qamshy.kz ەركىن پىكىر الاڭى. وسى ماقالاعا قاتىستى قارسى تاراپتىڭ ايتارى بولسا جاريالاۋعا دايىنبىز.
ورتالىقتاعى اقىنداردىڭ ولەڭدەرى سىرت كوزگە بىردەن ءتۇسىپ، سۇزگىدەن وتەدى. سىنشى بىتكەن كوبىنەسە، بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن، وزگەنىڭ پىكىرىنە وڭ كوزبەن قاراي الاتىن اقىنداردىڭ شىعارماشىلىعى جايلى پىكىر بىلدىرەدى. شاماسى، تالانتتى اقىنداردىڭ نامىسىن قايراپ، حالىققا سۇبەلى شىعارما بەرە الاتىنىنا سەنگەندىكتەن كىشكەنە شالىس باسقان جەرىن كورسەتسە كەرەك-تى. ال، ادەبي ولەكسەلەردىڭ شاتپاعى جايلى جازىپ، ەشكىم قالامىن بىلعاعىسى كەلمەيدى. ويتكەنى، «كەمتالانت سىننان تومەن تۇرادى» دەگەن جازىلماعان ەرەجە بار. زامان وزگەردى. ءقازىر جۇرت ورتالىققا شوعىرلانباي-اق، شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن بولعان. استاناداعى ادەبي ۇدەرىستى باقىلاپ ۇيرەنگەن سىنشىنىڭ كوزى ەندى ايماقتاعىلارعا تۇسپەسە، توننا –توننا قاجەتسىز كىتاپ تاسقىنىنىڭ استىندا قاپ كەتكەلى تۇرمىز. لەپىرمە، كوپىرمە ءسوزدىڭ قادىرى ارتىپ، سۇتكە قوسىلعان سىلدىر سۋ قايماقتى بۇلدىرگەنى سياقتى اۋىلداعى ۇيقاسقۇمار اڭگۇدىك ايماقتى ءبۇلدىرىپ جاتقاندىعى بۇگىن ەشكىمگە سىر ەمەس. بالاپان–باسىنا، تۇرىمتاي–تۇسىنا كەتتى. الاساپىراندا نەنىڭ دۇرىس، نەنىڭ بۇرىستىعىن اڭداۋدان قالدىق. ياسساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ءمانىن ۇقپاي، ءتىل مەن جاعىنا سۇيەنگەندەردىڭ شاتپاعىنان ماعىنا ىزدەپ الەكپىز. الەۋمەتتىك جەلى الىستى جاقىن ەتىپ، اقىل-ويدى جاڭا كەڭىستىككە شىعارۋمەن بىرگە جىنويناققا دا اينالىپ ۇلگەردى. بەيپىل ءبىر-اق كۇندە تانىلاتىن بولعان. دۇمبىلەزدەر– داڭق تۇعىرىندا. ىلۋدە ءبىر دۇنيەگە كەلەر دارىن جورگەگىندە تۇنشىعادى.
سوڭعى كەزدە الەۋمەتتىك جەلىدە «سارىاعاش» اۋداندىق گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى مۇرات بەكەي دەگەن كىسى وعاش جازبالارىمەن كوزگە تۇسۋدە. بۇل جازبالار جايلى ماقالامىزدىڭ سوڭىندا پىكىر ايتامىز. الدىمەن، اۆتوردىڭ «سۇلۋلىق سىرى» («شارق» باسپاسى،تاشكەنت)، «ارۋانا-عۇمىر»(«ولكە» باسپاسى، الماتى) جيناقتارىنا توقتالۋدى ءجون سانادىق.
توتىقۇس سيندرومى
جالپى شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن ادامدار مەيلىنشە دارالىققا ۇمتىلادى. جاساندىلىق قاپتاعان مىناۋ جالعان دۇنيەدە سونىلىققا نە جەتسىن؟ ال، ءار قازاق اقىنىنىڭ ولەڭدەرى قازاعىنا جازىلعان حاتتار ىسپەتتى تەك ءوز جۇرەگىنەن شىققان شىنايى، تىڭ دۇنيەلەر بولۋعا ءتيىس.وكىنىشكە وراي، بۇل ماسەلەدە مۇرات بەكەيدىڭ پىكىرى مۇلدە بولەك ەكەن. ونىڭ ويىنشا، اقىن بولۋ ءۇشىن وتكەن ءىرى تۇلعالاردى قايتالاۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى سياقتى.
بولسىن اركەز جۇرەكتە سەنىم امان،
سان دارىندى تۋعان عوي ءومىر-انام.
ءبىر سىنشى ساراپتاي كەپ جىرلارىمدى،
–وتكەندى قايتالاپسىڭ،–دەدى ماعان.
