بيىل الاش قوزعالىسىنىڭ جەڭىستى شىڭى بولىپ تابىلاتىن الاش-وردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولادى. بۇگىندە الاش قوزعالىسى دەپ اتالۋىمەن ءمالىم قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى يمپەرياداعى ءبىرىنشى ورىس ريەۆوليۋسياسىنان قۋات الىپ، جالپىمۇسىلمان قوزعالىسىمەن استاسا ورىستەدى. الاش ازاماتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن 1917 جىلى وتكەن ءبىرىنشى جالپىمۇسىلمان سەزىنە دە بيىل ءبىر عاسىر تولىپ وتىر. وسى قۇبىلىسقا ءجىتى نازار اۋدارىپ، شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ ەتكەن جازۋشى بەيبىت قويشىبايەۆتىڭ تاريحي-تانىمدى «الاش جولى» ءريسالاسىنىڭ باسىن ۇسىنعان ەدىك. ەندى جالعاسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
ماسكەۋ، 1–11.5.1917
جالعاسى
جاڭا رەسەيدىڭ ۋنيتارلىق سيپاتتا ۇيىسۋىن جاقتاۋشىلار احمەد ساليكوۆتىڭ ءسوزىن قولداپ سويلەپ جاتتى. ولاردىڭ كوشىن عاياز يسحاكوۆ باستادى. ونىڭ كوزقاراسىنا شاكىر مۇحامەدياروۆ، تاعى باسقا سويلەۋشىلەر قوسىلدى. ءتىپتى ساليكوۆ تە ءوز بايانداماسىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن قورعاپ، مىنبەگە تاعى بىرنەشە مارتە شىقتى. يسحاكوۆ تا قايتا كوتەرىلىپ، ونىڭ ۇسىنىسىنا تاعى باسقا دايەكتەر كەلتىرىپ جاقتاستى.
ال ولاردى تىعىرىققا تىرەگەن، ارينە، مۇحاممەد-امين راسۋلزادە تۇعىرناماسىنىڭ كوپشىلىك كوكەيىنە قونا كەتكەنى ەدى. ءارى باياندامانى قوستاپ سويلەۋشىلەردىڭ نەگىزدەمەلەرى مىقتى كورىنگەنىن اڭعارعاندارىندا، وزدەرىنىڭ جاريا ەتىلگەن جانە دۇرىستىعىنا كامىل سەنگەن كوزقاراستارىنا جان-جاقتان دالەل تارتىپ، ودان سايىن شيرىققان.
فەدەراسياشىلدار قاتارىنا ءازىربايجان ءاليماردان توپچيباشيەۆ، قىرىملى جاعىفار سايداحمەدوۆپەن بىرگە جارق ەتىپ، قازاق جاھانشاھ دوسمۇحامەدوۆ قوسىلدى.
– جادىڭدا ۇستا ونى، سلاۆا، – دەدى وتەمىس، – بايقايمىسىڭ، قالاي سىلتەيدى؟! مەن توعىز ءجۇز بەسىنشى جىلى ونىمەن العاش تانىسقاندا – ناقتى ۋچيليششەنى بىتىرە دە قويماعان ەدى. سودان بەرى ول ەسكى جۇيە قىزمەت باسقىشتارىمەن ءتاپ-تاۋىر ءوستى. ۇلتتىق قوزعالىسقا ريەۆوليۋسيادان كەيىن كەلدى، يۋستيسيا گەنەرالى مارتەبەسىن تارك ەتىپ، حالىققا قىزمەت ەتىپ ءجۇر...
سلاۆا ونى قاسىن تاڭدانا كەرىپ تىڭدادى دا، مىنبەدەگى جانشادان كوزىن ايىرماي، سوزىنە ءجىتى قۇلاق توستى. پايىم-بايلامدارىنىڭ كەسەكتىگىن اڭدادى. ەندى از ۋاقىتتا ونىمەن پيتەردە ۇشىراستىراتىنىن، ارينە، تاپ سول ساتتە بىلە قويمادى.
– مىناۋ قۇددى جاساي عوي، – دەپ سىبىر ەتتى وتەمىسكە.
وتەمىس ءۇنسىز، باسىن شۇلعىدى.
– اتتەڭ، جاسايدىڭ دەنساۋلىعى قالىپتى بولعاندا عوي...
سلاۆا كۇرسىنىپ، شامالى ۇندەمەي وتىردى دا:
– ولار پىكىرلەس بولار ەدى، حالىقتارىڭدى جاڭا ومىرگە بۇرۋدا بىر-بىرىنە سەنىمدى ۇزەڭگىلەس بولار ەدى... – دەدى.
سوسىن پيتەردەگى دىمكاس دوسىن ىشتەي مىنا شەشەنمەن سالىستىرا ويلاعان قالپى، تىم-تىرىس قاتتى دا قالدى.
وتەمىس جانشانى ورالداعى قازاق كونستيتۋسياشىل-دەموكراتتار ۇيىمى جينالىسىنان كەيىن كورمەگەن بولاتىن. سوناۋ ءبىر جىلداردان بەرى وسى سەزگە كەلگەنىندە ءبىر-اق كەزدەستى. سونداعى ەتى ءتىرى سيداڭ بالا جىگىت، ودان بەرى ءبىر مۇشەل ۋاقىت وتكەنمەن، قازىرگى جىگەرى كەمەرىنەن اسا بۇلقىنىپ تۇرعان، ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي وتكىر، شالت، دالەلدى، كەسىمدى قاپساعاي ازامات بەينەسىنەن بۇگىن دە تانىلىپ تۇرعان. ونىڭ بار بولعانى ون شاقتى جىل ىشىندە يمپەريا جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسىپ، اناۋ-مىناۋ ەمەس، زاڭ، قۇقىق ماسەلەلەرىن وقىعانى ءوز الدىنا، سول سالادا پاتشالىقتىڭ بيلىك ساتىسىمەن ورلەپ، ۇلكەن دارەجەگە جەتكەنى عالامات ەدى. ول زاڭ قىزمەتكەرلەرىنە بەرىلەتىن ۇلكەن اتاققا يە بولدى، ونى گەنەرال دەيتىن. وتەمىس ءوزى بالا كەزدەگى ۇعىمىمەن، تەك گەنەرال جاڭگىرحانوۆ ءتارىزدى اسكەري كيىم كيىپ جۇرگەندەردى عانا سولاي اتاۋعا بولاتىنداي كورەتىن. ءبىراق مىنا وزىنەن از عانا ۇلكەندىگى بار جىگىتتى باقىتجان سۇلتان سەرىكتەرىنە سىپاتتاپ، ادىلەت سالاسىنداعى شەنىن ايتىپ جاتقاندا، ءا دەگەندە تاڭىرقاپ قالعان.
جانشا ساقال-شاشى ءاپپاق ەگدە كىسىگە سونشالىقتى بالالىق ىزەتپەن ەركەلەگەندەي ءتۇر كورسەتىپ، ءوزىنىڭ و باستا زاڭ وقۋىنا بارۋىنا باقىتجان سۇلتاننىڭ ىقپال ەتكەنىن مۇسىلمان قوزعالىسىنىڭ ارداگەرلەرى بوپ تابىلاتىن تۇركى-ازاماتتار كوزىنشە ىقىلاستانا ايتتى.
اكەسى ۇلىنىڭ ۋچيليششە بىتىرۋىنە وراي، ولەڭتى جاعاسىنا قونعان مالدى اۋىلىنا داستارحان جايىپ توي جاساپ، سىيلى ازاماتتاردى شاقىرعان. سوندا تەكەدەن سولقىلداق كۇيمەمەن ارنايى كەلىپ، قوناق بولعان كىسىلەردىڭ ىشىندە وسى قادىرمەندى باقىتجان اعا دا بار ەدى. ونىڭ جيىلعان جۇرت الدىندا جانشاعا باتا بەرۋ ىسپەتتى ايتقان ءسوزى تەك ومىرلىك جولىن تاڭداۋ ءساتىن باستان كەشىپ تۇرعان جاس جىگىتكە ەمەس، كۇللى حالىققا ارنالعان باعدارلاما ءتارىزدى بولىپ شىققان-دى.
