قىتايعا قاراپ 1،5 ميلليارد حالىقتىڭ بارلىعى قايدا تۇرادى جانە ولار نەمەن تاماقتانادى دەگەن سياقتى سۇراقتار كوپ قويىلادى. 20-دان اسا ءىرى قالا ورتالىقتارىنداعى حالىق سانى 200 ميلليوننان ءسال عانا كوپ، دەپ جازادى seva-riga.livejournal.com ، اقپاراتتىڭ قازاقشا نۇسقاسىن "قامشى" پورتالى وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
بۇگىنگى تاڭدا اعىلشىن-ساكسونيالىق پاتريوتتىق ورتالاردا كوبىندە قىتايمەن سوعىس ماسەلەسى تالقىلانادى. وسى ورايدا ءتۇرلى ەكسپەرتتەر قىتايلىقتار بۇكىل ءسىبىردى قولاستارىنا الاتىنى جانە تاعى دا باسقا كوپتەگەن كاتوستروفيالىق اۋا-رايلار جايلى كوپ ايتادى. بۇل مۇمكىن بە؟
ءبارىسىز بىلەتىندەي، جۇڭگو تەك الەمدىك فابريكا رەتىندە عانا ەمەس، سونىمەن قاتار 1،347 ميلليارد حالقىنىڭ سانىمەن الەمگە تانىمال. كەيبىر ەكسپەرتتەر ەش ويلانباستان 1،5 ميلليارد حالىق دەپ ايتا سالادى، ال جەر كولەمى بويىنشا 1 كۆ. مەترگە 140 ادامنىن كەلەدى.
مىناداي ءبىر اڭگىمە بار: سۋۆوروۆتىڭ ءبىر كومەكشىسى الەكساندر ۆاسيليەۆيچتىڭ ايتۋى بويىنشا كەزەكتى جەڭىس جايلى مەملەكەتكە ەسەپ دايىنداۋ بارىسىندا قارسىلاس جاقتىڭ ولتىرىلگەن اسكەرلەرىنىڭ سانىنىڭ كوپتىگىن ەستىگەندە تاڭقالىپ، شىندىقتى سۇراعان كومەكشىگە سۋۆوروۆ: «ولاردى نەسىنە ايايمىز!» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.
حالقى جايلى
قفتايلار، ۇندىستەر، يندونەزيالىقتار، جالپى بارلىق ازيا تۇرڭىندارى ولاردىڭ حالقىنىڭ سانى بومبا مەن راكەتا سەكىلدى ستراتەگيالىق قارۋ بولىپ تابىلادى دەپ ويلالايدى.
ەشبىر ادام ازياداعى، سونىمەن قاتار قىتايداعى دەموگرافيا جاعدايىن ناقتيى ايتا المايدى. ءبىز ەستىپ جۇرگەن مالىمەتتەردىڭ بارلىعىن قىتايلىقتار وزدەرى ويلاپ تاپقان.
ءبىر تاڭقالارلىعى، سوڭعى 20 جىلدا جۇرگىزىلگەن بالا تۋۋ جاعدايىنا بايلانىستى بيلىكتىڭ ساياساتىنا بايلانىستى ءبىر وتباسىدا ءبىر بالادان ارتىق بولماۋى ءتيىس، الايدا حالىق سانى، ەكسپەرتتەردىڭ ايتۋىنشا، تىم ۇلكەن بازيستىك سيفرلەرگە بايلانىستى جىل سايىن 12 ميلليونعا كوبەيەدى.
مەن، ارينە، دەموگراف ەمەسپىن، الايدا 2+2=4 بولاتىنىن بىلەمىن. ولاردا 100 ادام بار دەپ الساق، ەكەۋى ءولىپ، بەرۋى تۋىلاتىن بولسا، ءبىر جىلدان سوڭ 99 بولادى. ەگەر 100 ميلليون نەمەسە 1 ميلليارد بولسا، تۋىلاتىندار مەن ولەتىندەردىڭ سانى بىر-بىرىنە مۇلدەم سايكەس كەلمەيدى، ياعني باستاپقىدا سانى قانشا بولعانى ماڭىزدى ەمەس، ناتيجە ءبارىبىر دە وڭ بولمايدى.