كەيبىرەۋگە شىندىقتى بايقاماۋ–زاڭ،
تانبايدى مەنى وسى ءبىر وي تالاۋدان(؟).
قايتالاۋ–تابيعاتتىڭ قاعيداسى،
تۇرادى ءومىر ماڭگىلىك قايتالاۋدان.
عىلىم عانا جاڭادان وي تابا الار...
مۇرات بەكەي پىكىرلەرىمەن ساعاتتاپ داۋلاسۋ مۇمكىن. اسىرەسە، سوڭعى جول مۇلدە اقىلعا قونبايدى . شىنتۋايتىنا كەلگەندە عىلىم تەك وي ايتىپ قاراپ وتىراتىن جەر ەمەس، جاڭالىق اشاتىن جەر عوي! ادامزات عىلىمنان (كوبىنە) ماتەريالدىق جاڭالىق كۇتەدى. ال، سونى وي ايتۋ(كوبىنە) ادەبيەتكە ءتان قۇبىلىس. ەگەر تەك وتكەندى قايتالاۋدان تۇراتىن بولسا، ادەبيەتتىڭ، پوەزيانىڭ نە قاجەتى بار؟ بۇرىنعى جازىلعان دۇنيەلەردى وقىپ جۇرە بەرمەيمىز بە؟
ءاۋ باستا قاتە باعىت-باعدار تاڭداعان مۇرات بەكەي ءوزىنىڭ اداسقانىمەن تۇرماي، جۇرتتى دا شاتاستىرۋدا. مىسال قاجەت پە، مىسال كوپ! ونىڭ «سىلدىراپ وڭكەي كەلىسىم»، «ءاندى سۇيسەڭ–مەنشە ءسۇي» دەگەن ولەڭدەرىنە كوزى تۇسكەن ادام تاڭدانباي تۇرا المايدى. بۇل جولدار باس اقىنىمىز ابايعا تيەسىلى ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. وزگەنىڭ پىكىرىن پايدالانعان ادام سول پىكىردى تىرناقشا ىشىنە الىپ، تۇسىنىكتەمە بەرۋگە ءتيىس. الايدا، قالىپتاسقان قاعيدانى بەلدەن ءبىر-اق باسقان مۇرات بەكەي اباي سوزدەرىن وزىنىكى ەتىپ العان.
«ءۇرنيسا ايبەرگەنوۆاعا» دەگەن ارناۋداعى مىنا جولدارعا نازار سالىپ كورەلىك:
تارتپاعان دەيسىڭ بەينەت كىم،
كەشكەنمەن ءومىر كىل سىنىن(؟).
ماحابباتسىڭ–
ءبوز كويلەكتىڭ
ىشىندە جارعان بۇرشىگىن.
قۇداي-اۋ،ءبىز ەرەكشەلەپ بەرىپ وتىرعان سوڭعى ەكى جول تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ وزىنىكى ەمەس پە؟ ونى جاۋكەمدەپ، ءسىڭىرۋ «اسقازانىڭا» اۋىرلىق ەتەدى، مۇرات بەكەي مىرزا! ەكىنشى جولدىڭ ماعىناسى بۇلىڭعىر. اۆتور «كەشكەنمەن ءومىردىڭ كىل سىنىن» دەمەكشى عوي، بۋىن سانى اسىپ كەتكەندىكتەن «...ءدىڭ» دەگەندى لاقتىرا سالىپ، ماعىناسىز جولدىڭ ومىرگە كەلۋىنە سەبەپكەر بولعان. «ءومىردىڭ كەشىپ كىل سىنىن» دەسە، بولىپ تۇر ەمەس پە؟ نەمەسە:
تۇراتىن ماڭگى اسپانداپ،
لەبىزى–ورتەر ءور دەمى.
القىنىپ ۇشقان قاسقالداق–
جۇدەگەن جۇرەك مەندەگى.
مۇنداعى ءۇشىنشى جول دا تولەگەننىڭ وزىنەن جىمقىرىلعان.
مۇرات بەكەيدىڭ «ارمان ساپارى» اتتى تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ رۋحىنا ارنالعان پوەما-ەسسەسى بار ەكەن. مۇندا دا ول باسىن اۋىرتىپ، اتاۋ ىزدەپ وتىرماستان، تولەگەننىڭ العاشقى كىتابىنىڭ اتىن پايدالانا سالعان. بۇل ونىڭ ايبەرگەنوۆ رۋحىنا ايتار ءوز ويى جوقتىعىن بىلدىرەدى.
