزشى. سونعى سۇراعىم ب.تىلەۋحان،ە،قارين،ق.بەكەن سەكىلدى ارىپتەستەرىڭىز شەتتەگى قازاقتارمەن بايلانىسى وتە ءجيى ال ءسىز قاي-قاي ەلدەگى قازاقتاردى بارىپ كوردىڭىز. ءتىپتى عالمتوردان ولار جايلى بىردەمە تاۋىپ وقىپ كورىدىڭز بە؟ شەتتەگى قازاقپەن تىكە بايلانىسىڭىز بارما؟
- شەتتەگى قازاقتاردىڭ كەيبىرەۋلەرىمەن تىكەلەي بايلانىسىم بار، ال ەندى بىرەۋلەرىمەن مۇددەلەس ادامدار ارقىلى بايلانىسامىن. جۇڭگو، مونعول ەلدەرىنە بارىپ كوردىم. شەتتەگى قازاقتاردىڭ مىقتىلارىن تانيمىن دەپ ايتا المايمىن. كوشى-قون تۋرالى ماسەلەگە جاقسى جاعداي تۋدىرماي وتىرعان ءبىزدىڭ بيلىك دەپ بىلەمىن.
Lifeng:“ەلىڭ (مەملەكەتىڭ) ءۇشىن ەڭبەك ەت، مەملەكەتتەن نە الام دەمە، مەملەكەتكە نە بەرەم دە” وسى تەكتەس ۇراندار مەن ءۇشىن قاتە يدەا. قاتەسىمەن قويماي، قۇلاققا جاعىمدى ەستىلگەنمەن، ءىس جۇزىندە باسىم كوپ ساندى ادامدار ءۇشىن جۇزەگە اسپايتىن بوس ءسوز، جالعان ۇران. سوندىقتان، مەن مۇلە قارسىمىن. ءبىراق، بۇل مەن مەملەكەتكە قارسى دەگەندى بىلدىرمەيدى. سەبەبى، مەملەكەت ءۇشىن ىستەگىسى كەلسە دە باسىم كوپ ساندى ادامدار مەملەكەت ءۇشىن پايدالى ەشتەڭە ىستەي المايدى (سالىق تولەۋ – ول مىندەت، اسكەرگە بارۋ – مىندەت. بالا تۋۋ جانە تاربيەلەۋ – اركىم ءوزى ءۇشىن، مەملەكەتتىڭ، ۇكىمەتتىڭ نەمەسە بەلگىلى ءبىر كومپانيادا جۇمىس ىستەۋ، جەكە كاسىپپەن شۇعىلدانۋ – ول دا ءوزى مەن بالا-شاعاسى ءۇشىن). سوندىقتان، مەنىڭشە ۇرپاقتى ۇلتىم ءۇشىن ەڭبەك ەت دەپ تاربيەلەۋ – دۇرىس دەپ سانايمىن. نە ءۇشىن دەگەنگە كەلسەك: 1) ەگەر قازاق ۇلتى قۇرىپ-جويىلسا – قازاقستان مەملەكەتى دە جويىلادى نەمەسە اتى ساقتالىپ، زاتى جوعالادى. 2) “جامان ايتپاي جاقسى جوق” ەگەر كۇندەردىڭ كۇنىندە قازاقستاندا قازاقتىڭ سانى ازايىپ، سالىستىرمالى تۇردە وزگە ۇلتتىڭ سانى كوبەيسە – ۇرپاعىمىز كىم ءۇشىن قىزمەت ەتەتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى. 3) قۇداي بەتىن ارى قىلسىن، ەگەر قازاقستان باسقا ءبىر ەلگە تاۋەلدى بولىپ كەتسە – ءبىزدىڭ ۇرپاق سول مەملەكەت ءۇشىن قىزمەت ەتە مە جوق ءوز حالقى ءۇشىن قىزمەت ەتە مە؟ 4) ءار ءبىر قازاق ازاماتى ءوز ۇلتىنا ۇلەس قوسا بىلسە – ول مەملەكەتكە دە قوسقان ۇلەس بولىپ سانالادى. كەرىسىنشە مەملەكەتكە قوسقان ۇلەستتىڭ قازاققا ەش پايداسى بولمايتىن كەزدەرى دە بولادى. 5) شەتتەگى قازاقتار سول جاساپ جاتقان مەملەكەتىمىز ءۇشىن دەپ ەمەس، ۇلتىمىز بەن ۇرپاعىمىز ءۇشىن دەپ قازاقتىعىن ساقتاپ وتىر. كەرىسىنشە ولار سول جاساپ جاتقان مەملەكەتىمىز ءۇشىن دەپ، وعان شىن بەرىلگەندە ءبارى قازاقيلىقتان ايىرىلىپ – قۇرىپ كەتكەن بولار ەدى. 6) ءوز ۇلتى ءۇشىن ىشتەڭە ىستەي الماعان ادام – مەملەكەتى ءۇشىن ۇلەس قوسا الاتىندار وتە از بولادى. 7) جۇڭگو قازاقتارى نەگىزىنەن تەك قازاعىمىز ءۇشىن دەپ ويلاپ جۇرەدى، بۇل – جۇڭگو قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق ءداستۇر، مادەنيەت پەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جاقسى ساقتاۋىنىڭ ءبىر قۇپياسى وسىندا دەپ بىلەمىن. بۇدان دا باسقا كوپتەگەن ۋاجدەردى كەلتىرۋگە اپتەن بولادى. ءبىراق، وعان ارناۋلى ۋاقىت ءبولىپ وتىرىپ جازۋ كەرەك. سوندىقتان، مەنىڭشە ءار ءبىر قازاق ەلىم ءۇشىن دەمەي، ۇلتىم ءۇشىن دەپ ءومىر ءسۇرۋى، ەڭبەكتەنۋى ءجون سياقتى. ءسىز قالاي قارايسىز؟