ءيا، وتە شيەلەنىسكەن سۇراق. مىسالى، كوروتايەۆ، مالكوۆا، حالتۋرينانىڭ «قفتايدىڭ تاريحي ماكروديناميكاسى» اتتى مونوگرافيسىندا وتە قىزىقتى كەستە بەرىلگەن:
1845 جىلى – 430 ملن.
1870 جىلى – 350
1890 جىلى – 380
1920 جىلى – 430
1940 جىلى – 430
1945 جىلى – 490.
مەن 1939 جىلى، ياعني ەكىنشى دۇننيە جۇزىلىك سوعىس كەزىندە جۇڭگو حالقىنىڭ سانى 350 ميلليون بولعاندىعىن ەسكى اتلاستان كوردىم. بۇل جەردەگى سايكەسسىزدىكتەر مەن قىتايدا حالىق ساناعىن جۇرگىزۋدىڭ ناقتى ءبىر جۇيەسى جوق ەكەندىگىن بايقاۋ گۇشىن قانداي دا ءبىر مامان بولۋدىڭ قاجەتى جوق.
بىردە 25 جىلدا 80 ميلليونعا ازايىپ كەتەدى، بىردە 30 جىلدا 50 ميلليونعا كوتەرىلىپ، 20 جىلدىڭ ىشىندە ەشبىر وزگەرىستىڭ بولماۋى – مۇنىڭ بارلىعى تىم كۇماندى. ەڭ باستىسى – باسىندا ايتىلعان 430 ميلليون دەگەن سان ويدان شىعارىلعان. ءبىر عانا فاكتى – 1845-1940 جىلدار ارالىعىندا، ياعني 95 جىلدا قىتايلىقتاردىڭ سانى ەش وزگەرىسسىز قالعان.
ال، سوڭعى 72 جىلدا ءتۇرلى قىرعىن سوعىستار، كەدەيشىلىك پەن اشتىق جانە 20-دان اسا ساياسي تەكەتىرەستەردىڭ بولعانىنا قاراماستان حالىق سانى 1 ميللياردقا دەيىن كوتەرىلگەن.
مىسالى ايتاتىن بولساق، ۇلى وتان سوعىسىندا كسرو 27 ميلليون ادامىنان ايىرىلعان بولسا، جۇڭگو ەلى 20 ميلليون حالقىنان ايىرىلعانى ءمالىم. ال كەيبىر ەكسپەرتتەردىڭ ايتۋىنشا، 45 ميلليون ادام. وسىنداي كوپ ادامنان ايىرىلىپ، باسقا دا ءتۇرلى اپاتتارعا قاراماستان 1940-1945 جىلدار ارالىعىندا 60ميلليونعا دەيىن كوتەرىلگەن. سونىمەن قاتار، دۇنيە جۇزىلىك سوعىسپەن بىرگە قىتايدا ازامات سوعىسى باستالعان بولاتىن جانە دە ءقازىر تايۆاندا 40-جىلدارى قىتايلىقتار بولىپ سانالىپ كەلگەن 23 ميلليون ادام تۇرادى.
الايدا، قحر-دا 1949 جىلى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بويىنشا حالىق سانى 550 ميلليوندى قۇراعان. 4 جىلدىڭ ىشىندە تايۆانعا قاشىپ كەتكەندەردى ساناماعاندا دا، حالىق سانى 60 ميلليونعا دەيىن تىم كۇرت ءوسۋى وتە كۇماندى جاعداي. ودان كەيىن رەپرەسسيالارعا قارسى مادەني ريەۆوليۋسيالار بولدى، اشارشىلىق بولدى، ءبىراق حالىق سانىنىڭ ءوسۋى تىم قارقىندى بولعان.