پوەمانىڭ بەسىنشى ءبولىمى «تولەگەن–مۇحتار» دەپ اتالىپ، ەكى ۇلى اقىننىڭ سۇحباتتاسۋىنان تۇرادى ەكەن. مۇندا دا اۆتور:
مەن بۇگىن سوناۋ كوگىلدەر كولگە ساعىنىپ ۇشىپ بارامىن،
بىرگە قاق قانات قاسىمنان قالماي، ساعىنىپ كورگەن قاراعىم.
جالعاسىن سەن ايت بۇل اسقاق ءاننىڭ جابىلىپ كەتسەم ەگەر مەن،
عۇلاما– جىلدار سۋدىرلاتقاندا پاراعىن،–دەپ تولەگەننىڭ ءوز ولەڭىن پايدالانادى دا سىلتەمە بەرمەيدى. تاعى ءبىر ايتار جايت: العاشقى جولداعى «ساعىنىپ» ءسوزى تولەگەننىڭ بۇرىنعى كىتاپتارىندا «القىنىپ» دەپ قولدانىلاتىن. «ساعىنىپ» ءسوزى ەكىنشى جولدا بار. ايبەرگەنوۆتە مۇنداي ولاقتىققا جول بەردى دەگەنگە سەنۋ قيىن. بالكىم، مۇرات بەكەي ءبىر ءسوزىن وزگەرتكەنى ءۇشىن تۇتاس شۋماقتى وزىنىكى ساناپ وتىرعان بولار؟ بۇل ءسوزدى باسقا بىرەۋ وزگەرتىپ، ايبەرگەنوۆ كىتاپتارىنىڭ جاڭا باسىلىمدارىنا ەنگىزىپ جىبەرگەن بولۋى دا مۇمكىن. قايتكەندە دە، م. بەكەيدىڭ بۇل شۋماقتى، سىلتەمەسىز، وزىنىكى ەتىپ پايدالانۋى دۇرىس ەمەس.
ديالوگتاعى مۇحتار شاحانوۆتىڭ ايتقان سوزدەرىن وقىپ كورەلىك:
ىلەستىم بە ىزىنەن ۇلى كوشتىڭ؟
قۇتتىقتاپ، ۇسىنبادى گۇلىن ەشكىم.
الدە مەن الدارقاتىپ ءوزىمدى-وزىم،
ءجۇرمىن بە جەتەگىندە قۇر ەلەستىڭ؟
العىس ايتىپ العىسىم مول كۇندەرگە،
بۇيىرار ما ساڭقىلدار كۇن مىنبەردە؟
جۇيرىكتەرگە تامسانعان دۋلى كوپتىڭ
ىشىندە بوس دالاقتاپ ءجۇرمىن بە الدە؟
مەن الدە ارمانداردىڭ قاناتىنىڭ
استىندا اڭساپ جىردىڭ دارا شىڭىن،
بىلەم بە جانىمداعى ءور ەكپىننىڭ
مەنى الىپ بيىكتەرگە باراتىنىن؟
بىرەۋدى بيىكتەتۋ ءۇشىن ەكىنشى بىرەۋدى الاسارتۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ مۇحتار شاحانوۆ پوەزيا ەلىندە وسىنداي ەكىۇداي كۇيدە جۇرگەنىنە كىم سەنەدى؟ بەكدىلدا الدامجاردىڭ جازعانىنا سەنسەك، شاحانوۆ سوناۋ جاستىق شاعىنان سىي-قۇرمەتتەن كەندە بولماعان. ءتىپتى، ونى كەزدەسۋلەردە وقىرماندار گۇلگە كومىپ تاستايتىنىن قىزعانعاندار «مۇنى ءوزى ۇيىمداستىرادى» دەگەن قاۋەسەت تە تاراتقان ەكەن. مۇحتار شاحانوۆ پوەمادا سۋرەتتەلگەندەي بوركەمىك، جاسىق، وزىنە سەنىمسىز بىرەۋ بولسا، الەم تانيتىن، باعالايتىن دەڭگەيگە قالاي جەتتى؟
مۇرات بەكەي بۇل پوەماسىندا تولەگەن، مۇحتار، جۇمەكەن، مۇقاعالي، قادىر اقىنداردىڭ ولەڭ فورماسىمەن جازۋعا تىراشتانعان. الايدا، مۇنىڭ ۇدەسىنەن شىعا الماپتى. ويتكەنى، ماسەلە فورمادا ەمەس، مازمۇندا! ولار سياقتى وي ايتا الماعان سوڭ دايىن قالىپتان كەلەر قايران بار ما؟
