قازىرگى تاڭدا جەردى جالعا بەرۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. وسىعان وراي Qamshy.kz پورتالى كاسىپكەر جولدىباي وشىرباي ۇلىنىڭ ءوز جەرىمىزدى ءوزىمىز يگەرۋ، اۋىلشارۋاشىلىعىن دامىتۋ، ەكسپورتتى ارتتىرۋ جانە قىتايعا جەردى نەلىكتەن جالعا بەرۋگە بولمايتىنى تۋراسىندا ايتقان دايەكتەرىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز. 

نۇرسۇلتان نازاربايەۆ  ازىق-تۇلىك ەكسپورتىن 40% ارتتىرۋعا تاپسىرما بەردى دەپ جازادى matritca.kz. قازاقستاندىق كاسىپكەر، اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋشى جولدىباي وشىرباي ۇلى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن رەسەيلىك باعىتتان باس تارتۋدى ۇسىنادى. سەبەبى شىعىسىمىزدا ازىق-تۇلىك تاپشىلىعىن كورىپ وتىرعان جۇڭگو بار.

ول ءوز ۇسىنىسىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەيتىن سالماقتى دايەكتەر كەلتىرەدى.

«مەن قىتايلىق باعىتپەن بەلسەندى تۇردە اينالىسىپ جۇرگەن كاسىپكەرمىن. تولىق سەنىممەن جۇڭگو ازىق-تۇلىك تاپشىلىعىن باستان وتكەرىپ وتىر دەپ ايتا الامىن. وندا بارلىعى حيمياعا نەگىزدەلگەن. ادام تۇتىناتىن بارلىق وسىمدىكتەر حيميالىق جولمەن وڭدەلەتىندىكتەن ءوزىنىن تابيعي تازالىعىن جوعالتىپ العان» دەيدى جولدىباي وشىرباي ۇلى.

تابيعي تازا ءونىم

قىتايلىقتار قازاقستاننان يمپورتتالعان ازىق-تۇلىكتەردى وتە جوعارى باعالايدى. «بۇل تابيعي تازا تاعام عوي» دەيدى قازاقستاندىق ازىق-تۇلىكتى تۇتىنا وتىرا. كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا، جۇڭگو پلانتاسيالارى حيمياسىز ەگىن بەرە المايتىن مۇشكىل حالگە جەتكەن.

«جۇڭگو اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن كوبەيتۋ ماقساتىندا ەگىستىك الاڭدارىن ءتۇرلى حيميالىق تىڭايتقىشتارمەن «بايىتادى». ماسەلەن، وسى جىلى 1 گەكتار جەرگە 100 كەلى تىڭايتقىشتى سەپسە، ەندىگى جىلى ونى ودان دا كوبەيتۋ قاجەت. ويتپەگەن جاعدايدا تۇسىمدىلگى ازايادى. سوڭعى 30 جىلدا ەگىستىك الاڭدارى ءتۇرلى حيميامەن ۋلانعانى سونشالىق «تىڭايتقىشسىز» وسىمدىك وسپەيتىن جاعدايعا جەتكەن. ودان تابيعي تازا ءونىم شىقپايتىنى انىق. ءدال وسى جاعداي قازاقستان ءۇشىن وتە ۇلكەن ءقاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر» دەپ ەسەپتەيدى كاسىپكەر.

«ءبىز ءوز مۇمكىندىكتەرىمىزدى تولىق پايدالانبايمىز»
 

ەلباسى ازىق-تۇلىك ەكسپورتىن كوبەيتۋگە تاپسىرما بەرگەن ەكەن، ەندى بارلىق كۇشتى قىتايلىق باعىتقا جۇمساۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى ساراپشى.  ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟

بىرىنشىدەن، ەۋرازيالىق وداق اياسىندا ەكسپورتتىڭ ءوسۋىن تەجەپ وتىرعان كەيبىر كەلىسىمدەردەگى شارتتارى قايتا قاراۋ كەرەك.

