حالقىمىزدا «كەتپەن شاۋىپ ولگەم جوق، كەمتارشىلىق كورگەم جوق» دەگەن ادەمi ءسوز بار. وسىندا ايتىلعانداي، ادام قانداي قيىنشىلىق كورسە دە تەك العا ۇمتىلسا، كوزدەگەن ماقساتىنا جەتە الادى. مۇندايدا نارىق پەن داعدارىسىڭىز ايدالادا قالىپ، ەڭبەك ءبۇيiردi دە تومپايتادى، نەسiبەڭدi دە ارتتىرادى. ءومiر ۇيرەتiپ، iستەگەن كاسiبi شيراتقان جاننىڭ بiرi -- ءتورت بالانىڭ اناسى بيبiرابيا ساپاربەكوۆا.
بۇرىن كەڭشاردىڭ بiر ءبولiمشەسiنiڭ كiشi ەسەپشiسi بولىپ قىزمەت ەتكەن بيبiرابيا شارۋاشىلىقتار تارقاعاندا جۇمىسسىز قالدى. قاناتى قاتايماعان ءتورت پەرزەنتi بار. قىسقارتۋدان-قىسقارتۋ بولىپ جاتقاندا الماتىداعى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ەسەپشi ماماندىعىن بەرگەن تاباقتاي ديپلومىنان قايران جوق. ءوز ماماندىعى بويىنشا ەشكiم جۇمىسقا المايدى. نە iستەۋ كەرەك دەپ ويلانىپ جۇرۋگە ۋاقىت قايدا؟! بiلەكتi سىبانىپ، تابىلعان جۇمىستى iستەۋگە تۋرا كەلدi. «بادام» ءوندiرiستiك كووپەراتيۆiنiڭ قىرمانىنا قاراۋىل بولا ءجۇرiپ، تانىستارىنىڭ 5-6 جىلقىسىن ساۋىپ، قىمىزىن دا ساتتى. قىزدارى قالادا جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ جاتقان سوڭ وسىندا كەلiپ ەدi، تاپقانى پاتەر پ ۇلى مەن تاماقتان ارتىلمادى. نە iستەرiن بiلمەي جۇرگەندە تەلەارنانىڭ بiرiنەن ەلباسىمىز ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ «حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدىڭ بiر جولى — كاسiپكەرلiكتi دامىتۋ» دەگەنiن ەستiدi. سونىمەن تاۋەكەل دەپ ءبورجار اۋىلدىق وكرۋگiنە قاراستى جامبىل اۋىلىنىڭ تۇسىنداعى بادام وزەنiنiڭ ارعى بەتiنەن جەر الىپ، شاعىن ءۇي سالدى. وسىندا كەلiپ، تاڭمەن تالاسا تۇرعاننىڭ تالاي iسi بiتەتiنiنە كوزi جەتتi. قۇدىق قازعىزىپ، اۋىزسۋ شىعاردى. الدىنا تابىن-تابىن سيىر، ءۇيiءر-ۇيiر جىلقى سالىپ باعۋعا قارجى قايدا، كوكتەمدە بازاردان تۇيەتاۋىقتىڭ 2 قورازى مەن 10 مەكيەنiن ساتىپ العان. ولاردىڭ ءارقايسىسى جيىرما شاقتى جۇمىرتقا تۋعان سوڭ كۇرiك بولدى. بiلەتiن تانىستارىنان سۇراستىرا ءجۇرiپ، تۇيەتاۋىقتىڭ استىن شوپ-شالاممەن قالىڭ ەتiپ، دۇكەندەردەن ءازىق-تۇلiك سالىنىپ كەلەتiن قوراپتارعا جاتقىزادى. مۇنىڭ ەڭ قيىنى بالاپاندى اشىپ شىققان سوڭ باستالادى ەكەن. تۇيەتاۋىق دەپ بەكەر اتالماسا كەرەك، تۇيەدەي ماڭ-ماڭ باسا ءجۇرiپ، اڭداماي بالاپانىن اياعىمەن مىجىپ كەتiپ، ءولتiرiپ قويادى. وسى كەزدە وعان وتە قاتتى ساق بولۋ كەرەك. شوجەكتەرگە سۇزبە، دارۋمەندi ءدارiلەر، كەبەك بەرiلەدi. 10-15 كۇننەن سوڭ ولار دا تىربانىپ، كەنەتتەن اۋرۋ كەلiپ قالماسا، دەس بەرمەي كەتەدi. سونان سوڭ جاز بويى قىرعا جايادى. يت-قۇستان، تۇلكi مەن شيەبورiدەن امان بولسا، ءوزiنە قاجەتتi جەمiن دالادان تاۋىپ جەيدi. ول، ءاسiرەسە، شەگiرتكەنiڭ جاۋى.