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ايگىلى رومانىنداعى نايمان–انا بەينەسى الەم وقىرماندارىنا جاقسى تانىس. ماڭگۇرت ۇلىنا قاتىستى جەرى ءابىش كەكىلباي حيكاياتىنان ۇرلانسا دا، وعان نازار اۋدارىپ جاتقاندار شامالى. جۇرت ايتماتوۆتى ماڭگۇرتتىك ۇعىمىن فيلوسوفيالىق كاتەگوريا دەڭگەيىنە كوتەرگەن جازۋشى دەپ ويلادى. مۇرات بەكەي دە بۇل پىكىرگە اربالعانداردىڭ ءبىرى ەكەن. ول شىڭعىس ايتماتوۆ وقيعالارىنىڭ جەلىسىمەن «نايمان–انا» اتتى پوەما جازىپتى. دىگىدىك...دىگىدىك...دايىن دۇنيەنى قايتا قۋىپ شىعۋ وڭاي عوي. «ءباتىر-اۋ، ايتماتوۆتىڭ سيۋجەتىن ۇيقاسقا تۇسىرگەننەن نە ۇتاسىڭ؟» دەمەكشىسىز بە؟ سولاي ويلاۋىڭىز زاڭدى. مۇندايدى قازاق «مالتا ەزۋ» دەيدى. ءبىراق، مۇرات بەكەي قايتالاۋدى قاسىرەت ەمەس، قاسيەت دەپ ۇعادى! ءسىرا، وزىنە مالتا ەزگەن ۇناسا كەرەك. «توتىقۇس سيندرومى» انە سول ىندەتتەن باستاۋ الادى. وزگەنىڭ ويىن، سەزىمىن قايتالاۋدىڭ بەرەكەسىز تىرلىك ەكەنىن اۆتورعا ۇقتىرۋ ءۇشىن ارام تەر بولىپ وتىرعان دا شىعارمىز، الايدا وقىرماننىڭ كوزىن اشۋ ءۇشىن ەرىكسىز قولعا قالام الىپ وتىرمىز.
توتى قۇس دەگەن دە بوگدە داۋىستى بىردەن قايتالاي المايتىن كورىنەدى. ءبىرشاما جاتتىعۋ تالاپ ەتەدى ەكەن. مۇنى ەسكەرىپ، كوپ ماشىقتانۋدىڭ ورنىنا اق قاعازعا سياسى تامىپ كەتسە، كىتاپ ەتىپ شىعارۋ ءۇشىن باسپاعا جۇگىرەتىن مۇرات بەكەي دەگەن ولەڭشىمىز پوەزيانىڭ قاراپايىم تەحنيكاسىن دا بىلمەيتىن بوپ شىقتى. جازعاندارى ىرعاق جونىنەن اقساپ تۇر.
وي تەڭىزىن(4 بۋىن)\تاعى دا(3)\ كەشەم ەندى(4)\،
قومسىنام(3)\ارناسام دا(4)\نەشە ولەڭدى(5)\.
نايمان-انا(4)\تاعدىرىن(3)\وقىعاندا(4)\،
انا جايلى(4)\ويلارىم(3)\ەسەلەندى(4).
ءداستۇرلى ون ءبىر بۋىندى قارا ولەڭنىڭ ۇيقاسىمەن جازىلعان پوەمانىڭ وسى ءبىر شۋماعىنىڭ وزىندە قانشاما ريتميكالىق قاتە بار. ال، مۇنداي قاتەلەر جوعارىدا جوعارىدا دايەكسوز رەتىندە الىنعان جولداردا دا، اۆتوردىڭ باسقا ەڭبەكتەرىندە دە ءورىپ ءجۇر.
جاناردىڭ مولدىرىنەن ساۋلاتامىن،
جاننىڭ نۇرلى جاڭبىرىن سىركىرەگەن.(؟؟)
«جىر الەمى».
ساۋلاۋ مەن سىركىرەۋ ەكى ءتۇرلى ارەكەتتى بىلدىرەتىن ۇعىم. جاڭبىر ساۋلاسا سىركىرەمەيدى، سىركىرەسە ساۋلامايدى.
«قارلىعاشىم» ولەڭىنىڭ العاشقى شۋماعىندا اۆتور «اعاسىنا مەڭدەتكەن جىر ازابى، قاناتىمەن سۋ سەپكەن قارلىعاشىم» دەيدى دە، سەگىزىنشى شۋماقتا «كولىمدە تەربەتىلگەن كوگىلدىرسىڭ، اۋەنىڭمەن اققۋلار كوز ءىلدىرسىن» دەيدى. «كوگىلدىر» دەپ قازاق اققۋدىڭ بالاپانىن ايتادى. مۇرات بەكەيدىڭ قارلىعاشى قالايشا اققۋدىڭ بالاسىنا اينالىپ كەتكەنىن بايقاماي قالدىق قوي! الدە، بۇل شىعارماسىن ۇيقىسىراپ وتىرىپ جازدى ما ەكەن؟ جالپى، اۆتور ءبىر ولەڭنىڭ وزىندە ءبىردى ايتىپ، بىرگە كەتىپ، لوگيكالىق قاتەلەردى دە كوپ جىبەرەدى. ويىن جۇيەلى تۇردە جەتكىزە الماي، شاتقاياقتايدى.