– قازاقتاردىڭ وكىمەت وزبىرلىعىن كورىپ جۇرگەنى از با، – دەگەن ول. – تەك سول نەدەن شىعىپ جاتىر دەگەنگە وي جۇگىرتىپ كورىڭىزدەرشى... ماسەلە – ءبىزدىڭ قازاقتىڭ زاڭ جاعىنان ناداندىعىندا جاتىر. مىرزالار، ءبىز ءوزىمىز قولاستىندا تۇرعان مەملەكەتتىڭ زاڭدارىن جەتىك بىلمەگەندىكتەن، الۋان قيىندىققا ۇشىراپ ءجۇرمىز. زاڭ مەن قۇقىق ماسەلەلەرىنەن قاراڭعى بولعاندىقتان دا، ءبىز ەڭ الدىمەن، ءوز ىشىمىزدە، ءتۇرلى توپقا، اتاعا، رۋعا بولىنەمىز دە، قيلى الاۋىزدىققا جول بەرەمىز. سوندايدا، ءتىپتى، ءۇي سىرتىندا ءبىزدىڭ وسال تۇستارىمىزدى اڭدىپ تۇرعان ءدىنى بولەك قوجايىننىڭ بارىن ويلامايمىز.
ايماقتاعى بەدەلى ايرىقشا زور باقىتجان قاراتايەۆ سۇلتان سويلەگەندە، توي داستارحانىنا جيىلعان جۇرتشىلىق ءار ءسوزىن قالت جىبەرمەي تىڭداعان. ىشتەي قىسىلىپ، ايتىلعان سىني ءسوزدى ءارقايسىسى ءارتۇرلى دارەجەدە قابىلداسا دا، تىم-تىرىس، ىلتيپاتپەن تىڭداعان. ول پىكىرىن وربىتە كەلىپ:
– ال ءبىزدىڭ ونداي ساۋاتسىزدىعىمىزدى وكىمەت ابدەن وڭدى پايداسىنا اسىرۋدا. بيلىك ادامدارىنىڭ قازاققا قوقاڭداپ كەتەتىنى سودان. ءبىزدىڭ زاڭدى قۇقتارىمىزدى اجىراتا المايتىنىمىزدى، ياعني زاڭنامانى قولدانىپ قورعانا المايتىنىمىزدى ولار جاقسى بىلگەندىكتەن دە – ءتۇرلى وزبىر قىلىقتارىن ەمىن-ەركىن جۇرگىزە بەرەدى، – دەگەندە، ءۇن-تۇنسىز باستارىن شۇلعىپ ماقۇلداي بەرگەن.
وتار ەلدە وتارلاۋشىلار جاساعان ءبىرجاقتى زاڭداردىڭ ءوزى ورنىمەن قولدانىلمايدى. ءسويتىپ، تيىسىنشە، وتارداعى بوداندار تىرشىلىگىن قيىنداتا تۇسەدى. ۇزاق جىل يمپەريانىڭ باسقا وڭىرىندە قىزمەت اتقارعان زاڭگەر مۇنى ءبىلىپ ايتادى...
ول ءسوزىنىڭ قورىتىندىسى رەتىندە، جانشانىڭ ومىردەگى بولاشاق ورنىنا، الۋعا ءتيىس ماماندىعىنا باعدار بەردى.
– دوسەكە، – دەدى ونىڭ جانشانىڭ اكەسىنە بۇرىلا قاراپ، – ەسىمىن جاھاننىڭ بيلەۋشىسى، شاھى، قاھانى بولسا ەكەن دەگەن ۇلكەن ۇمىتپەن جاھانشاھ دەپ قويعان ءسىزدىڭ مىنا بالاڭىز وكىمەتتىڭ وزبىرلىعىن بىلىممەن اۋىزدىقتايتىن ۇرپاقتىڭ الدى بولسىن، ءسىز ونى زاڭ وقۋىنا بەرىڭىز!
قادىرمەندى زيالىنىڭ تىلەگى كوپتىڭ قولپاشىنا، اكەنىڭ قۇپتاۋىنا يە بولدى. سوندا ول قارا جۋساندى سايىن دالا اسپانى استىندا جاس وسكىنگە كەڭ شالقار كوڭىلىمەن اق جول تىلەپ، اق باتاسىن بەردى...
باقىتجان اعانىڭ ءسوزىن جانشا جوعارى وقۋدا جۇرگەن كەزىندە ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارعان جوق. ول تەك قۇقىقتىڭ قيسىندارىن، يمپەريا زاڭناماسىنىڭ قىر-سىرلارىن وقىپ ۇيرەنۋمەن شەكتەلمەي، ۇلى دالانىڭ قۇرىققا ءتۇسۋ تاريحىن زەرتتەپ، وتارلاۋشىلاردىڭ بوداندارىنا كورسەتىپ جۇرگەن زاڭسىزدىقتارىن زەردەلەدى. ۋنيۆەرسيتەتتەگى وقۋشى جاستاردىڭ دەموكراتيالىق قوزعالىسىنا دا ارالاستى. ءتۇرلى ساياسي جيىندارعا بارىپ ءجۇردى، ستۋدەنتتىك سحودكالارعا قاتىستى. الگىندە ساليقالى بايانداما جاساعان احمەد ساليكوۆپەن دە سول ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتتەرىنىڭ ءىس-شارالارىندا، سولارعا ءوزى دە قاتىسا ءجۇرىپ تانىسقان.
احمەد وتە جاقسى بايانداما جاسادى، ءوز ۇسىنىسىن جاپ-جاقسى دالەلدەدى دە. ءبىراق ونىسى جانشانىڭ كوزقاراسىمەن مۇلدەم ۇيلەسپەيتىن ەدى. ويتكەنى، ەكەۋى تانىسقاننان بەرى وتكەن ون شاقتى جىل ولاردىڭ ۇستانىمدارىن ءوز ايماقتارىنىڭ ناقتى الەۋمەتتىك-ساياسي احۋالدارىنا ساي، بىر-بىرىنەن وزگەشەلەۋ ەتىپ شەگەندەگەن-دى.
احمەد رەسەيدىڭ ەۆروپالىق بولىگىندە، كاۆكازدا، ال جانشا ازيالىق بولىگىندە، سىبىردە ەڭبەك ەتتى. احمەد ۇنەمى قوعامدىق-ساياسي جۇمىستاردا، ال جانشا مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولدى. راس، مەملەكەتتىك قىزمەت ونى بىردەن الاقانىنا سالىپ ايالاي قويعان جوق. وقۋ ءبىتىرىپ ەلىنە كەلگەنىندە بىردەن ورال وبلىستىق گۋبەرناتورىنىڭ باسقارماسىنا قىزمەتكە الىنعان ەدى، ءبىراق رەسمي لاۋازىمعا تاعايىندالماستان، بوساپ قالدى. وعان سەبەپ بولعان – وكىمەتتىڭ ورتالىق گۋبەرنيالاردان شارۋالاردى كوشىرىپ اكەلىپ قازاق جەرىنە قونىستاندىرۋ شارالارىنا بايلانىستى، جانشانىڭ باسپا ءسوز بەتىندە جاريالاعان سىني ماقالالارى بولاتىن.
سودان كەيىن بيلىك وعان، دەگەنمەن، ماماندىعى بويىنشا قىزمەت اتقارۋعا پۇرسات بەرەدى. ول بىرەر جىل وكرۋگتىك سوتتا بازبۇزارلىق ىستەر ءبولىمى مەن ۇساق باسبۇزارلىق جانە ازاماتتىق ىستەردى قارايتىن سۋديانىڭ حاتشىسىنىڭ كومەكشىسى بولدى. مۇندا سۋديا لاۋازىمىن الۋعا كانديدات رەتىندە قىزمەت اتقارعان-دى، الايدا وعان سۋديا لاۋازىمى بۇل جەردە بۇيىرمادى. 1912 جىلى سونداي لاۋازىمعا اعا كانديدات بولىپ، سىبىرگە – ومبى سوت پالاتاسىنا اۋىستىرىلدى. بارناۋل جانە زمەينوگورسك ۇيەزدەرىندە ۇساق باسبۇزارلىق جانە ازاماتتىق ىستەردى قارايتىن سۋديا بوپ ىستەدى. ودان كوپ ۇزاماي بارناۋل قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسىنا شاقىرىلدى. تاعى تورت-بەس ايدان كەيىن، 1914 جىلدىڭ ناۋرىزىندا توم وبلىستىق پروكۋرورىنىڭ كاينسك ۇيەزى بويىنشا ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالدى. ساياسي سەبەپپەن جەر اۋدارىلعانداردى باقىلاۋ سالاسىن باسقاردى. ادىلەت گەنەرالى شەنىندە قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ، ول پاتشالىق بيلىكتىڭ كوزسىز قولشوقپارىنا اينالماي، دەموكراتيالىق يلانىمعا بەرىك قايراتكەر رەتىندە قالىپتاستى. سوندىقتان دا مونارحيا تاعى قۇلاسىمەن، سىبىردەگى ريەۆوليۋسياشىل ۇيىمدار باسشىلارىنىڭ قاتارىنا كوتەرىلدى.
