بۇل دۇنيەدە قازاق دەگەن ۇلتتىڭ ءبىر عانا وتانى بار، ول – تاۋەلسىز قازاق ەلى قازاقستانىمىز. نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى نەمىس عالىمى ماكس پلانك «عالامدى ۇلى سانا بيلەيدى. كۇللى الەم ونىڭ كوزگە ىلىكبەس قۋاتىمەن ءوزارا بايلانىسىپ تۇر» - دەپ جاڭا دۇنيەتانىم باستالاتىنىن اتاپ كورسەتكەن ەكەن. عالىم ايتقان ۇلى سانانىڭ ۇشقىنى مونعول ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق دياسپوراسىنىڭ ساناسىنا سوناۋ 90 – جىلداردىڭ باسىندا ءوز ساۋلەسىن شاشقان ەدى. بۇلاي دەپ ايتۋىمىزعا 1991 - جاڭا جىل شىعا موڭعوليادا حالىقتىق دەموكراتيالىق كۇشتەر جاڭا سەرپىنمەن جۇمىس باستادى. بۇرىنعى ريەۆوليۋسياشىل حالىق پارتياسىنىڭ سەركەلەرى بۇقارا حالىقتىڭ قولداۋىمەن تاريح ساحىناسىنا شىققان جاس دەموكراتياشىل كۇشتەر تالاپتارىنا تۇسىنىستىك تانىتىپ بيلىكتەن باس تارتۋعا نيەتتى ەكەندەرىن اشىق ءبىلدىردى. جاڭا قوعام قۇرۋ باستاماسى ءادىل دە اشىق سايلاۋعا جول اشىپ بەردى. وسىلاي باستالعان تاريحي وزگەرىستەر ول ەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ اتاجۇرتقا ات باسىن بۇرۋىنا مۇمكىندىك بەردى. سول كەزدەگى موڭعوليا ۇكىمەتىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيستىرى سودنوم دەگەن ادامنىڭ قولداۋىمەن جەرگىلىكتى قازاقتارعا قازاق ەلىنە جۇمىس كۇشى رەتىندە بارۋعا بولاتىنى تۋرالى اڭگىمە ەل اراسىنا تاراي باستادى. ەكى ەلدىڭ سىرتقى ىستەر جانە ەڭبەك مينيستەرلىكتەرى جۇمىس كۇشىن الاماسۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلەدى. اتامەكەنگە اڭسارى اۋعان قازاقتاردىڭ ارمان تىلەگى ورىندالار ءساتتى كۇن وسى كەلىسىمنەن كەيىن باستالىپ كەتكەن بولاتىن. قازاق حالقىنىڭ ۇزىننان ۇزاق تاريحىندا قانشاما قارالى، جارالى كوشۋلەر مەن بوسۋلار بولعانىن ۇلتىنىڭ وتكەنىمەن بولاشاعىنا بەيجاي قارامايتىن قانداستارىمىز جاقسى بىلەدى.وسىلايشا 1991 جىلى «سانالى تۇردە باستالعان» كوشتىڭ بۇيداسىن ۇستاۋ موڭعوليادا تۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرعان ەدى. بۇرىن سوڭدى بولعان باسقا كوشۋلەردەن ورىنى ەرەكشە «ۇلى كوش» وسىلايشا باستالعان بولاتىن. سانالى تۇردە باستالعان دەپ سەنىممەن ايتۋعا بىرنەگە سەبەپتەردى اتاپ كورسەتۋگە بولادى.

     بىرىنشىدەن، ول كەزدە قازاق كسر-ى دەپ اتالعان ەلىمىز ءالى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرساۋىندا بولاتىن، الايدا موڭعولياداعى قازاقتارعا بۇل جاعداي ەش كەدەرگى بولمادى، سەبەبى ولاردىڭ ساناسىندا سارعايا كۇتكەن، اتاجۇرتقا جەتسەم دەگەن اسقاق اڭسارى بولدى.

    ەكىنشىدەن، جەر شارىنىڭ ءار تۇپكىرىندە تاعدىر تالكەگىمەن تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قانداستاردىڭ ءبىر عانا وتانى بار، ول – قازاق ەلى. باسقا ەلدىڭ سۇلتانى بولعانشا، ءوز ەلىنىڭ ۇلتانى بولعانىن ار ساناماعان قازاقتار ۇرپاق بولاشاعى جولىندا الدا قانداي قيىندىقتار بولسا دا توزۋگە دايىن ەكەندەرىنە ىشكى تۇيسىكتەرىمەن سەنىمدى بولدى.