كوكتەم قونسا (؟)جەر بەتىنە اسەم گۇلىن سەبەلەپ(؟)،
تامسانۋمەن سۇلۋلىققا شارق ۇرعانداي كوبەلەك(؟).
«انا»
مىنا ەكى جولدىڭ ءبىرى باۋدان، ءبىرى تاۋدان كەپ تۇر. جەر بەتىنە قونعان كوكتەمدى كىم كورىپتى؟ جاي قونباي اسەم گۇلىن سەبەلەپ قونعان كوكتەمدى ەلەستەتۋ قيىن. نەگىزى، جەر بەتىنە اسەم گۇلىن جايقالتىپ كوكتەم كەلەدى، قونبايدى! ال، كوكتەمدى سۇلۋلىققا تامساڭعان كوبەلەككە تەڭەۋ–ەسۋاستىق. كوكتەم جانسىز پرەدمەت بولعاندىقتان سۇلۋلىققا تامسانبايدى، سۇلۋلىعىنا تامساندىرادى.
ايدىنداردىڭ ايدارلى مولدىرىنەن(؟)،
سۋسىنىمدى مەيلىنشە قاندىرىپ ەم.
«بازىنا».
ادەتتە، تىنىق سۋدى «ءمولدىر» دەپ اتايمىز. ەندەشە ول قالايشا ايدارلى بولا الادى؟ تۋلاپ اققان سۋ ايدارلى بولۋى مۇمكىن.
جانارىنان ساۋلاسا،
جۇلدىزدى جىردىڭ ءدىرىلى(؟).
«قياعا تىكتىم كوزىمدى».
ساۋلاۋ–كۇشتى اعىستى بىلدىرەدى. ءدىرىل ساۋلامايدى عوي.
كوز ىلدىرمەي تىتكىلەپ، قازىنالى وي كەنىن،
قۇر قول قايتىپ ورالسام–ولەڭ مەنىڭ قاي تەڭىم(؟)؟
«سۇيەم سەنى، پوەزيا».
انا تىلىمىزدە «نە تەڭىم؟» دەگەن تۇراقتى تىركەس بار. بۇل جەردە سونى قولدانۋ ورىندى. ءبىراق، اۆتور ۇيقاس ءۇشىن ماعىنادان كەشە سالعان. «قاي تەڭىم؟» دەگەن ءسوز باسقا ماعىنانى بىلدىرەدى.
كوكپەڭبەك بوپ شالقىسا كۇي رەڭى،
ءشاربات اۋا ءدىلىڭدى ۇيىرەدى.
«ارمان ساپارى»
كوكپەڭبەك تۇسكە ەنىپ كۇيدىڭ رەڭىنىڭ شالقۋىن تۇسىنە الماي دال بولدىق. كۇيدىڭ رەڭى بولا ما؟ ونىڭ اۋاعا قانداي قاتىسى بار؟ اۋا قالايشا ءدىلدى(جۇرەكتى)ۇيىرەدى؟ قازاق الدەبىر ءتاتتى تاعامعا قاتىستى «ءدامى ءتىلدى ۇيىرەدى» دەپ قولدانادى.
جاڭبىردا جالاڭ اياق سىزعان ادىم(؟)،
شاقتاردان ءبىلىپپىن بە ءىز قالارىن.
«ارمان ساپارى»
كىسى جاڭبىردا جالاڭ اياق ءجۇرۋى، قادام باسۋى مۇمكىن. ءبىراق، «سىزعان ادىم» دەگەندى تۇسىنبەدىك.
ءتۇن پەردەسى تاڭمەنەن تۇرىلگەندە،
سەزىمنەن بولا كورمە جىرىم كەندە.
ىستىقسىڭ سەن اڭقىعان جۋسان ءيىسىن،
كوكىرەگىم قانباستان سىمىرگەندە(؟).
«ارمان ساپارى»
ءيىستى سىمىرگەندى قاي اتاڭنان كورىپ ەدىڭ؟ سۋدى سىمىرەمىز، ءيىستى قۇشىرلانا يىسكەيمىز. وسىنداي قاراپايىم جايتتاردى ءبىلۋ ءۇشىن كوپ اقىل كەرەك ەمەس قوي!