سوڭعى ءۇش جىلى ۇلكەن ءسىبىر پوشتا جولىندا، تاستىسۋدىڭ ومعا قۇيىلىسىندا ورىن تەپكەن كاينسك قالاسىندا ءوتتى. قالا تاريحى تەرەڭ-دى. ول ورىس مەملەكەتىنىڭ كوشىم حاندى ءسىبىر تاريحى ساحناسىنان ىعىستىرعان داۋىرىنەن كوپ كەيىن، باربارا دالاسىن ون سەگىزىنشى عاسىردىڭ باسىندا مەكەندەگەن كوشپەندى قازاقتار مەن قالماقتاردىڭ شابۋىلىنان قورعانۋ ءۇشىن سالىنعان بەكىنىستەن باستاۋ الاتىن. توم گۋبەرنياسىنىڭ وكرۋگتىك قالاسىنا اينالعانىنا دا عاسىردان اسىپ بارا جاتقان.
بارابالىق تۇركىلەردىڭ كوبى ورىستانىپ كەتكەن. دەگەنمەن، مۇسىلمان ءدىنىن ۇستانىپ وتىرعاندارى دا از ەمەس-تى: جالپى سانى سەگىز مىڭ قارالى. ولاردى بارابا تاتارلارى دەپ اتايدى. ىشتەرىندە ءبىرلى-جارىم تەگى قازاق ەكەنىن ۇمىتپاعاندار ۇشىراسادى. ال تازا قازاقى سالتپەن تىرشىلىك قۇرۋشىلار مۇلدەم جوق دەسە دە بولادى، قالاي بولعاندا دا جانشا ولاردى كەزىكتىرگەن ەمەس. بارابالىقتار ورىس شارۋالارى سەكىلدى ەگىنشىلىكپەن جانە مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانادى. سونداي-اق كىرپىش قۇيۋ جانە كۇيدىرۋ، تەرى يلەۋ، ماي قورىتۋ، سابىن قايناتۋ كاسىپورىندارىندا، ديىرمەندەردە، ءتىپتى، اراق جانە سىرا زاۋىتتارىندا جۇمىس ىستەيدى. قالادا تۇراقتى بازار بار، جىل سايىن جارمەڭكە دە بولادى. جاقىن ماڭداعى ايماقتاردان ساۋدا جاساۋ ءۇشىن كەزدەيسوق كەلگەن ءبىرلى-جارىم قازاقتار دا كەيدە سولاردان كورىنىپ قالادى.
ءبىراق وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ كاين ولكەسىنىڭ قوعامدىق-ساياسي تىنىس-تىرشىلىگىندە ەشبىر ۇلەسى جوق-تىن. جانشانىڭ ويىنشا، مۇنداعى كونە تۇركى تايپالارىنىڭ جۇرناقتارى مۇلدەم السىرەگەن. تۇپ-تامىرىمەن بايلانىس نىشانى مۇلدەم سەزىلمەيدى. كوبى يسلام ءدىنىن ۇستانادى دەگەنمەن، ءوز مەشىتتەرى جوق سەبەپتى، سول مۇسىلماندارىڭنىڭ ءوزىنىڭ ءدىنى قاتتى دەي المايسىڭ. ورىسشا ءومىر ءسۇرۋ سالتى ولاردىڭ تىرشىلىگىنە قالىپتى جاعداي سەكىلدى ءسىڭىپ كەلە جاتىر. ءتىپتى، بۇل تۇرعىدا، سيناگوگالارى* بار ەۆرەيلەر دە قورشاعان ورتاسىنان اسا ەرەكشەلەنبەيدى.
*يۋدا ءدىنىن ۇستاناتىنداردىڭ عيبادات ەتەتىن ءۇيى.
پاتشانى تاقتان تۇسىرگەن قاھارلى ريەۆوليۋسيانىڭ زور ءدۇمپۋى ءسىبىر قالالارىنىڭ ساياسي ءومىرىن دە تەز جانداندىرعان-دى. سوندا دوسمۇحامەدوۆتىڭ دە ايماقتاعى بەدەلى ايقىن تانىلعان. ول كاين ۇيەزىندە بولعان سەزدە ۇيەزدى باسقارۋ جونىندەگى ازاماتتىق اتقارۋ كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلانعان ەدى. ءبىراق ايعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا ونداعى ساياسي قىزمەتىن دوڭگەلەكتەۋگە تۋرا كەلدى. ويتكەنى ەلدەگى ءبىر اعاسىنان جۇرەك تولقىتار حابار كەلگەن بولاتىن...
اق پاتشانىڭ ەل بيلىگىنەن تايدىرىلۋى، بارلىق جەرلەردەگى ءتارىزدى، جانشا تۋىپ-وسكەن وڭىرگە دە ۇلكەن جاندانۋ اكەلگەن ەدى. ورال وبلىسىنىڭ ءتۇرلى قىزمەتتە جۇرگەن وقىعان قازاقتارى مەن ەل ىشىندەگى باس ادامدار تەكەدە باس قوسىپ جينالىس وتكىزدى. جينالىستا جاعدايدى تالقىلاي كەلە، رەسمي تۇردە جايىقتىڭ سىرتقى بولىگى دەپ اتالاتىن دالاداعى، وزەننىڭ سول جاعالاۋىنان ءارى قونىستانعان قازاقتاردى باسقاراتىن ازاماتتىق كوميتەت اتتى باسقارۋ ۇيىمىن قۇردى. ازاماتتىق كوميتەتتىڭ ءتوراعاسى بولىپ بايىرعى قايراتكەر، زاڭگەر، ەكىنشى مەملەكەتتىك دۋما مۇشەسى، قادىرمەندى باقىتجان سۇلتان قاراتايەۆ سايلاندى. كوميتەتتىڭ اتقارۋ القاسىنىڭ قۇرامىنا وبلىستىق باسقارما مەن ۇيەزدىك پوليسيانىڭ قازاق قىزمەتكەرلەرى، بىرەر بەدەلدى بولىس باسقارۋشىسى، ءبىر بەلگىلى دارىگەر ەندى.
ازاماتتىق كوميتەتتىڭ ءتوراعاسى قاراتايەۆ ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭا رەسەي قۇرىلىسشىلارىن قۇتتىقتاۋدى ءجون كوردى. كۇزدە عانا ول ءتورتىنشى مەمدۋما ءتوراعاسى رودزيانكونىڭ الدىندا بولىپ، قازاقتار جايىندا ەستەلىك جازبا تاپسىرعان. قازاق ىشىندەگى دۇربەلەڭدى باسۋ ءۇشىن – تىل جۇمىستارىنا ادام الۋ مەرزىمىن كەيىنگە قالدىرۋدى سۇراعان بولاتىن. بۇگىندە رودزيانكو دۋمانىڭ ۋاقىتشا كوميتەتىن باسقارىپ، جاڭارعان رەسەيدى جاساۋشىلاردىڭ كوشباسى بولىپ وتىر. مىنە وسى دەموكراتيالىق وكىمەت سەركەسىنە اينالعان وكتيابريست ميحايل ۆلاديميروۆيچكە ورال وبلىسى قازاقتارىنىڭ زامانا تالابىنا ساي ۇيىسقان باسقارۋ قۇرىلىمى اتىنان جەدەلحات جولداپ، جاڭا ۇكىمەت جۇمىسىنا تىلەكتەستىك ءبىلدىردى. سوسىن ازاماتتىق كوميتەت اتقارۋعا ءتيىس قىزمەتتەر اياسىن ناقتىلاۋعا كىرىسكەن.
الايدا ايماقتاعى ازاماتتاردىڭ سانا-سەزىمدەرىنە ريەۆوليۋسيا ايرىقشا سەرپىن بەرگەندىكتەن، ولار ەل ءىسىن ەسكى داقپىرتپەن تورە تۇقىمىنا باسقارتا بەرۋدىڭ دۇرىستىعىنا كۇمان كەلتىرە بەردى. اقىرى، اراعا ەكى اپتا سالىپ، زيالى قاۋىم قايتا جينالىس وتكىزدى دە، ازاماتتىق كوميتەتتى تارقاتتى. ونى وبلىس قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىن وتكىزگەنشە جۇمىس ىستەيتىن ۋاقىتشا قازاق كوميتەتى رەتىندە قايتا قۇردى. ۋاقىتشا قازاق كوميتەتىنىڭ ءتوراعالىعىنا بولىس باسقارۋشىسى عۇبايدوللا الىبەكوۆ سايلاندى. بۇرىنعى ازاماتتىق كوميتەتتىڭ مۇشەلەرى نەگىزىنەن جاڭا قۇرىلىم قۇرامىنا كىردى، قاراتايەۆ تا ءبىر مۇشەسى بولدى. سول تۇستا ول سوسيال-دەموكراتتار ۇيىستىرعان ورال وبلىستىق ازاماتتىق كوميتەتى قۇرامىنا الىبەكوۆپەن بىرگە، قازاق كوميتەتى اتىنان ەنگىزىلدى. وندا نەگىزىنەن قاراتايەۆ بەلسەندى قىزمەت اتقاردى، ال الىبەكوۆ قازاق كوميتەتى شارۋالارىمەن شۇعىلداندى.
