1991 جىلى جەلتوقساندا كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى جانە تمد-نىڭ قۇرىلۋى جايلى دەكلاراسيا قابىلداندى. كسرو-نىڭ ىدىراۋىنىڭ 25-جىلدىعىندا ونىڭ سوڭعى باسقارۋشىسى ميحايل گورباچيەۆتەن BBC ءتىلشىسى ستيۆ روزەنبەرگ سۇحبات الىپ، نە ءۇشىن كسرو ىدىراعانىن، الەم مەن رەسەيدى نە كۇتىپ تۇرعانى جايلى سۇحبات وربىتكەن.

BBC: ميحايل سەرگەي ۇلى، ءسىز ءدال سول ءساتتى، وداقتى قۇتقارا المايتىنىڭىزدى تۇسىنگەن ءساتتى قانشالىقتى ءجيى ەسكە الاسىز؟

ميحايل گورباچيەۆ: ...وداق – بۇل مەنىڭ درامام، مەنىڭ ويىمشا، بارلىق وداقتىڭ، دوستاستىقتىڭ دراماسى. ءسىز ەلەستەتىڭىز: جاعداي قيىن، ءبىراق سايلاۋ وتكىزدى، بريگادانى قۇردى جانە ول، شىنىندا، – بارلىق رەسپۋبليكانىڭ وكىلدەرىن – داعدارىستان شىعۋ باعدارلاماسىن قۇردى. ءتىپتى، پريبالتيكادان ولار دا بۇل باعدارلاماعا قاتىساتىنىن حابارلادى. ەڭ باستىسى، ارينە، كەلىسىمشارت جاسالىپ قويعان، قول قويۋ كەرەك بولدى، 20-سىنشى (جەلتوقساندا) باستايمىز دەپ كەلىسكەنبىز. قىسقاسى، ءومىر ءبىرقالىپتى ءجۇرىپ جاتىر، ءبىراق تۋ سىرتىمىزدان ساتقىندىق ءجۇرىپ جاتتى، بارلىعى سىرتىمنان ىستەلىپ جاتتى.

BBC: ال، ساتقىندار كىمدەر؟

ميحايل گورباچيەۆ: ەڭ باستىسى – رەسەي. مەن رەسەيلىك باسشىلىقتى مەڭزەپ وتىرمىن. شىلىمدى تۇتاتۋ مەن تارتۋ ءۇشىن ءۇيدى ورتەپ، جارىپ جىبەرۋگە بولادى ما؟ ول ءۇشىن سىرىڭكە بار. بۇل جەردە دە سولاي. ولار دەموكراتيالىق جولمەن جاۋلاپ الا المادى. سايلاۋ 89-ىنشى جىلدارى عانا ءوتتى. ايتقانداي، ءبىر تاڭ قالارلىعى، 84% كوممۋنيستەر ءوتىپ كەتتى. ەركىن سايلاۋ – كوممۋنيستەردىڭ شارۋاسىن بىتىرەدى دەپ ەسەپتەلگەن. ءتىپتى دە ولاي ەمەس.

BBC: ەگەر ءسىز 91ء-ىنشى جىلدارعا قايتا ورالا الساڭىز، قالاي ويلايسىز، وداقتى قۇتقارۋ ءۇشىن باسقاشا ارەكەت ەتۋ كەرەك پە ەدى؟

ميحايل گورباچيەۆ: مەن دۇرىس جاسادىم. قىلمىستىق  ىستەرمەن اينالىسپادىم جانە بۇعان ەشقاشان جول بەرگەن ەمەسپىن. مەنىڭ ۇستانىمىم – قانتوگىستەن باس تارتۋ. ولاي بولمادى، ءبىراق ءبارى مەنىڭ سىرتىمنان ىستەلدى. ازعىرۋشىلار جەتەدى. ءقازىر كورىپ ءجۇرسىز، كىم، قالاي ىستەپ جۇرگەنىن؟ ارانداتۋ، ارانداتۋ. مەن سيريانى مەڭزەپ تۇرمىن. سول كەزدە دە سولاي بولعان ەدى.

تاڭ قالارلىق، ءبىراق ولارعا سايلاۋعا قۇقىق بەرەتىن: داۋىس بەرىڭىز، تاڭداڭىز – سايلاۋ ەڭ دەموكراتيالىق سايلاۋ. جوق، ولار سايلاۋمەن بيلىكتى الا المادى، سول سەبەپتى قىلمىسقا – توڭكەرىسكە باردى.