 «وداققا مۇشە ەلدەرگە ازىق-تۇلىكتى جەتكىزۋدەن ەشقانداي پايدا تۇسپەيدى. بىرنەشە جىل بۇرىن ءبىز رەسەيگە 60 مىڭ توننا ەتتى جىل سايىن ەكسپورتتاۋدى جوسپارلادىق. ورىندادىق پا؟ جوق. ءبىر عانا بەلورۋس بۇكىل رەسەيدى ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر...» دەيدى كاسىپكەر.

لاتيفۋنديستەر مەملەكەت ەسەبىنەن ءومىر سۇرە مە؟

تاعى ءبىر ۇىسىنىس: قازاقستان جەرىن مونوپولياندىرعان ءىرى جەر يەلەرىنىڭ جۇمىسىن باقىلاۋعا الۋ كەرەك. ەگەر مەملەكەتتىك سۋبسيديالار ەسەبىنەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جانە ەڭبەكتەرى ءتيىمسىز بولسا، جەرلەرىن الۋ كەرەك. اۋىلشارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەرلەر ەل يگىلىگىنە جۇمىس ىستەپ، تابىس الىپ كەلۋ كەرەك.

جۇڭگو نەسىمەن ءقاۋىپتى؟

بۇل سۇراق ءاردايىم قازاقتاردى مازالاپ كەلەدى. جۇڭگو فوبياسى ءبىزدى بارلىعىنا كۇمانمەن قاراۋدى ۇيرەتتى. ولار ەرتەڭ جەرىمىزگە كوز تىكسە نە ىستەيمىز؟

كاسىپكەردىڭ ويىنشا قىتايلارعا جەردى جالعا بەرۋدەن ەشقانداي پايدا تاپپايمىز. ءوز جەرىمىزدى ءوزىمىز كوركەيتكەنىمىز ابزال. سونىمەن قاتار، حالىقتىڭ كوبى قىتايلارعا جەردى جالعا بەرۋگە قارسى بولدى.

«ەگەر قاراپايىم حالىق جەردى وڭدەۋدى ۇيرەنىپ السا، ولاردىڭ جەر تۋرالى ۇراندارى ءوز مۇددەسىن قورعاۋعا نەگىزدەلگەن بولار ەدى. دالەلدى قارسىلىق ەموسيانالدى كەلىسپەۋشىلىككە قاراعاندا مىقتىراق بولادى».

حالىق وسىنداي دەڭگەيگە جەتكەندە ەشكىمنىڭ بىزگە كوز الارتىپ قارۋعا ءداتى بارمايدى. كەرىسىنشە ولار ساپالى ونىمدەردى ساتىپ الۋعا مۇددەلى بولادى. بىزبەن تەڭ دەڭگەيدە قىزمەت ەتەتىنىنە سەنىمدى كاسىپكەر.

«قىتايلارعا جەردى بەرۋگە بولمايدى. ولار ءوز جەرلەرىن قۇرتقانداي، بىزدىكىندە بۇلدىرەدى. ولاردىڭ باقاسىنىڭ ءوزى مۋتانت».

ۇلتتىق كاسىپكەرلىكتىڭ ەرەكشەلىگىنەن قۇتىلا الامىز با؟

جولدىباي وشىرباي ۇلىنىڭ سوزىنشە، اتالعان سالادا كاسىپكەرلەر اراسىندا باسەكەلەستىك جوق. اۋقاتتى كاسىپكەرلەر اۋىلشارۋاشىلىعىنا ينۆەستيسيا قۇيعىسى كەلمەيدى. سەبەبى ودان تۇسەتىن قارجى ولاردىڭ سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرمەيدى...

ەلباسى اۋىل مەن قالا تۇرعىندارى ءوز كاسىبىن اشۋ ءۇشىن 16 ميلليون تەڭگەگە دەيىن قارجى الا الاتىنىن ايتقان. ماسەلە ول قاراجاتتى ءبىز قانشالىقتى ءتيىمدى پايدالانا الامىز. الدە بۇرىنعىسىنشا مەيرامحانا مەن دۇكەن اشۋمەن عانا شەكتەلەمىز بە؟ ۇمىتتەن كۇمان باسىم دەيدى جولدىباي وشىرباي ۇلى.

 اۋدارعان: اسەم المۇحانبەت