مىنە وسى عۇبايدوللا الىبەكوۆ، جاھانشانىڭ جىمپيتىلىق جەرلەس اعاسى، سول ايماقتاعى ولەڭتى بولىسىن باسقارۋشى عۇبايدوللا الىبەكوۆ – ساقال-شاشى اعارعان قارتامىش قاراتايەۆتان ون شاقتى جاس كىشى، قايراتى كەمەلىندە تۇرعان ەل اعاسى ەدى. كەزىندە ۋچيليششە، سەميناريا تاۋىسقان، كوزى اشىق، لاۋازىمدى. سوندىقتان دا وعان قازاق كوميتەتىنىڭ جۇمىسىن جاڭاشا ءۇيىرىپ اكەتەدى دەگەن سەنىم ارتىلعان.
ال ول سول سەنىم ۇدەسىنەن شىقپاققا تىرىستى. وزىق ءبىلىمدى، مەملەكەتتىك قىزمەتشى دارەجەسىندەگى بيىك لاۋازىمعا جەتكەن، پاتشالىقتىڭ يۋستيسيا سالاسىندا ءىرى شەنمەن قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن جانشانى – جاس تا جىگەرلى ازاماتتى ريەۆوليۋسيا ءداۋىرى تالابىنا ساي قىزمەت قىلۋى ءۇشىن ورالعا شاقىردى. ونىڭ سان-سالالى تارام جول الدىندا تۇرعان تۋعان ەلىنە كەلۋىن سۇراپ، الىس تا بەيمالىم سىبىرگە جەدەلحات جولدادى. تۋعان ەلدە توسىپ تۇرعان ريەۆوليۋسيالىق وزگەرىستەرگە جاھانشاھتاي جىگىت تىكەلەي قاتىسۋعا مىندەتتى، ونىڭ ءبىلىمى مەن جيناعان جۇمىس تاجىريبەسى قازىرگى تاڭدا مۇندا وتە-موتە قاجەت. دەمالىس العان سايىن جىلدا ءبىر ات ءىزىن سالىپ كەتەتىن جىمپيتى تۇلەگى جايىق سىرتىنداعى ساردالانى مەكەن ەتكەن حالىقتى بۇگىنگى الماعايىپ زاماندا بىلەك سىبانىپ تۋرا جولعا باستاۋى كەرەك...
جانشا دوسمۇحامەدوۆ كاين ۇيەزى اتكومى ءتوراعاسىنىڭ جولداسى* قىزمەتىن قالدىراتىنىن جاريا ەتىپ، كۇرەستەگى ۇزەڭگىلەستەرىمەن قوش ايتىستى. سوسىن بەس جىلداي مەكەن ەتكەن ءسىبىر قالالارىن، سوڭعى جىلدارى مۇلدەم ەتەنە جاقىن تۇتىپ كەتكەن كاينسك مەن باربارا دالاسىن ءبىرجولاتا ارتقا قالدىرىپ، جان جارى ولگانى ەرتىپ الدى دا، باتىسقا، ورالعا تارتىپ كەتتى.
*ورىنباسارى.
ونى جەرلەستەرى قۋانا قارسى الدى. عۇبايدوللا اعاسى وعان ساياسي احۋالدى بايان ەتىپ، ريەۆوليۋسيا تولقىنىمەن ءار جاقتان جينالىپ جاتقان، ۋاقىتشا قازاق كوميتەتى توڭىرەگىنە ۇيىسا باستاعان جىگىتتەردى تانىستىردى. جانشا ولاردىڭ ءبىرازىن بۇرىننان بىلەتىن، كەيبىرىمەن ەندى ءبىلىسىپ، پىكىر الماستى. يۋستيسيا سالاسىنداعى بيىك رەسمي مارتەبەسى مەن كوپشىلىككە باسپا ءسوز ارقىلى ءمالىم كوزقاراسى ونى ۇلتتىق قوزعالىس جەتەكشىسى دەڭگەيىنە بىردەن جانە داۋ-دامايسىز كوتەردى.
ۋاقىتشا كوميتەت وبلىس قازاقتارى سەزىن دايىندايتىن ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىن قۇردى. ساياسات ىستەرىندەگى جاڭا ارىپتەستەرى جانشانى سول بيۋرونىڭ باسىنا سايلادى.
پەتروگراد ورتالىق مۇسىلمان بيۋروسىنان كەلگەن جالپى نۇسقاۋلار مەن ۇسىنىستاردىڭ نەگىزىندە ول الدا اتقارىلماق ىستەردى نوبايلادى. بيۋرو مۇشەلەرىنە ۇيەزدەردە جينالىس وتكىزىپ، ماسەلەنى تالقىلاۋ جانە وبلىستىق سەزگە دەلەگاتتار سايلاۋ ناۋقانىن جۇرگىزۋ حاقىندا مىندەتتەر ءبولدى. جالپى باسشىلىق جاساۋدى ءوز قاراۋىنا قالدىرا تۇرىپ، ءار اتقارىلماق جۇمىس جايىندا ءتۇرلى اقىل-كەڭەسىن بەرىپ وتىردى. سوسىن سەزگە ۇسىنىلاتىن باستى قۇجاتتى – وبلىستىڭ قازاقتار ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جايىق سىرتىنداعى بولىگىن باسقارۋ ەرەجەسىن جاسادى.
قۇرىلتايعا ۇيەزدەر مەن بولىستاردان كەلگەندەر تۋرا مىنا كۇللىرەسەيلىك جالپىمۇسىلمان سەزىنە شارتاراپتان جينالعان دەلەگاتتار سانىنداي ەدى. ورالداعى سيرك ۇيىنە سەگىز جۇزدەن اسا وكىل سىيدى. سولاردىڭ الدىندا ۋاقىتشا قازاق كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى عۇبايدوللا الىبەكوۆ قىسقاشا قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ، سەزدى اشتى. سوسىن قۇرىلتايدىڭ ءتوراعالىعىنا وسى كۇندەرى دەمالىسىنا وراي ەل ىشىندە جۇرگەن توم وكرۋگتىك سوتى پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى جاھانشاھ دوسمۇحامەدوۆتى سايلاۋ جونىندە دەلەگاتتارعا ۇسىنىس ايتتى. جۇرت دۋ ەتىپ، ۇسىنىستى ءبىر اۋىزدان قولدادى...
ءساۋىردىڭ ون توعىزى كۇنى تالتۇستە اشىلعان ورال قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى ءتورت كۇن بويى جۇمىس ىستەدى. دەلەگاتتار ەلدىڭ باسقارىلۋ جۇيەسى جونىندە فەدەراتيۆتىك دەموكراتيالىق رەسپۋبليكانى قولدادى. قازاقتارعا مىندەتتى تۇردە كەڭ كولەمدە ۇلتتىق-اۋماقتىق اۆتونوميا بەرىلۋ كەرەك دەگەن قاعيداعا داۋىس بەردى. جانشا باس بولىپ، زاڭنامالىق سيپاتپەن دايەكتەپ جاساعان ورال وبلىسىنىڭ جايىق سىرتى بولىگىن باسقارۋ ەرەجەسىن ءبىر اۋىزدان قابىلدادى. بارلىق كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان سوعىس، سىرتقى ساياسات، جەر-سۋ، وقۋ-اعارتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ۇلتتىق مۇددەگە جاۋاپ بەرە الاتىن بەكەم شەشىمدەر قابىلداندى. جاھانشاھتى باس ەتىپ، اتقارۋشى ورگان – قازاق كوميتەتى قۇرىلدى.
ول ءبىر توپ ۇزەڭگىلەستەرىمەن بىرگە وسى بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلمان سەزىنە دەلەگاتتىققا سايلاندى. ياعني ەندى ول بۇل جەردە – ماسكەۋ قۇرىلتايىندا – ورال قازاقتارىنىڭ وي-پىكىرىن ارقا تۇتىپ، وبلىستىق سيەزدە قورىتقان كوزقاراستارىن قورعاۋعا ءتيىس ەدى.