حالقىمنىڭ ارقا سۇيەر الىبى كوپ،
قاشان ءبىز ىزگىلىككە تارىلىپ ەك،
كوگىنەن جۇلدىزدايىن اعىپ وتكەن
كىم ايتادى شوقاندى حان ۇلى دەپ(؟).
«اباي–مۇحتار».
شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ حان تۇقىمى ەكەنىن ءبارىمىز ايتىپ ءجۇرمىز عوي. تيىم سالىنباعان شىعار. كوگىنەن ءجۇلدىزداي اعىپ وتسە حان ۇلى بولماي قالا ما، الدە حان ۇلى كوگىنەن جۇلدىزداي اعىپ وتپەي مە؟
ەكى-ۇش جىل ءوزى نەگە ءىستى بولىپ،
قاجالادى(؟) تۇرمەنىڭ قاتقان نانىن؟!
«اباي–مۇحتار»
ويباي-اۋ، مىناۋ نە دەيدى؟ قاتقان ناندى كەمىرەمىز. الدەبىر زاتتىڭ ۇيكەلىسىنەن زاقىمدانۋدى قاجالدى دەيمىز.
بۇگىن مۇقاعاليدىڭ تۋعان كۇنى،
ادىلەتتىڭ سالتانات قۇرعان كۇنى(؟).
«مۇقاعالي تۋعان كۇن»
ماقاتايەۆتىڭ ۇلى اقىن ەكەنىن بىلەمىز. ءبىراق، ونىڭ تۋعان كۇنىنىڭ ادەلەتتىڭ سالتانات قۇرۋىنا نە قاتىسى بار؟ الدە و كىسى تۋعان بويدان سوت نەمەسە پروكۋرور بوپ ەلگە ادىلەت ورناتقان با؟
مۇرات بەكەي ورىس فيلولوگياسى مەن بىرگە بۋحگالتەر ماماندىعىن يگەرگەن كىسى ەكەن. سوندىقتان، قازاق تىلىنە وراشولاق ەكەنى بىردەن بايقالادى. شالىس باسقان تۇسىنا شۇقشيىپ، قاتەسىن تۇگەل جىپكە ءتىزىپ بەرسەك، وقىرماننىڭ ۋاقىتى كەتەدى. دەگەنمەن، قازاقشانى قاتىرماي ءجۇرىپ، «قارەلىنىڭ(؟) جاينايدى پاڭ جانارى»(«تۋعان جەرگە كۇز كەلدى»)، «قولدان جاساپ اقىندى الا الماسسىڭ، مەيلى، قانشا توڭكەنى(؟) قاشاۋلاعىن»(«ارمان ساپارى») دەگەن سياقتى بوگدە سوزدەردەن اۋلاق بولۋ كەرەكتىگىن ايتا كەتۋ ارتىق بولماس. «قارەلى»، «توڭكە» سوزدەرىنىڭ ماعىناسىن تۇسىنبەگەندىكتەن وزبەكشە شىعار دەپ توپشىلادىق. قالىڭ قازاق تۇسىنبەيتىن سوزدەرمەن باستى قاتىرۋدىڭ قاجەتى قانشا؟
قانشا ۇڭىلگەنىمىزبەن ورىس ءتىلى مامانى جانە بۋحگالتەر شايىردان تۇشىمدى شىعارما تاپپادىق. ءاۋ باستا بۇرىس جولدى تاڭداعاندىقتان بولار، اتى ارىپ، پوەزيا الەمىنە جەتە الماي قالعان سياقتى. وسىلايشا، جەلىكتىڭ جەتەگىندە كەتىپ، جەلگە سۋىرىلعان توتىقۇس-تاعدىرلاردى ەرىكسىز ايايسىڭ! ءومىرزايا!..
ەسەككە ەسى كەتكەن
نەمەسە الەۋمەتتىك جەلىدەگى جيىركەنىشتى جازبالار
ماقالامىزدىڭ كىرىسپەسىندە بۇل اۆتوردىڭ «شىعارماشىلىعىنا» سۇزگىدەن وتكىزۋىمىزگە ونىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى جيىركەنىشتى جازبالارى سەبەب بولعانىن جازعان بولاتىنبىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭنامالارىندا الەۋمەتتىك جەلى باق-پەن تەڭەستىرىلگەنى بارشاعا بەلگىلى. دەمەك، جەلىدە جاريالانعان جازبالارعا شولۋ جاساۋعا، ولار جايلى پىكىر بىلدىرۋگە تولىق قۇقىلىمىز.
مۇرات بەكەي فەيسبۋكتەگى پاراقشاسىنا مارقۇم اقىن ەسەنقۇل جاقىپبەكتىڭ «كوتەن» دەگەن ولەڭىن سالىپ، ەلدى ءبىراز شۋلاتتى.