سوندا دا ساناپ كورەيىك: 1940 جىلى 430 ميلليون. بۇل وتە كوپ، ارينە. شامامەن، جارتىسى ايەل ادامدار، ولاردىڭ ىشىندە ۇارت اجەلەر مەن بويجەتپەگەن قىزدار بار دەلىك – 2/3. ايەلدەر 15 پەن 40 جاس ارالىعىندا بوسانادى، ورتا ەسەپپەن 70 جىل ءومىر سۇرەدى. ياعني، 70 ميلليون ادام. قىتايدا بالاسى جوقتار مەن ءبىر جىنىستىلاردىڭ تۇرمىس قۇرۋى جوق دەلىك. دەمەك، 1940 جىلى 70 ميلليون ايەل ادام بالا تۋا الاتىن بولعان.
قىتايلىقتاردىڭ سانى 9 جىلدان سوڭ 490 ميلليون بولۋى ءۇشىن بۇل ايەلدەر نەشە بالادان تۋۋى كەرەك؟ سوعىس، قيراۋ، ەشقانداي دا مەدتيسينا دامىماعان، جاپوندىقتار ءتىس قايراپ وتىر... عىلىمي تۇرعىدان ايتار بولساق، ولار 3-3،5 بالادان تۋۋى قاجەت. قوسىمشا 90 ميلليون ادام بولۋى ءۇشىن 70 ميلليون ايەل تاعى دا 1-2 ادامنان بوسانۋى كەرەك. فيزيكالىق تۇرعىدان 9 جىلدا 4-5 بالا بوسانۋ وڭاي ەمەس، ءبىراق بولادى...
عالامتوردا جازىلعانداي، 1953 جىلى 594 ميلليون، 1949 جىلى 490 ميلليون ەمەس 549 ميلليون. ءتورت جىلدىڭ ىشىندە 45 ميلليونعا كوبەيگەن. 13 جىلدىڭ ىشىندە 430-دان 594-اكە كوبەيگەن، 164 ميلليونعا، ءۇش ەسە كوپ. وسىلاي، 70 ميلليون ايەل 13 جىلدا 3-5 بالادان تاپقان، وعان قوسا تاعى 2-5 بالادان، ورتا ەسەپپەن العاندا 6 بالادان.
بىرەي ايتۋى مۇمكىن، رەسەيدە دە ءتۇرلى كوتەرىلىستەر بولدى. الايدا، ول كەزدەرى جاپوندىقتار 20 ميلليون حالىقتى ولتىرگەن جوق، 20 ميلليون حالىق تايۆانعا قاشىپ كەتكەن جوق. جوعارىداعى كەستەگە ورالار بولساق، وتكەن 100 جىلدىقتا قىتايلىقتاردىڭ سانى نەگە ەڭ قۇرىعاندا 10 ميلليونعا كوتەرىلمەگەن، ولارعا نە كەدەرگى بولدى؟ ال 13 جىلدىڭ ىشىندە، سوعىس پەن اشارشىلىق زامانىندا، ولاردىڭ حالقى 164 ميلليونعا ءوسىپ كەتىپتى. جانە دە بۇل 150 مىڭ قىتايلىق ەركەكتەردى ولتىرگەن كورەي سوعىسىن ساناماعانداعى حالىق سانى. سوڭعى ون جىلدىقتا قىتايلىقتاردىڭ سانى تىم قاتتى ءوسىپ كەتتى.
مەنىڭ ويىمشا، ولار وزدەرىنىڭ قىتايلارىن فرج (فەدەرالدى رەزەرۆتىك جۇيە) سەكىلدى اۋادان جاساپ الاتىن سەكىلدى. قىتايلىقتاردىڭ سانى ۇندىستەر مەن يندونەزيالىقتار سەكىلدى كوپ ەكەندىگىنە ەشكىمنىڭ دە تالاسى جوق، ارينە.
اۆتورى: ۆيكتور مەحوۆ
اۋدارعان: نازەركە لابيحان