5.
سوندىقتان دا جانشا ءجارىسسوز باستالىسىمەن، العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ، مىنبەگە شىقتى. يمپەريا زاڭناماسىنا جەتىك زاڭ قىزمەتكەرى ءام ۇلت قايراتكەرى بىلىگىمەن قازاق جەرىنىڭ وتارلانۋ تاريحىن شولدى. يمپەريانىڭ ۇلى دالا تىرشىلىگىنە قاتىستى زاڭدارىن سىني تۇرعىدا قاراستىردى. قازاقتىڭ مەملەكەتتىلىك بەلگىلەرىن تۇگەل جويۋعا باعىتتالعان پارمەندەردى، جەر-سۋدى بولشەكتەپ، ءتۇرلى اكىمشىلىك بىرلىكتەرگە قاراتۋ، حالىقتى ءوزىنىڭ اتامەكەنىنەن قيلى جولمەن ىعىستىرۋ ارەكەتتەرىن دەلەگاتتار الدىنا ايقارا اشىپ تاستادى.
– تۇركى حالىقتارى ىشىندەگى ەڭ سانى كوپ قالىڭ كوشپەندى قازاققا مۇلدەم ادام ايتقىسىز وزبىرلىق جاساپ وتىرعان ەسكى ۇكىمەت جويىلعان تۇستا، ونىڭ ورنىنا كەلگەن جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىم كونە جولمەن ءجۇرىپ كەتەتىندەي بولماۋىن ويلاۋ كەرەك، – دەپ، ول پروكۋرور سابىرىمەن ورتاعا سالماقتى وي تاستادى. – شىنايى دەموكراتيا ورناتادى ەكەنبىز، دەمەك، كەشەگى وتارلىق داۋىردە ەزىلگەن حالىقتاردىڭ تاريحي قۇقتارى قالپىنا كەلتىرىلۋى قاجەت ەكەنىنە داۋ تۋدىرماعان ءجون. قازاق حالقى ءوز جەرىندە تۇتاستانىپ وتىر، ول تەك يمپەريالىق باسقارۋ جۇيەسىنە كۇشتىنىڭ قۇقىمەن زورلاپ كىرگىزىلگەندىكتەن عانا بولشەكتەنىپ قالعان، جانە تيىسىنشە، دامۋى كەنجەلەگەن. جاڭا احۋالدا ونىڭ اۋماقتىق اۆتونوميا الۋى – تاريحي قاجەتتىلىك بولىپ وتىر. جەرلىك، تەرريتوريالىق ءوزىن-وزى باسقارۋ قۇقىعىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ، قازاق ەلى فەدەراتيۆتى، پارلامەنتتىك، دەموكراتيالىق رەسەي قۇرامىنا كىرۋگە ءازىر بولادى...
وسى تۇرعىدا دوسمۇحامەدوۆ سەزدە ساليقالى بايانداما جاساعان راسۋلزادەنى قولدايتىنىن بار داۋىسپەن جاريا ەتتى. بۇرىنعى يمپەريانىڭ شارتارابىندا ءوز تاريحي اتامەكەندەرىندە تىرشىلىك كەشىپ جاتقان جالپى سانى وتىز ميلليون مۇسىلمان وتارلاۋشى قۇرساۋى قاۋساعان، وتار قامىتىنان ازاتتىق العان تۇستا ءوز ەلدىك سيپاتتارىن جاڭعىرۋعا ءتيىس. سول سەبەپتى جاھانشاھ بۇتكىل حالىقتار وكىلدەرىن مۇحاممەد-اميننىڭ ۇسىنىسىنا – جۇرتتاردىڭ عاسىرلار بويى تۇنشىققان ارماندارىنا جاۋاپ بەرەتىن تۇردە ۇسىنعان جوباسىنا داۋىس بەرۋگە شاقىرادى.
ۇزىلىستە ونى وتەمىس وتكىر دە دايەكتى سوزىمەن قۇتتىقتادى. پەتروگرادتاعى بەلدى جۋرناليستەردىڭ ءبىرى، ءوزىنىڭ ون شاقتى جىلدان بەرگى جاقسى دوس-جولداسى سلاۆا پرەوبراجەنسكييمەن تانىستىردى. ولار اشىق-جارقىن كوڭىلمەن ەمىن-ەركىن پىكىرلەسىپ تۇردى.
سول كەزدە جانشانىڭ جانىنا سەرىكتەرىمەن باقىتجان سۇلتان دا كەلدى. سالىمگەرەي سۇلتان، سەرالى، ءاليماردان ءبارى جاستاردىڭ ساياسي بەتتەرىن اعا ۇرپاق رەتىندە قاداعالاپ وتىرعاندىقتان، ريزاشىلىقتارىن بىلدىرۋگە ارنايى بۇرىلعان ەكەن.
ورىن الىپ تۇرعان ويجارىس اۋقىمىن شولىستى. سوسىن:
– شىنداپ كەلگەندە، كەشەگى ءبىرتۇتاس يمپەريا ىشىندە اۆتونوميالىق قۇرىلىمدار تۋۋىنا ۇكىمەت جول بەرە قويمايدى عوي دەپ ويلايمىن، – دەدى باقىتجان قاراتايەۆ، – ءبىراق ماسەلە جۇرتتىڭ ءوز پىكىرىن ايقىنداۋىندا...
– نەگە ولاي ويلايسىز؟ – دەدى سەرالى لاپين نارازى ۇنمەن. – ريەۆوليۋسيا زاڭى تۇبەگەيلى وزگەرىسكە قۇرىلادى ەمەس پە...
– ناقتى شىندىق، الايدا، تۇبەگەيلى وزگەرىسكە – ءبىز اڭگىمە ەتكەندەي نۇسقاعا – جول بەرمەۋ جاعىندا. – قاراتايەۆ قىسىق كوزىن سىعىرايتىپ، ءسوزىن ويلانا ساباقتادى. – بيلىكتەگىلەر قاي زاماننان ورىس مەملەكەتى ىشىندە سەپاراتيزم* تۋىپ كەتە مە دەپ قورقادى، ال ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرۋ – سوعان تىكەلەي جول سالاتىن شارا. ۇكىمەت وكىلىن تىڭدادىڭدار ەمەس پە؟! كادەت پارتياسىنىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزگەن كنيازدىڭ سوزىنە ءمان بەرىپ كورىڭدەرشى! ونىڭ دا لەبىزى ۇكىمەت وكىلى سوزىنە ۇقساس. وعان تاڭعالاتىن ەشتەڭە جوق، بيلىككە جەتكەننەن كەيىن كادەت كوسەمدەرى ۇكىمەتتىك باعىتپەن ساناسۋعا ءماجبۇر بولدى. ءقازىر ولار ۇكىمەتتەگى وزگە سەرىكتەرىمەن بىرگە رەسەيدى ءبىرتۇتاس جانە بولىنبەيتىن رەسپۋبليكا دەپ جاريالاۋ امالىن قاراستىرىپ جاتىر...
*كوپۇلتتى مەملەكەتتەگى ۇلتتىق ازشىلىق قوزعالىسىنىڭ ءبولىنىپ كەتۋگە جانە دەربەس مەملەكەت قۇرۋعا ۇمتىلىسى.
– قاراستىرسىن، مەيلى، ءبىراق مۇسىلمان قاۋىمى وزىنە قولايلى مەملەكەتتىك قۇرىلىم ءتۇرىن ايقىنداپ، ەستىرتىپ ايتقانى ءجون، – دەدى بايىرعى اۆتونومياشى سالىمگەرەي ءجانتورين. – جانە مۇندايدا جاستاردىڭ وزدەرىن تانىتقاندارى، كەشەگى يسمايل-بەي، راشيد قازي سەكىلدى جاڭا تۇرپاتتى كۇرەسكەرلەر بولىپ كەلە جاتقاندارىن كورسەتكەندەرى بەك ابزال.
ءاليماردان توپچيباشيەۆ جانشانى اقىرىن قارىنان قاقتى.
– باعدار دۇرىس، وسىعان كوپتىڭ كوزىن جەتكىزۋىمىز كەرەك...
دۇرىسى دۇرىس-اۋ، ءبىراق، تاپ وسى دۇرىستىقتى قورعاپ شىعۋ وڭاي شارۋا ەمەس بولاتىن.