كوتەن
جاتا-جاتا ءىش ابدەن پىسىعاسىن،
بىردەڭە ايتىپ، ۇيىڭنەن سىتىلاسىڭ.
باراسىڭ ءبىر ورتاعا، باراسىڭ دا،
ولارعا دا ونشا اۋماي ىقىلاسىڭ
بىردەمە ايتىپ ودان دا قۇتىلاسىڭ.
زايا كەتىپ ولەڭىڭ، تەر مەن ەڭبەك،
كورىنە الماي جۇرەسىڭ ەلگە جوندەپ.
كورىنەيىن دەسەڭ دە تۇرىپ الار،
كوتەنى ۇلكەن بىرەۋلەر كولدەنەڭدەپ.
ءولىپ-وشىپ ەڭبەگىڭ ەلەنگەنشە،
ك...كە بوستەك جاسايدى سەنەن كورپە.
قاي كوتەننىڭ ءداۋىرى تۋدى ەكەن دەپ،
كوتەن اڭدىپ وتەسىڭ ولە-ولگەنشە.
كوتەن – ارمان، كۇندە ءبىر كوتەن – ءۇمىت،
ادام بولا المايسىڭ جەكە ءجۇرىپ.
ءبىر-اق ۋىس بوپ قاپتى ءوز كوتەنىم،
كورىنگەندى جۇرگەندە «كوكە» قىلىپ.
بۇل زامان دا وزگەرەر ءبىر جاعىنا،
سەنىڭ ك...ءىڭ بىتكەنشە كوتەرىلىپ.
ەسەنقۇل جاقىپبەك نەگىزىنەن، ايتىسكەر اقىن ەمەس پە، سوندىقتان ونىڭ جازعاندارى فولكلورعا، كەيبىرەۋلەرى ءتىپتى «كوشە اندەرىنە» جاقىنداۋ. بۇل ولەڭدى دە سۋبەكتيۆ كوڭىل كۇيدىڭ اسەرىمەن سۇيكەي سالعان شىعار. مۇنى قازىرگى پوەزيانىڭ شەديەۆرى رەتىندە جالاۋلاتۋدىڭ ەشقانداي رەتى جوق. ال، وسى ولەڭدى فەيسبۋكتەگى پاراقشاسىنا سالىپ، بىرنەشە دوسىمەن اۋزىنان سۋى اعىپ ماقتاعان مۇرات بەكەيدىڭ تالعامىنا كۇماندانىپ، ءالىپتىڭ ارتىن باقتىق.
الەۋمەتتىك جەلىدە وتىرعان انا، اپا، قارىنداستارعا نە ايتسا دا بولا بەرەدى دەپ ويلايتىن شىعار، مۇرات بەكەي وعاش دۇنيەلەردى سالۋدى ۇدەتە ءتۇستى. ايەلدەرگە اقىل ايتقىسى كەلدى-اۋ دەيمىن، كوپ بالا تابۋدى ناسيحاتتاعانسىپ، ءوزىنىڭ «كوك كورپەنىڭ بۇلكىلدەگەنى» دەگەن «ولەڭىن» سالدى:
كوك كورپە بۇلكىلدەگەنى...
كەيدە،راس،كۇلكىڭ كەلەدى.
بىرەۋگە بۇل ءسوز ۇنايدى،
بىرەۋلەر سىرتىن بەرەدى.
كوك كورپە بۇلكىلدەگەنى...
كوپ سىردىڭ كىلتىن بەرەدى.
ءدال ءقازىر بىزگە كەرەك-اق،
سانانى وي تىلكىمدەگەنى!!!
كوك كورپە بۇلكىلدەگەنى...
ولەڭدى تولىق بەرۋگە ەلدەن ۇيالىپ وتىرمىز. قاي قازاق انا، اپا، قارىنداسىنا وسىنداي ءسوز ايتادى. بۇل وڭاشا قالعاندا ەرى ايەلىنىڭ قۇلاعىنا ايتاتىن دۇنيە ەمەس پە؟ الدە مۇرات بەكەي مىرزا ءوز قىزىنا «ءوز قىزىنا كوك كورپەنى بۇلكىلدەت» دەپ ايتىپ ءجۇر مە ەكەن؟!
ءار اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ التىن ارقاۋى بولادى عوي، مۇرات بەكەي سالپاڭقۇلاقتى جانۋار تاقىرىبىن سۇيسىنە، ەرەكشە ماحابباتپەن جىرلايدى. اۆتوردىڭ ەسى كەتكەندەي ەسەكتىڭ قانداي قاسيەتى بارىن بىلمەيمىز.