    ۇشىنشىدەن، بۇگىنگە دەيىن موڭعول قازاقتارى دەگەن جاناما اتپەن اتالىپ كەلگەن قازاق دياسپوراسىنىڭ مەكەن قونىسى ەستە جوق ەسكى زاماندا ساقتاردان قالعان سارى جۇرت ەكەنىن، ءوز زامانىندا الەمگە كوك تۇرىكتەر نەمەسە شىعىس تۇرىك مەملەكەتىنىڭ، باعزى زامانداعى ۇلى عۇن يمپەرياسىنىڭ اتا مەكەنى بولسا دا بىزدەرگە جات جۇرتتىڭ قۇرامىندا قالعان اتاجۇرتتىڭ ءبىر پۇشپاعىندا بولعاننان قازاقتىڭ قارا شاڭىراعى قازاق ەلىندە ءومىر ءسۇرۋ الدەقاشان ماڭىزدى ەدى.

     تورتىنشىدەن، بۇگىنگى زامان تالابىمەن ويلاپ قاراساق، ءبىرتۇتاس قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا بولىپ ورتاق وتانىمىزدىڭ ءوسىپ وركەندەۋىنە حال قادىرىمىزشا ۇلەس قوسۋ، قارا شاڭىراقتىڭ ءبىر ۋىعى بولىپ كوتەرىسۋ، قازاقتىڭ سانىن ءبىر ادامعا بولسا دا كوبەيتۋ ارمان مۇددەلەردەن تۋىنداعان ەدى.