عاياز يسحاكي مىنبەگە قايتا كوتەرىلىپ، تاۋسىلا سويلەدى. ءوز كوزقاراسىن دالەلدەي ءتۇستى. قايتكەندە رەسەيدىڭ ءبىرتۇتاس بولۋى ماڭىزدى دەگەندى شەگەلەدى. ال ۇلتتىق بىرلەستىكتەر تەك مادەني اۆتونوميا تۇرىندە عانا دامۋدى قولعا السا، وزدەرىنە پايدالى بولماق، وسىنى، وكىنىشتىسى، ءبىزدىڭ تۇركى تەكتەس باۋىرلاردىڭ ءبىرازى ۇقپاي تۇر دەدى.
قۇددى جانشانى نىساناعا العانداي بولدى. رەسەيدىڭ فەدەراسيالىق جۇيەدە قۇرىلۋىن قالاپ، اۆتونوميا الامىز دەپ وتىرعاندار، قىزىعى، عايازدىڭ ويىنشا، سونشالىقتى جەتكىلىكتى دامي قويماعان حالىقتاردىڭ وكىلدەرى كورىنەدى.
ول قازاقتاردىڭ، سارتتاردىڭ،* كاۆكازدىق حالىقتاردىڭ، وزگە دە جۇرتتىڭ بولاشاعىنا سەنبەيدى، مۇنىسىن جاسىرماي، اشىقتان-اشىق جاريا ەتتى. سەبەبى، دەدى عاياز، ولار ءتىپتى نادان. ولاردا، ياعني مال سوڭىندا سالپاقتاعان قازاقتاردا زاماناعا لايىق ءوندىرىس وشاقتارى، ءتۇرلى كاسىپورىندار، زاۋىت-فابريكالار جوق. سونى جاساي قوياتىن وزىق ويلى ادامدارى دا شامالى، شامالى دەيدى-اۋ، وقىمىستىلارى جوقتىڭ قاسى...
**بۇل جەردە – تۇركىستاندىق وزبەك، تاجىكتەردىڭ جيىنتىق اتاۋى.
وتەمىس زور ءبىلىمدى تاتار جازۋشىسى عاياز-اياز يسحاكي اعاسىن قايران قالا تىڭدادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن، باياعى يسمايىل اپەندى، راشيد قازيلەر قاتارىندا، دۇرىسىندا، جاسى كىشى شاكىرت ىسپەتتى ولاردى وكشەلەي باسىپ، مۇسىلمان قوزعالىسىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەنىندە، ونىڭ عاياز اعاسى ءدىن يسلام پەندەلەرىن رۋ-تايپاعا بولمەي، تەڭ قاراپ، ءبۇتىن تۇركى، ءبىر مۇسىلمان تۇرعىسىنان ورتاق ماسەلەلەر كوتەرىپ كەلە جاتقان.
ءبىر كەزدەردە ونىڭ «يكە يوز ەلدان سون ينكىيراز»** دەيتىن بولجال-قيالمەن جازىلعان حيكاياتىن وقىپ، وتەمىستىڭ كوپ ويعا قالعانى بار-دى. وندا ول تاتار حالقىن ەكى عاسىردى ارتقا سالىپ، ابدەن ازعىنداپ، اجالعا دۋشار بولاتىن ەتنوس رەتىندە سيپاتتاعان. ونىسى وقىرمانىن جايباراقات قالدىرمايتىن، كوكىرەگى وياۋ ازاماتتى قارسىلاسۋعا، وتارلىق قۇرساۋدان قۇتىلۋعا ۇمتىلتاتىن. وتەمىس رازى بولعان. اياز-جازۋشى بۇل فانتاستيكاسى ارقىلى بوتەن ەلدىڭ ەزگىسىنە ءتۇسىپ، كۇشى، سانى باسىم ۇلت اراسىندا جۇتىلۋ، ءسىڭىسۋ كەزەڭىن باستان كەشىپ جۇرگەن نوعايدىڭ عانا ەمەس، سونداي قالىپتاعى كۇللى تۇركىلەردىڭ نامىسىن جانىپ وتىر دەپ ويلاعان. كىم بىلەدى، شۇرايلى جەرىن دە، بار سالاداعى قۇقتارىن دا جوعالتىپ بارا جاتقان قازاقتى دا سونداي كەلەشەك توسىپ تۇرعان بولار، بالكىم…
**«ەكى ءجۇز جىل وتكەننەن كەيىن ازعىنداپ ءولۋ».
اياز يسقاقوۆ، وتەمىستىڭ ءوز وقىعان-توقىعانىنان جانە ون شاقتى جىلدان بەرى قىزمەتشىلەرى بولىپ قاستارىندا جۇرگەن ءىلياس بوراعانلى مەن سالىمگەرەي جانتوريننەن بىلۋىنشە، ورنى ەرەكشە ادام. ول وتكەن عاسىردا دۇنيەدەن وتكەن ءپالسافاشى كۋرساۆي، اعارتۋشى مارجاني سانا الەمىندە تىڭنان تۇرەن سالىپ نوبايلاعان، وسىدان ەكى جارىم جىلداي عانا ىلگەرىدە دۇنيە سالعان ۇلى ۇستاز، اعارتۋشى-جورنالشى گاسپرالى شەگەندەپ، كەڭىتكەن داڭعىلدى جالعاستىرىپ، ىلگەرى اپارۋشىلار ساپىنان. كۋرساۆي كونە مەدرەسەلەردە وقىتىلاتىن قاتىپ قالعان ءدىني قاعيدالارعا سىن كوزبەن قاراپ، ولاردى جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي ءتۇسىندىرۋ جانە سولاي يكەمدەۋ قاجەتتىگىن تۇڭعىش رەت كوتەرگەن ەدى. مۇنداي كوزقاراس مۇسىلماندىقتىڭ ءدىني-جالاڭ اقىلگويسۋگە نەگىزدەلگەن، ومىردەن الشاق وقۋ ورىندارىندا ەۆروپالىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ۇقساس وزگەرىستەر جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن. جاڭا تاسىلمەن وقىتاتىن مەدرەسەلەردى مارجاني دامىتتى. وقۋ باعدارلاماسىنا زايىرلى پاندەر ەنگىزىلدى. ۇزاماي جاديدشىلدىك ايگىلى «ءتارجىمان» ارقىلى كۇللى تۇركى الەمىنە تارادى...
وتەمىس ەسكى مەكتەپ پەن جاڭا مەكتەپتىڭ ايىرماشىلىعىن ءتاپ-تاۋىر بىلەدى. ەگەر كونە مەدرەسەلەر جاستارعا تەك ءدىني كوزقاراسىن تاربيەلەپ، نىعايتۋ ءۇشىن قۇداي ءسوزىن وقىتىپ-ۇيرەتۋمەن شەكتەلسە، جاڭا تاسىلمەن وقىتاتىن مەدرەسەلەر ولاردىڭ كەڭ دۇنيەگە كوز اشا قاراۋىنا ءمان بەرەدى. ونداي وقۋ ورىندارىندا وقىعان شاكىرتتەر تەك مەشىتتەرگە ەمەس، اينالاداعى تىرشىلىككە ارالاسىپ، ەكونوميكاعا، ساياساتقا قىزمەت ەتە الاتىن بولادى. سولاي بولىپ تا كەلەدى! ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا وسىنداي مەكتەپتەردەن تاربيە العان ازاماتتار بەلسەنە ارالاسىپ ءجۇر. سوندايلاردىڭ كوشباسى وسى اياز اعالار سياقتى ەدى عوي. ونىڭ يسمايىل-بەي سەكىلدى كەمەڭگەرلىكپەن: «ءبىلىم الۋ – ازاتتىققا بەتتەگەن جولداعى العاشقى قادام!» دەگەن قاناتتى ءسوزى بارشاعا ءمالىم...
يمپەرياداعى وتارلانعان حالىقتاردىڭ بارشاسىنا جانى اشي قاراپ ءجۇر دەپ سانايتىن عاياز اعاسى ءقازىر تاتاردان وزگە تۇركىلەردى تۇڭىلتە سويلەدى. وتەمىس كۇرسىندى. عاياز مىرزاعا قايران قالا قارادى.
ول قازاقستان، تۇركىستان سەكىلدى ەلدەردى عىلىم مەن بىلىمنەن، ونەردەن قۇرالاقان قالعان دەپ ءتوندىردى. سوسىن سولاردىڭ سانى از عانا وقىعان توبىنا كىنا ارتا سويلەدى.