BBC: بەلوۆەجدىك كەلىسىم – بۇل دا توڭكەرىس بولدى ما؟

ميحايل گورباچيەۆ: ءيا، ارينە. مۇنىڭ ءبارى جالعاسى عوي. بەلوۆەجدىك كەلىسىمدى سايلاعاندا، كوممۋنيستەردىڭ كوشباسشىسى جۇگىرىپ، بەلوۆەجدىك كەلىسىمگە داۋىس بەرۋگە كوندىرىپ الادى. كەرەمەت!

BBC: سوڭعى كۇنى، سوڭعى رەت حالىققا جولداعانىڭىزدا قانداي سەزىمدە بولدىڭىز؟

ميحايل گورباچيەۆ: بۇل وتە تولعانىسقا تولى جولداۋ بولدى. مەن ازاماتتىق سوعىستى قالاماعان ەدىم. ەلەستەتىپ كورىڭىزشى، بىزدىكى سياقتى قارۋ-جاراعى، ونىڭ ۇستىنە يادورلىق قارۋ-جاراعى ساي ەلدە بيلىك ءۇشىن كۇرەس بولسا، بۇل دەگەنىڭىز گورباچيەۆ بيلىكتە قالۋ ءۇشىن بارلىعىنا باردى دەگەن ءسوز ەمەس پە؟ قانشاما ادامدار ازاپ كورەتىن ەدى. جوق، مەن بۇعان بارمايتىن ەدىم. مەنىڭ جەڭىسىم – بيلىكتەن كەتكەنىم. بىلەسىز بە، بۇعان جۇرەك پەن باس كەرەك – وسىلاي وزدەرىن ۇستاۋ كەرەك. كورىپ وتىرعانىڭىزداي، ءقازىر وندايلار كوپ: ۇشاقتى، راكەتانى جىبەرە سالادى – اتادى، سوعادى، قۇلاتادى.

BBC: سوندا ءسىز رەسەيدىڭ سيرياداعى اسكەري وپەراسياسى دۇرىس ەمەس دەپ سانايسىز با؟

ميحايل گورباچيەۆ: جوق، دۇرىس. رەسەيدىكى دۇرىس. بىلەسىز بە، ماعان سوندا دا كور نارسە بەلگىلى. رەسەي  ءبىز سۋىق سوعىستى اياقتاعاننان كەيىنگى رۋحتى وسىرۋگە جاقتاس.  ەۋروپانىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىنىڭ حالىقارالىق كونفەرەنسياسى ءوتتى جانە سول كەزدە جاريالادى. قوعام بولىپ جاقتاعان ءبىر جول بار جانە سول جولدى تاڭدادى. رەسەي دە بەيبىتشىلىكتى ساقتاپ، الەمدى يادورلىق قارۋ-جاراقتان ارىلتۋ. بۇل وتە جاۋاپتى مىندەت. ءبىراق رەسەيدى دە ارانداتقىسى كەلەدى جانە ارانداتا بەرەتىن بولادى. ءسوزىمدى ەستە ساقتاپ قالىڭدار: ارانداتا بەرەتىن بولادى.

BBC: نەگە؟

ميحايل گورباچيەۆ: ويتكەنى كوبىسىنە قالىپتاسىپ قالعان ءتارتىپتى وزگەرتكەن ۇنامايدى. سۋىق سوعىس اياقتالعان كەزدەگى ناتيجە – نەمەن اياقتالدى، نەمەن باستالدى، ءبارىن جويعانى ەستەرىڭىزدە مە؟ مۇنى امەريكالىقتار تريۋمفاتورلىق جول دەپ شەشكەن جوق پا؟ مەن ول جاقتا بولدىم،  ءتاڭىردىڭ ءوزى جىبەرگەن دەپ جازعاندارىن وقىدىم. قۇداي: سەندەردىڭ اياقتارىڭنىڭ استىندا بۇكىل الەم جاتىر، سوندىقتان ءبىر پوليارلى الەم جاساپ، قۇراستىرۋ كەرەك.

BBC: ءقازىر الەمدە ءتارتىپ قالاي وزگەردى؟

ميحايل گورباچيەۆ: ناشار، وتە ناشار. امەريكالىقتار الەمگە بيلىگىن جانە ىقپالىنان ايىرىلىپ جاتىر، سوندىقتان ولار قاتە جولدارعا بارۋعا دايىن. ءقازىر امەريكا مەن رەسەيدىڭ وداقتاستىعىندا تۇسىنۋشىلىك، قاجەتتىلىك، مۇمكىندىك بار. رەسەي قولداپ وتىر. مەن رەسەيدىڭ اقش-پەن سوعىس اشۋى، شابۋىل جاساۋى جايلى جوسپارى بارىن بىلمەيمىن. جوق، ونداي جوسپارى جوق.