    ەندى ارتقا ءسال شەگىنىس جاساپ، وسىدان 25 جىل بۇرىن باستالعان كوشتىڭ وتكەن تاريحىنا كوز سالىپ قاراساق «ۇلى كوش» باستالعان كەزدەگى قانداستاردىڭ كوڭىل-كۇيى، ىس-ارەكەتتەرى كينوداعى وقيعالاردان دا كەرەمەت اسەرگە بولەيدى. سەبەبى بۇل كينو ەمەس ناعىز شىنايى ومىردەگى قازاق حالقىنىڭ ءبىر بولشەگىنىڭ 200 جىلعا جۋىق موڭعولدارمەن بىرگە ءومىر سۇرگەن بىرنەشە ۇرپاق اتا-بابامىزدىڭ باسى قالعان قونىس جۇرتىمىزدى تاستاپ كوشۋ وڭاي بولمادى. زامانداس قۇرداستارىم پاۆلودار وبلىسىنىڭ زاريا ەلدى مەكەنىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تىلەيحان مەن الماتى قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى بايبەسىكتە تۇراقتى قونىس تەپكەن  كەلەرحان ەكەۋى سول كەزدەگى وقيعانى بىلاي دەپ ەسكە الادى. «قازاقتا قونار قونىسى، تۇراقتار مەكەنىن الدىن-الا كورىپ كەلەتىن «قونىس شالۋ» دەگەن جول بار ەمەس پە؟ ءبىز دە 91-جىلى ەرتە كوكتەمدە ءبىرىڭعاي جاستار 91 ادام قازاقستانعا ات باسىن تىرەدىك. تالدىقورعان وبلىسىنىڭ سارىوزەك ستانسياسىندا ءبىزدى اۋدان وكىلدەرى قارسى الدى. از-كەم تىنىعىپ دەم العاننان كەيىن مالشى قىستاقتارىنا ساقىمانشى كومەكشىلىككە جىبەردى. انە-مىنە دەگەنشە ەكى اي ۋاقىت سىرعىپ وتە شىقتى. مامىر ايىنىڭ اياعىندا جالاقىمىزدى الىپ «ەڭبەك شارتىنا» وتىرىپ جانۇيامىزدى كوشىرىپ اكەلۋگە كەرى قايتقان ەدىك.  بايولكە ايماعىنىڭ بۇلعىن ولكەسىنەن ۇلكەندەردىڭ اقىل-كەڭەسى جول سىلتەۋىمەن جەتى وتاۋ كوشتى باستادىق. ارتتا قالعان اعايىن-تۋىس، اۋىلداستارعا «ايىرىلىسپاعىمىزدى» بەرىپ، ۇلكەندەر اقسارباسىن شالىپ، اقساقالداردىڭ اق باتاسىن الىپ 1991 جىلى مامىر ايىنىڭ سوڭىندا كيىز ۇيلەرىمىز بەن دۇنيە مۇلكىمىزدى ارتقان زيل 130 جۇك كولىگى ۇلانباتىرعا تۋرا تارتتى. «بۇلعىندىق العاشقى قارلىعاشتار» اتانعان جەتى وتاۋ جانۇيامىز بەن ەكى-ۇش جەڭىل كولىككە جايعاسىپ جولعا شىقتىق. اۋىلداستار بەس-التى شاقىرىم جەردەن «كوش بايسالدى بولسىن» ايتىپ شىعارىپ سالدى، ال تۋىستارىمىز سەكسەن-توقسان  شاقىرىمعا دەيىن ەرىپ كەلىپ اق جول بولسىن ايتىسىپ، ءسات-ساپار تىلەپ قيماستىقپەن كوزدەرىنە جاس الىپ، قوش ايتىسىپ قالا بەردى. ءۇش ءجۇز شاقىرىم جولدى ارتقا تاستاپ ايماق ورتالىعىنا كەلدىك. ودان ءارى ۇشاققا وتىرىپ ەل استاناسى ۇلانباتىرعا جەتىپ، پەكين – ماسكەۋ حالىقارالىق جولاۋشىلار پوەزى ارقىلى نوۆوسىبىردەن، قازاقستانعا باراتىن پوەزگە اۋىسىپ وتىردىق. ءۇي مۇلكىمىزدى جۇك ۆوگانىنا تيەپ جىبەرگەن بولاتىنبىز. وسىلايشا ءبىر اپتالىق جولدى ارتقا تاستاپ بۇرىنعى تالدىقورعان وبلىسىنا قاراستى ءۇشارال ستانسياسىنان اڭساپ كەلگەن «اتاجۇرتتىڭ» توپىراعىن ءسۇيىپ تۇرىپ اعايىنمەن قاۋىشىپ، ءمارا-سارا كۇيگە تۇستىك. اللاعا مىڭ مارتە شۇكىرلىك ەتتىك. العاشىندا ءبىزدىڭ بۇل كەلۋىمىزدى باسقاشا تۇسىنگەن جەرىلىكتى اعايىندار ءبىر اپتاداي كەشىگىپ كەلگەن جۇگىمىزدى قابىلداپ الىپ، التى قانات اقشاڭقان كيىز ۇيلەرىمىزدى اۋىل سىرتىنداعى قاينار بۇلاقتىڭ قوس قاپتالىنا بار سان-سالتاناتىمەن قاز قاتار قۇرىپ، ءتۇتىنىمىزدى تۇتەتە باستاعاندا، اتاجۇرتتى اڭساپ كەلگەن ناعىز قازاقتار ەكەنىمىزگە كوزدەرى جەتىپ ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرى بويىنشا شاشۋ شاشىپ، كورىمدىكتەرىن اتاپ، اتا-بابا جولىمەن اق داستارحان جايىپ ەرۋلىككە شاقىرىستى. بايولكە ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ۇلتتىق ايماعى سانالعانىمەن موڭعوليانىڭ استاناسىنان باستاپ وندىرىستىك قالالارى مەن باسقا دا ايماقتارىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن قانداستارىمىز جاپپاي كوشە باستادى.

1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا جەر جۇزىندەگى بارشا قازاقتىڭ ارمان تىلەگى بولعان «تاۋەلسىزدىك»  تاڭى ارايلاپ اتتى. ەندى ويلاپ وتىرساق، ادام بالاسىندا بولاتىن سانا مەن تۇيسىك ءبىزدى الداماعان ەكەن. ءتىرى جۇرسەك ءبىر توبەدە، ولسەك ءبىر شۇڭقىردا بولامىز دەپ كەلگەن بىزدەر ەل تاۋەلسىزدىگىن اتاجۇرتتا اعايىنمەن بىرگە قارسى الىپ، ىستىعىنا كۇيىپ، سۋىعىنا بىرگە توڭىپ كەلەمىز. اتاجۇرتتى اڭساپ كەلگەن العاشقى كوش باستالعاندا توپ ورتادا جۇرگەن، جۋرناليست دوسىم بەكەن قايرات ۇلىنىڭ اتامەكەنگە اتباسىن بۇرعان اعايىننىڭ جان سىرىن تاپ باسىپ تەبىرەنگەن ولەڭىنەن ءۇزىندى كەلتىرە كەتەيىن.