سىيعا بەرگەن اجەسىنە باباسى،
توزعان ايەل پالتەسىنىڭ جاعاسى.
ساتسام با ەكەن ەسەگىمدى
بازاردا
قىمبات دەيدى باعاسى.
بىلگەن جانعا پايدا كوزى كوپ،ءىنىم.
ساۋداعا دا اۋعان ءبىر كەز كوڭىلىم.
مەنەن ساۋداگەر شىقپادى،
وسىلاي...
ءوتىپ جاتىر جاقسى-جامان ءومىرىم.
ە،ايتپاقشى،نەگە قىمبات بۇل ەسەك؟
ەتى دەيدى اراممەنەن ءبىر ەسەپ.
تەرىسى دە ءوتىمدى ەكەن شەتەلدە،
ءسوزدىڭ ۇشىن پايداعا اكەپ تىرەسەك.
مۇنداي ءسوزدى ەستىمەگەن پاقىرىڭ،
كەشە ۇلكەن ءبىر كازيتتەن وقىدىم.
ەتىن شاشلىق قىلادى دا،
تەرىسىن
وتكىزەدى...قالاي جەتەر اقىلىڭ؟!،–دەپ باستالاتىن ۇزىن سونار ولەڭى ارقىلى اۆتور بۇل جانۋاردىڭ جارناماسىن جاساۋعا شىنداپ كىرىستى. فەيسبۋكتاعى كەيبىر ەسەكقۇمارلار «لايك» باستى. تالعامى، وي ءورىسى وزىمەن دەڭگەيلەس جانداردىڭ قوشەمەتىنەن شابىتتانىپ كەتكەن بولۋ كەرەك، بۇرىن-سوڭدى قازاق اقىندارى قالام تارتپاعان تاقىرىپتا ولەڭ جازىپ ايدى اسپاننان ءبىر-اق شىعاردى:
اياۋلىم، جىرلاي المان،
ارنامان جارىتىپ ولەڭ.
سەزىمدى بىلعاپ العام،
ەسەكتىڭ ارتىمەنەن(؟؟).
ءبىزدىڭ ءسوز تانيتىنىمىز راس بولسا، بۇل جەردە ...الدەبىر... لاس ارەكەتتىڭ...بوپ كەتكەندىگى...جايلى ايتىلىپ تۇر عوي...ايتپەسە...تەكتەن-تەككە...سەزىم... بىلعانا ما؟ ايەل بولعاندىقتان... بۇل ارەكەتتى...اشىق ماتىنمەن بەرۋگە...قىسىلىپ وتىرمىز. ەگەر جوعارىداعى شۋماق فيلولوگيالىق ساراپتاماعا بەرىلسە، قورىتىندى ءبىزدىڭ تۇجىرىمىمىزبەن ءدوپ كەلۋىنە كۇمان جوق.
فەيسبۋكتە وتىرعان جۇرتتىڭ ءبارى اقىماق ەمەس ەكەن. وسى ولەڭدى وقىعاننان-اق كۇلجاينا قانييەۆا دەگەن يۋزەر اشىق قارسىلىققا شىقتى. «جامان سىرىن ايتام دەپ، شىنىن ايتادى» دەمەكشى، اڭداۋسىزدا ەلگە ماسقارا بولعان مۇرات بەكەي «ەسەكتىڭ ارتىن جۋ دا مال تاپ» دەگەن اباي سوزىنە ارتىنا تىعىلعىسى كەلدى. اباي «مال تابۋ ءۇشىن اۋىر ەڭبەكتەن قاشپا» دەمەكشى بولعان عوي، انانداي... ارەكەت...جاسا دەمەگەن! قالباي ءابدىرامان اتتى يۋزەر دە م. بەكەيدىڭ قاتەلەسكەنىن جۇقالاپ جەتكىزگەن.
قورىتا ايتقاندا، ءبىز ماقالامىزدا مۇرات بەكەيدىڭ شىعارمالارى جايلى ءوز پىكىرىمىزدى ايتتىق. ونى قابىلداۋ-قابىلداماۋ اركىمنىڭ ءوز شارۋاسى. اۆتوردىڭ جەكە باسىنا تيىسپەۋگە بارىنشا تىرىستىق. اششىلاۋ سوزدەر ايتىپ جىبەرگەن بولساق، شىعارمانى وقىعان سوڭ تۋىنداعان سۋبەكتيۆ اسەردىڭ سالدارىنان دەپ ۇعىڭىزدار. ارا-تۇرا وسىنداي سىن جازىلىپ تۇرۋعا ءتيىس. ويتكەنى، سىن تۇزەلمەي، ءمىن تۇزەلمەيدى!
ءمولدىر امانبايەۆا