BBC: دونالد ترامپپەن تانىسسىز با؟

ميحايل گورباچيەۆ: مەن، ءتىپتى، ونىڭ قابىلداۋىندا بولعانمىن. ساپاردا جۇرگەنىمدە ونىڭ ساۋدا ۇيلەرىندە دە بولدىم، پاتەرىندە دە بولدىم. ونىمەن تانىسپىن، ءبىراق ونىڭ كوزقاراسى مەن ماقساتى جايلى ايتپاي-اق قويايىن.

ترامپتىڭ جەڭىسىنە قاتىستى قىزىق جاعداي ورىن الدى. رەسەيدە ءبارى دەموكراتتار جەڭەدى دەپ ويلادى، مەن دە ويلادىم، ءبىراق ايتپاعان ەدىم. ولاي بولمادى.

BBC: ءسىز سۋىق سوعىستى اياقتاۋعا كومەكتەستىڭىز. پۋتين مەن ترامپقا قازىرگى شيەلەنىسۋدى شەشۋ ءۇشىن قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟

ميحايل گورباچيەۆ: ەشتەڭە دەپ ايتپايمىن. امەريكادا 15 مىڭدىق اۋديتوريادا ءسوز سويلەپ، لەكسيا اياقتالعاندا، سۇراق قويا باستادى. ءبىر جىگىت تۇرىپ ايتتى: «پرەزيدەنت گورباچيەۆ، امەريكا كۇننەن كۇنگە قۇلدىراپ بارا جاتىر. نە ىستەۋ كەرەك؟ ءسىزدىڭ تاجىريبەڭىز بار عوي، نە ىستەمەك كەرەك دەدى؟».

سەن دە سولاي سۇراق قويىپ تۇرسىڭ؟ مەن ايتتىم. «جوق، دوعارىڭىزدار، امەريكاعا اقىل ايتۋ – ەڭ سوڭعى ءىس بولماق، وزدەرىڭ شەشىڭدەر. مەن سىزدەرگە كەستە مەن ءمازىر بەرە المايمىن». ەكىنشىسى تۇرىپ:«پرەزيدەنت، ءبارى كورىپ، ايتۋىڭىزدى قولداپ وتىر، تىم قۇرىعاندا ءبىر نارسە ايتىڭىزشى» دەدى.

«جاقسى، – دەدىم، سىزدەرگە ءمازىر مەن كەستە بەرمەيمىن، ءبىراق بىلاي دەپ ايتايىن: «امەريكاعا قايتا قۇرۋ كەرەك» دەدىم. بەس مينۋت بويى قول سوعىپ تۇردى. كەلەسى سايلاۋدا وبامانى سايلادى. امەريكادا ماسەلەلەر بار، سۇراقتار بار، ولاردى شەشۋ كەرەك، سوندىقتان باسقارىپ، ساياساتتى جۇرگىزۋ وتە قيىن بولادى. مەنىڭ ويىمشا، بۇل وتە قيىن، ودان (ترامپتان) ەشتەڭە شىقپايدى.

BBC: ال ءسىز پرەزيدەنتكە كەڭەس بەرە الاسىز با؟ پۋتين ءسىزدىڭ كەڭەسىڭىزدى سۇرايدى ما؟

ميحايل گورباچيەۆ: ول ءبارىن بىلەدى. اركىم قالاعانىن ىستەگىسى كەلەدى. مەن قۇرمەتتەيتىن فرانسۋزدار ايتپاقشى، سە ليا ۆي.

BBC: رەسەي وسى جىلى نىعايىپ، ءبىراز وزىنە سەنىمدى بولا باستاعانىن سەزەسىز بە؟

ميحايل گورباچيەۆ: بۇل سۇراقتى نەمەن بايلانىستىرىپ قويىپ وتىرسىز؟

BBC: وسى جىلى ەلىمىزدە كوپتەگەن وقيعالار بولدى دەگەندەي: سيريا جانە...

ميحايل گورباچيەۆ: سىزگە اشىعىن ايتايىن. وسى كۇندەرى بىرنەشە جولداستاردىڭ باعاسىن الدىم. ولار اي سايىن باقىلاۋ جۇرگىزىپ وتىرادى. بۇل جەردە بايبالام سالماۋ كەرەك، باسپەن جۇمىس جاساۋ كەرەك. مەن ول باعامەن كەلىسەمىن.

اۋدارعان شايحى مارال