– ءبىزدىڭ قازاق باۋىرلارىمىزدىڭ ءبىرلى-جارىم كوزى اشىقتارى بۇگىن وسى مىنبەردەن اۆتونوميا الامىز دەپ جاريا ەتىپ تۇرسا، بۇل سولاردىڭ ارتىنداعى جۇرتىنا قولايلى جانە دۇرىس بولادى دەگەن ءسوز ەمەس، – دەدى ول. – تۇسىنىڭىزدەر، مىرزالار، وسىلارداي قاراڭعى حالىق رەسەيدەن اجىراپ، اۆتونوميا الار بولسا، وندا ولار بۇرىنعىدان دا بەتەر سورلادى دەي بەرىڭىزدەر. وندا ولاردىڭ پاتشا ۋاقىتىندا كۇنى وتكەن باياعى اقسۇيەكتەرى بيلىكتى قايتادان قولدارىنا الادى. حان تۇقىمى سانالاتىندار، قارادان شىققان وزگە دە ىقپالدى قاۋىم – باي، ماناپ، بەك بىتكەن اتقا قونادى. ءبارىنىڭ دە قۇدايلارى بەرىپ، كۇنى كەشە پاتشا اكىمشىلىگى وزبىرلىقپەن جۇرگىزگەن زورلىقتى ەندى ءوز قانداستارىنا وزدەرى جاسايدى.
«وسىنى اياز اعام شىنىمەن قازاققا جانى اشىعاندىقتان ايتىپ تۇر ما ەكەن؟» – وتەمىس دەمىن ىشىنە الدى.
– يماندىلىق ۇستار ەدى ولاردى ونداي وزبىر قىلىقتان، – دەپ، عاياز ءسوزىن كۇرسىنە ساباقتادى، – ءبىراق ولار شىن مانىندە مۇسىلمان دا ەمەس. وزدەرىنىڭ بەيتاراپتىقتارىمەن قويماي، قازاق اراسىندا مۇسىلمانشىلىق كۇشەيىپ كەتپەسىن دەگەن پيعىلمەن، ولار جانتالاسىپ، ءوز قانداستارىن دىننەن ايىرۋ ءۇشىن بارلارىن سالۋدا. بۇل ورايداعى زالالدى ءىس جۇرگىزۋشىلەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا وسىندا سويلەگەندەر دە، بۇل سەزدىڭ ماجىلىسىنە كەلمەگەندەر دە بار. جاسىراتىن نەسى قالدى، قازاق حالقىنىڭ مۇسىلمان بولۋىنا ورىسشا وقىپ، ورىس تاربيەسىن العان قازاقتار كوپ كەدەرگى كورسەتىپ ءجۇر...
جۇرت شەگىن تارتتى...
6.
عاياز يسقاقوۆتىڭ مىنبەردەن ءمالىم ەتىپ تۇرعان سەنبەۋشىلىك سوزدەرى تىڭداپ وتىرعانداردىڭ باسقاسىن قايدام، وتەمىستىڭ كوڭىلىنە ءا دەگەندە قاتتى كەلدى. رەنجي وتىرىپ ويعا شومدى. بۇتكىل تۇركى الەمىنە ايگىلى ءبىلىمدى دە بىلىكتى قايراتكەردىڭ ءوز ۇسىنىسىن دايەكتەۋ ءۇشىن قازاقتارعا تۋرا مۇنداي تۇردە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋى ول ءۇشىن مۇلدەم كۇتپەگەن ءجايت ەدى.
اۆتونوميا ماسەلەسىن قازاق سالىمگەرەي سۇلتان ءجانتورين وسى وتىرعانداردىڭ بارشاسىنان بۇرىن قوزعاپ، اۋەلدە پولياكتار مۇرىندىق بولعان اۆتونوميستەر وداعىنىڭ سوناۋ 1905 جىلعى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان-دى. ۇكىمەت قىرىنا العان بۇل ماسەلەنى العاشقى دۋمادا پولياك كولوسى مۇشەلەرىمەن وڭاشا تالاي تالقىلاسقان. ول راشيد قازي يبراگيموۆپەن بىرگە ارنايى كىتاپ تا شىعارعان. سوندا ولار قازاقتىڭ دا، تاتاردىڭ دا ەمەس، ءيسى تۇركىنىڭ، ءتىپتى يمپەرياداعى بوتەن تەكتى اتالاتىن بارشانىڭ مۇددەسىنە جاۋاپ بەرەتىن ءىس قىلۋعا تىرىسقان بولاتىن. ءيسى تۇركىنىڭ مۇددەسى بىرلىگىن قىرىمدىق اعارتۋشى يسمايىل گاسپرينسكييدەن ارتىق جىرتقان ەشقايسىسى جوق شىعار. مۇسىلماننىڭ رۋحاني تىرشىلىگىنە بەلدى قازاقتاردان گەنەرال عۇبايدوللا جاڭگىرحانوۆ قالاي كومەكتەستى. سوناۋ استانا ءسانى بوپ تۇرعان ۇلكەن مەشىتتى سالۋدى ۇيىمداستىرعاندا، ول دا، وسى زالدا وتىرعان تۇركىستاندىق زاڭگەر سەرالى لاپين دە، وزگەلەر دە ەشتەڭەدەن تارتىنعان جوق ەدى. ءتىپتى، ەل ىشىندە جۇرگەن بۇرىنعى كوتەرىلىسشى، جاسى ۇلعايعانىنا قاراماستان مۇسىلمانداردىڭ باسقوسۋىنان قالماي، كەزىندە دۋما سايلاۋىنا قاتتى ءمان بەرىپ، اقمولا جاعىنداعى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنا شاما-شارقىنشا اتسالىسقان ءوزىنىڭ ەركىندىك كوكەسى دە ازاتتىققا جەتۋدى ءاردايىم ورتاق ارمان دەپ بىلەتىن. ەندى كەلىپ، وزدەرىن كەمىتكەن مىنانداي ءسوز ايتىلاتىنىن قايسىسى ويلاپتى ولاردىڭ؟
ايتكەنمەن... وسى ورايدا وتەمىس ءوزىنىڭ كوڭىلىن كۇپتى قىلعان جايتتەردىڭ ارادىك قىلاڭ بەرىپ جۇرگەنىن ەرىكسىز ويلادى. سۋماڭ ەتىپ، ميىنىڭ ءبىر تۇكپىرىنەن اتويلاپ، ارنە بوي كورسەتىپ تۇرعان...
راس، اق پاتشانى ساستىرعان باستاپقى ريەۆوليۋسيالىق وقيعالار قازاق بۇقاراسىنىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن كوتەرۋگە شەشۋشى ىقپال تيگىزە المادى. بۇعان وتەمىس بۇل كۇندە سەنىمدى. بۇل ورايدا، بالكىم، عاياز مىرزانىڭ رەنىش تۋعىزىپ تۇرعان الگى پىكىرىنىڭ جانى بار دەۋگە كەلەر...
ايتسە دە 1905 جىلعى 17 قازان مانيفەسى جاريا ەتكەن ساياسي وزگەرىستەر قوعام ومىرىنە بەلگىلى دارەجەدە اسەر ەتتى، ونى وتەمىستىڭ ءوزى دە شەت-جاعالاتىپ كورگەن. ءبىراق، شىنىندا، كوزى اشىق، وقىعان ازاماتتارى از قازاق اراسىندا بۇقارالىق سيپات المادى، ەلەۋلى كۇش تۇرىندە اڭعارىلمادى.
دەگەنمەن، بۇقارانى وياتاتىن ساياسي وي ۇشقىندارى ولكەگە جەتكەن-دى، بۇل انىق. ادىلەت اڭساعان ۇلتتىق توپىراق ازاتتىق ارمانىمەن تىڭايتىلعان بولاتىن. ونىڭ وسىپ-ونۋىنە جەردىڭ تارىلۋى ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان. وتكەن عاسىردان باستالىپ، ستولىپين رەفورماسىمەن كۇشەيە تۇسكەن مۇعاجىرلىق – شارۋالاردىڭ قازاق جەرىنە اعىلعان كوشى-قونى – بوستاندىق تىلەۋشىلىكتى ارتتىرا تۇسكەن.
جەر-سۋدى ءداستۇرلى كوشپەندىلىك ءومىر سالتىمەن پايدالانۋ ءتارتىبى كۇرت وزگەرىسكە ۇشىراۋعا ءماجبۇر بولدى. قاۋىمدار اراسىنداعى ۇيرەنشىكتى قارىم-قاتىناس بۇزىلدى. كوشپەندىلەردى شولەيتكە ىعىستىرىپ، ويدىم-ويدىم شۇرايلى ورىندارعا پەرەسەلەندەردىڭ قونىستانىپ الۋى قالىپتى جاعدايدى كوپە-كورنەۋ استىن-ۇستىنە شىعارعان فاكتورعا اينالدى. مۇنىڭ العاشقى كورىنىستەرىنە وتەمىستىڭ بالا كەزىندە اكەسى باتىربەك قول باستاپ قارسى تۇرىپ كوردى. ارينە، كوتەرىلىس جەڭىلىسكە ۇشىرادى. اكەسى قازا تاپتى، ال ونىڭ قارۋلاس سەرىگى ەركىندىك كاتورگا ءدامىن تاتىپ، ءبىرىنشى ورىس ريەۆوليۋسياسى دۇبىرلەگەندە، ەلگە قاشىپ كەلدى. ءبىراق، جۇرتتى قايتا كوتەرە المادى. ال كوپ ۇزاماي، كۇرەس جولى باسقا ەكەنىن ۇقتى.