- ءبارى دۇرىس. ءبىراق مەنىڭ ءبىر عانا قوسارىم بار: رۋدان - تايپا، تايپادان – تايپالار وداعى، تايپالار وداعى بىرىگە كەلە – حالىققا اينالىپ، حالىق ءوزىنىڭ كەلەسى دامۋ ساتىسىنا كوتەرىلگەندە – ۇلتقا اينالادى. ال كەز-كەلگەن ۇلتتىڭ الدىنداعى ماڭگىلىك ماقسات – ءوز مەملەكەتىن قۇرۋ. ۇلت ءوز مەملەكەتىن قۇرعان ۋاقىتتا، سول مەملەكەتتىڭ ىشىندەگى بارلىق ازاماتتار ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى بولىپ تابىلادى. سوندا عانا «ۇلت» پەن «مەملەكەت» ۇعىمى – ءبىر ۇعىم رەتىندە قابىلدانادى. گەرمانيادا تۇراتىن، سول ەلدىڭ ازاماتى بولىپ تابىلاتىن بارلىق ادامداردىڭ پاسپورتتتارىندا «نەمىس» دەگەن ءسوز بار. تۇرىكتەردە دە سولاي. (ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تەك قانا قازاقتاردىڭ اقشاسى ەمەس، نەمەسە «ۇلتتىق كىتاپحانانى» تەك قازاقتاردىڭ كىتاپحاناسى دەپ ويلامايمىز عوي ). وكىنىشكە وراي، بىزدەر ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدى ءسوز جۇزىندە دە، ءىس جۇزىندە دە قۇرعان جوقپىز. ءالى دە ءدۇبارا كۇيدە وتىرمىز. ۇلتتىق مەملەكەت قۇرىلعان ۋاقىتتا ءار قازاق «ەلىم»، «مەملەكەتىم» دەپ ءومىر سۇرەدى جانە ەڭبەكتەنەدى. وعان دەيىن، ءسوز جوق، ۇلتىم دەپ ءومىر سۇرەمىز.
Lifeng: (جالعاسى) 8) مەملەكەت اتى ءبىر بولعانمەن زاتى ءار ءتۇرلى بولىپ كەلەدى. شىنىمەن حالقىنىڭ مۇدەسى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن مەملەكەت بولادى. ءسوز جۇزىندە حالقىم دەپ، ءىس جۇزىندە جوعارى بيلىتەگى ات توبەلىندەي توپتاردىڭ مۇدەسىن نەگى ەتكەن مەملەكەت تە بولدى. سونداي-اق ورتا تاپتىڭ مۇدەسىن (ەگەر ورتا تاپتىڭ نەگىزىن مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت قۇراسا) جوعارى قوياتىن مەملەكەتتە بولۋى مۇمكىن. وسىنداي جاعدايلاردا ۇرپاعىمىزدى “كىم ءۇشىن” قىزمەت ەت دەپ ايتامىز؟ وسىنىڭ ءوزى دە مەنىڭ “ەلىم ءۇشىن ەمەس، ۇلتىم ءۇشىن” دەگەن يدەانىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەيتىن سياقتى.
- جوعارىدا جاۋاپ بەرىلدى
Lifeng: 9) ەرمەك تايچيبەكوۆ دەگەن ءبىر ازاماتتىڭ بولعانىن كوپ ادام بىلەدى. ول كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ وتانسۇيگىشتىك تاربيەسىن كورگەن، كەڭەس تاربيەسىمەن وسىپ-جەتىلگەن سوڭعى ۇرپاق شىعار دەپ ويلايمىن. وقىرمانداردىڭ پىكىرلەرىنەن بىلگەنىم بويىنشا ول ازامات بانك سالاسىنىڭ مىقتى قىزمەتكەر مامانى كورىنەدى. ءبىراق، ونىڭ نە ايتقاندارىن ءبارىمىز بىلەمىز. مەن كەيدە ويلايمىن، ونىڭ ۇيدە، مەكتەپتە العان “ۇلتىم ءۇشىن، ۇلتىما نە بەرە الام” ۇلتجاندىلىق تاربيەسى جاقسى بولعاندا ول مۇنداي قادامدارعا بارماسپا ەدى. وسىندان دا “ەلىم ءۇشىن” مەن “ۇلتىم ءۇشىن” دەگەننىڭ قايسىسى اسا ماڭىزدى ەكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس
- ەرمەك تايچيبەكوۆ سياقتى ادامداردىڭ «سوڭعى ۇرپاق» بولسىن دەگەنىڭىزگە تولىق قوسىلامىن.