                                    «نەگە كەلدىڭ دەيسىڭ بە؟»

                             التىن وردام كورەيىنشى دەپ كەلدىم،

                             قولىم ۇشىن بەرەيىنشى دەپ كەلدىم.

                             شەتتە تۋدىم، شەتتە ءوستىم اعايىن،

                             ءدال ورتاڭدا بولايىنشى دەپ كەلدىم.

                             اتامەكەن، نۇر الايىن دەپ كەلدىم،

                             شەرتىپ ءبىر كۇي ۋانايىن دەپ كەلدىم.

                              سەن جىلاساڭ جوقتاۋ ايتىپ توقتاۋسىز،

                              سەن قۋانساڭ قۋانايىن دەپ كەلدىم...

ارتتا قالعان شيرەك عاسىردا ەل حالقىمىزعا نە بەردىك دەگەن زاڭدى سۇراققا بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن بولار ەدىك. ەلگە ەل قوسىلسا قۇت دەگەن ءسوزدىڭ راستىعىنا كوزىمىز جەتىپ وتىر.  الەمنىڭ ءار تۇپكىرىنەن اتاجۇرتىن اڭساپ كەلگەن قانداستار ەسەبىنەن تاۋەلسىز ەلىمىزگە 264 مىڭ وتباسى قوسىلىپ،  حالقىمىزدىڭ سانى 1 ميلليونعا كوبەيدى. كەڭەس بيلىگى كەزىندە 30 پايىزعا جەتەر جەتپەس پۇشايمان كۇيدە بولىپ، ءوز جەرىمىزدە ازشىلىققا ۇشىراعان كەر زامان كەلمەسكە كەتتى. جەرگىلىكتى اۆتوحوندى حالىق قازاقتاردىڭ ۇلەسى 65 پايىزدان اسقانى تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى، جەر يەسى قازاقتاردىڭ جان سانى ءوز ەلىندە باسىمدىققا يە بولدىق، جارقىن بولاشاقتا ۇلت مەرەيىنىڭ ۇستەمدىك الا بەرەرىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ءبىزدىڭ بالالارىمىز قازاق تىلىندە ءبىلىم الىپ كەلگەندىكتەن قازاق مەكتەپتەرىن نەمەسە قازاق سىنىپتارىن اشقىزۋ ماسەلەسىن توتەسىنەن قويۋعا تۋرا كەلدى. ورىندى قويىلعان تالاپ-تىلەككە بيلىك تۇسىنىستىك تانىتىپ ماسەلەنى دۇرىس شەشكەندىكتەن ورىس مەكتەپتەرى قابىرعاسىندا قازاق سىنىپتارى اشىلا باستادى. بۇل باستاما جەر-جەردە جەرگىلىكتى اعايىندار تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاپقاندىقتان، انا تىلىندە ءبىلىم العىسى كەلەتىن ۇرپاق سانى بىرتىندەپ ارتا ءتۇستى. تەك ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا عانا ەمەس جوعارعى وقۋ ورىندارىندا دا قازاق تىلىندە مامان دايارلايتىن فاكۋلتەتتەر اشىلۋىنا دا مىسقالداي بولسا دا سەبەپكەر بولدىق. شەتتەن كەلگەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ اتاجۇرتتا كىتاپتارى جارىق كورىپ، گازەت-جۋرنالداردا ءتۇرلى تاقىرىپقا قالام تارتقان ماقالالارى، ولەڭ جىرلارى باسپاسوزدە كوپتەپ جاريالانا باستادى. وسىلايشا رۋحاني سالادان باستاپ قوعامنىڭ بارلىق دەرلىك سالاسىندا قانداستار ءونىمدى جۇمىس جاساپ جۇرگەنىنە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەس دەپ ويلايمىن. باستاپقى كەزدە ەڭبەككە شىدامدى بارلىق ادامدار مال شارۋاشىلىعىنا جۇمىسقا تارتىلسا، كەيىننەن عىلىمنىڭ ءار سالاسىندا العان ماماندىقتارى بويىنشا ەڭبەك ەتىپ قوعام مەن مەملەكەتتىڭ العا جىلجۋىنا بەلگىلى دارەجەدە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. اسىرەسە، جاس ۇرپاق وزدەرىنىڭ اتاجۇرتىندا ءارتۇرلى ماماندىق بويىنشا جوعارى جانە ارنايى ورتا مامان يەلەرى اتانىپ قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا ءونىمدى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندەرى قانشاما. العاشىندا «ەڭبەك شارتىمەن» دەگەن اتتى جامىلىپ باستالعان كوش ناعىز اقجولتاي كوشكە ۇلاستى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى نەگىزىندە1992 جىلى 3 شىلدەدە ەل ۇكىمەتىنىڭ قاۋىلىسىمەن ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا قايتىپ كەلۋگە تىلەك بىلدىرگەن شەتەلدەردەگى قانداستاردى اتاجۇرتقا ءبىرجولاتا كوشىرىپ الۋ تۋرالى ماسەلەلەردى ناقتى شەشۋ ءۇشىن جۇمىس توبى قۇرىلادى.

ەلباسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن 1992 جىلى قىركۇيەكتە دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى الماتى قالاسىندا وتەدى.  مىنە، وسى تاريحي باسقوسۋدا «قۇشاعىمىز باۋىرلارعا ايقارا اشىق» دەگەن بايانداماسىن ەلباسى «قادىرمەندى قاۋىم! الىستان كەلگەن اعايىن! ارداقتى وتانداستار! بۇگىنگى كۇن – ەرەكشە كۇن. ورتا تولدى، وشكەنىمىز جاندى»- دەگەن جۇرەك تەبىرەنتەر سوزدەرمەن باستاپ تۇرىپ، «ۇلى دالانىڭ ايدارىنان جەل ەسىپ، بايراعى تالاي جەلبىرەپ، ازات مەملەكەت بولعانى دا بەلگىلى» - دەگەن سوزدەرى وتكەن تاريحىمىزعا قاراتىپ ايتىلعان اقيقاتتىڭ ءبىر پاراسى ەدى. 1991 جىلدىڭ ءاز ناۋىرىزىندا باستالعان اقجولتاي كوش ءبىر جىلدان كەيىن «ۇلى كوشكە» ۇلاسىپ دۇنيەنىڭ ءار تۇكپىرىندە ەكى كوزدەرى ءتورت بولىپ، اتاجۇرتىنا اڭسارى اۋىپ، ءساتتى كۇندى ساعىنىشپەن كۇتۋدە جۇرگەن قانداستارىمىز ۇكىمەتتىڭ قول ۇشىن سوزۋىنىڭ ناتيجەسىندە كولىكتىڭ بارلىق دەرلىك ءتۇرىن پايدالانىپ ەلگە ات باسىن بۇردى. ايتار ويىمدى تۇيىندەي كەلە، حح عاسىردىڭ سوڭىن الا باستالعان كوش ناعىز «اقجولتاي كوش،  بايسالدى كوش، كولىكتى كوش، ەل مەرەيىن وسىرگەن مەرەيلى كوش، ەلدىكتىڭ ەڭسەسىن تىكتەگەن تاريحي كوش» بولدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس. ءيا، الداعى ۇزاق ساپار، ۇلى جولدا ۇلتىمىزدىڭ ۇيتقىسى بۇزىلماي، ەلدىگىمىز ەڭسەلى، بىرىلىگىمىز بەكەم اتا-بابالارىمىز اماناتتاپ كەتكەن ۇلانعايىر جەرىمىزدىڭ ءبىر سۇيەمىن دە جات جۇرتتىقتارعا جەم قىلماي «ۇلى دالا» ەلى اتانۋ ارمانىمىز ورىندالىپ، مەملەكەتىمىزدىڭ شاڭىراعى بيىك ىرگەسى بەكەم بولۋىنا قىزمەت ەتۋ بۇگىنگى بىزدەر مەن بولاشاق ۇرپاقتىڭ مويىنىنداعى ماڭگىلىككە جازىلعان ابىرويلى بورىش ەكەنىن ەستەن ءبىر ساتكە دە شىعارمايىق.

ەركىنشىلىك ورتا مەكتەبىنىڭ تاريح ءپانى ءمۇعالىمى ماۋتاي بەيبىتحان.

اقمولا وبلىسى ەرەيمەنتاۋ اۋدانى