ءيا، وسىلاي بيبiرابيا وتباسىمەن قۇس ءوسiرۋدi كاسiپ ەتiپ الدى. بۇل بiر وتباسىنىڭ دوڭگەلەتiپ اكەتۋiنە بولاتىن شارۋا ەكەن. مۇنىڭ بiر تيiمدiلiگi مايالاپ ءشوپ، توننالاپ جەم جينامايسىڭ. قار باسىپ قالماسا، تۇيەتاۋىق قىستا دا دالاعا جايىلا بەرەدi.
تۇيەتاۋىق ەتiنiڭ ادام دەنساۋلىعىنا پايداسى زور. ءاسiرەسە، ديەتا ساقتايتىندارعا تاپتىرمايتىن تاعام. ەتi جۇمساق، ءدامدi، تەز سiڭەدi، حولەستەرينi دە از.
ءتورت ءتۇلiك مالعا قاراعاندا تۇيەتاۋىق ءوسiرۋ جەڭiل. بيبiرابيا ءۇي قۇسىن جاز بويى باعىپ، جەلتوقسان ايىندا بiرتiندەپ ساتا باستادى. العاشقىدا بازارعا الىپ بارىپ ساۋدالايتىن ەدi، بۇل كۇندە الاتىندار وزدەرi ۇيدەن اكەتەدi. جىلىنا 700-800-دەي بالاپاندى ءوسiرiپ، قورازىنىڭ ءارقايسىسىن 5000-7000، مەكيەنiن 4000 تەڭگەدەن پۇلداعاندا، اجەپتاۋiر قارجى قۇرالادى. وعان ازىن-اۋلاق تانا-تورپاق، تاي الىپ قويادى. كەيiن ولار بۇزاۋلاپ، مالىنىڭ باسى بiرتiندەپ كوبەيدi. قازiر ءمۇيiزدi iرi قارامەن بiرگە ساۋىلاتىن ءسۇت تە مولايىپ، ۇيىتىلعان ايراننان سارى ماي، قۇرت ءوندiرۋدە.
«وسى تۇيەتاۋىقتى ءوسiرۋدiڭ ارقاسىندا ەشكiمنەن قارجى سۇراماي، ۇزىندىعى 25، ەنi 4 مەترلiك قورا دا سالدىق، ەسiك الدىنا iرi مال دا بiتتi. بولاشاقتا بۇقا ساتىپ الىپ، مال بورداقىلاۋ دا جوسپارىمىزدا بار» دەيدi وتاناسى بيبiرابيا ساپاربەكوۆا.
وزەن ەتەگiندە وتىرعاندىقتان سىممەن قورشاپ، بiراز جەرگە جەمiس اعاشتارىن دا وتىرعىزعان. بىلتىر ازداپ نىشانا كورسەتiپ ەدi، بيىل تابيعات-انانىڭ سۋىعىنان امان بولسا، ءونiم الماق. ەسiك الدىنا قيار، قىزاناق، اسكوك، جەلكەك، كارتوپ، قىزىل جانە بولگار بۇرىشىن، باكلاجان، اسقاباق ەگiپ الادى. كۇندەلiكتi تاماققا قوساتىن جۇمىرتقانى دا ءۇي تاۋىعىنان پايدالانادى. قاراپ تۇرساڭىز، باۋ-باقشانى وزدەرi ءوسiرiپ، جاز بويى تازا ءونiم تۇتىنادى. ەرiنبەي ەتكەن ەڭبەكتiڭ ناتيجەسiندە وسىلايشا شاعىن شارۋاشىلىعىن ەشكiمنەن قارىز، نەسيە الماي-اق دوڭگەلەتiپ وتىر.
ەكi قىزى تۇرمىستا، ەڭبەكتەن قاشپايتىن ولار اتا-ەنەلەرiمەن بiرگە تۇرىپ، iءشاي دەگەن اتىن شىعارماي، بارعان جەرلەرiندە ءسۇيiكتi كەلiن اتانعان. ويتكەنi، انالارى «ۇلكەننiڭ العىسىن العان ادام ەشۋاقىتتا جامان بولمايدى» دەپ ۇنەمi قۇلاقتارىنا قۇيىپ وتىراتىن. ۇيدەگi ستۋدەنت قىزى مەن ۇلى ءار جەكسەنبi سايىن وقۋدان كەلگەندە شارۋاشىلىققا كومەكتەسەدi.
ءيا، ەڭبەك ادامدى جوقشىلىقتان قۇتقارىپ، ءبۇتiندەيدi ەكەن. قازiر ەشكiمنەن كەم ەمەس، سiڭلiلەرi مەن قىزدارىنا، كۇيەۋ بالالارىنا ءوز تiرشiلiگiن مىسال ەتiپ، تال تۇسكە دەيiن جاتپاي، تىربانىپ ەڭبەك ەتسە، ونىڭ ءتۇبi قۋانىشقا جەتكiزەتiنiن ايتىپ وتىرادى. ەڭبەككە بەيiم بولساڭ، قاتارىڭنان كەيiن بولمايسىڭ. كوزiن تاپقانعا تۇيەتاۋىق تا تابىس كوزi.
بازارگۇل قالبىر. ورداباسى اۋدانى