سوندا ساياسي ساۋاتى تومەن، ساياسات الىپپەسىن ومىردەن ۇيرەنگەن قارت سارباز جاستارعا ءۇمىت ارتتى. بالاسى ىسپەتتى وتەمىستى وزىق ويلىلارعا تاقاۋ ءجۇرسىن ءارى وقىسىن دەگەن نيەتپەن وسىناۋ يمپەريا استاناسىنا ورنالاستىردى. ءوزى مۇسىلمان قوزعالىسىنا قاتىستى، قازاق مۇددەسىن دۋما مىنبەرى ارقىلى كۇيتتەۋ قاجەت دەپ ءبىلدى، دەپۋتات سايلاۋعا قايتا قول جەتكىزۋ جولىن تابۋدى ويلادى، اقىرى، ورىندالماعان سول ارماندارىمەن دۇنيەدەن كوشتى...
بۇگىندە ەدىل-جايىق ايماعىن قارا شەكپەندىلەر مەن اتتى كازاكتار قارا قۇرىمداي بوپ باسىپ الدى. اقمولا، سەمەي ايماقتارىندا ولار ءقازىر جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ سانىنا جەتىپ قالدى، ۇشتەن بىرىنەن انىق اسىپ كەتتى. تەك تۇركىستان ايماعىندا ازىرگە ازشىلىق، سونىڭ وزىندە ءار ءجۇزدىڭ التاۋى كەلىمسەك كورىنەدى دەگەن ءسوز بار.
وسىنداي جاعدايدا ەلگە ءجون جولباسشى كەرەك-اق ەكەنى ايقىن-تۇعىن. ءارى ونداي ورىننان كورىنۋگە ءتيىس ەل اعالارى بار دا ءتارىزدى ەدى. اتتەڭ، ولار ءۇمىتتى اقتامادى، ولاي بولماي تۇر...
وسى جەردە مۇنى مويىنداماسقا بولماس...
بايانداماسىندا ايتقان قاعيدالارىن قورعاۋ ءۇشىن مىنبەگە قايتا كوتەرىلگەن اياز يسقاقوۆ شەشەندەردىڭ جارىسسوزدە ايتقان پىكىرلەرىمەن ايتىسقا تۇسكەن، سوندا، قىزا-قىزا، جاندى جاراعا ءتيىپ كەتكەندەي بولدى ما، قالاي....
ميىنىڭ تەرەڭ ءبىر تۇكپىرىنەن سوعان بايلانىستى ءبىر ەستەلىك نايزاعايشا سۋماڭ قاقتى. ۇمىتىلسا ەكەن دەگەن جاندى جارانى وسىناۋ ساياسي پىكىرتالاس جارقىراتا اشىپ، ساناسىن قارىپ وتكەندەي بولدى...
ازاتتىق قوزعالىسىن باستايدى دەپ ءۇمىت ارتقان اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ الاۋىزدىعى تىم تەرەڭگە كەتكەنىن 1914 جىلدىڭ جازىندا كورىپ، وتەمىس قاتتى كۇيزەلگەن-دى. ەل سەنگەن ەكى سەركە بار ەدى، سولار جۇرتتى ەكى جارعان با دەدى. بۇل قالاي، مۇنىڭ سىرى نەدە؟
زيالىلار ىشىندەگى ءوزى بىلەتىن، كوپشىلىك مويىنداعان قوس سەركەنىڭ جۇلدىزى جاراسپاۋى جايىنا وتەمىس قينالا وي جۇگىرتتى. قانشا وكپەلەگەنمەن، عاياز مىرزانىڭ ايىپتاۋلارىنىڭ جانى دا بار...
ءبىراق ول تاپ وسى كۇللىمۇسىلمان سەزى مىنبەرىنەن سونشالىقتى دابىرالاتاتىنداي ماسەلە مە ەدى...
وسىلاي ۋايىمعا سالىنىپ وتىرعان وتەمىس ءبىر ءسات جەڭىلدەنە باسىن كوتەردى: تاتار اعايىنداردىڭ وقىعاندارى تۇگەلدەي عاياز مىرزا سىقىلدى ويلامايتىنى انىق!..
...1912 جىلى ول جازداي ەل ارالاپ كەلىپ، كۇزدە ورىنبوردا بولدى. بۇل ءۇشىنشى دۋماعا سايلاۋ وتكىزۋ ناۋقانىنىڭ قارساڭى ەدى. وسىندا باياعى قوياندى جارمەڭكەسىندە تانىسقان جىگىتتەردىڭ ءبىرازىن كوردى. وعان سەبەپ بولعان – وسىناۋ جالپىمۇسىلمان سەزى ءتورالقاسىنا سايلانىپ، توردە وتىرعان بايىرعى باسپاگەر ءام جورنالشى فاتيح كاريمي ءابزي ەدى.
تولىق ءاتى-جونى مۋحاممەد-فاتىح عىلمان ۇلى كارىموۆ، ەسىمى فاتىح، فاتيح تۇرىندە كوبىرەك ايتىلادى. سامارا جاعىندا احۋن وتباسىندا تۋىپ-وسكەن. العاشقى ساۋاتىن ءوز اكەسىنەن اشقان ەكەن. ون جاسىندا چيستوپولدە مەدرەسەدە وقىپتى. جيىرما ءبىر جاسىندا، 1891 جىلى، ورىنبور مۇسىلمان ءدىني جينالىسىنا قاتىسىپ يمام جانە ءمۇدارىس اتاعىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەمتيحاندى ۋفادا ويداعىداي تاپسىرىپتى. بۇنىسى وعان ءدىني لاۋازىممەن قىزمەت اتقارۋعا جول اشادى ەكەن. الايدا فاتيح وعان اسا قىزىقپاسا كەرەك. سوندىقتان اكەسى ونى قىشتاماپتى. تاڭداۋلى مەكتەپتەردە وقىتىپ، جاقسى، زايىرلى ءبىلىم بەرۋگە تىرىسىپتى. سوسىن ستامبۋلعا وقۋعا جىبەرىپتى.
فاتيح وندا ءتورت جىل وقىپ، اراب، پارسى، تۇرىك، فرانسۋز، لاتىن تىلدەرىن ۇيرەنەدى. الگەبرا، تاريح، گەوگرافيا، حيميا، قۇقىقتانۋ پاندەرىن وقيدى. سوسىن مەدرەسەدە ساباق بەرەدى. ودان ورىنبورعا كەلەدى. بۇل 1898 جىل ەدى. سول جىلى ورىنبورداعى التىن ونەركاسىبىمەن شۇعىلداناتىن شاكىر رامييەۆپەن بىرگە ساياحاتقا شىعىپ، ءبىرقاتار ەۆروپا ەلدەرىن ارالايدى، گەرمانيا، بەلگيا، فرانسيا، يتاليا، اۆسترو-ۆەنگريا، سەربيا، بولگاريا جانە تۇركيادا بولادى. ساپاردان العان اسەرى جايىندا كىتاپشا شىعارادى. ودان موسكۆادا التى اي بويى تۇرىپ، بۋحگالتەريا مەن نەمىس ءتىلىن وقيدى.
وسى كەزدە اكەسى عىلمان قازىرەت ءدىني لاۋازىمىن تارك ەتىپ، باسپاگەرلىك ىسپەن جانە كىتاپ ساۋداسىمەن شۇعىلدانۋعا بەت بۇرعان ەكەن. ورىنبورعا كوشىپ كەلىپتى. ورىس الىپپەسىنە ىبىراي ءالتىنساريننىڭ قوسقان ارىپتەرىن پايدالانىپ، قازاقتارعا ارناپ ءتۇرلى كىتاپتار باسقان برەسلين دەگەن باسپاگەردىڭ كىتاپ باساتىن باسپاحاناسىن ساتىپ الىپتى. سول شاعىن كاسىپورىنمەن بىرەر ءۇي-جايعا قونىس اۋدارىپ، اقىرى ور كوشەسىندەگى گوستينىي دۆوردىڭ* وڭتۇستىك قاتارىنان ورىن تەپكەن ءۇش دۇكەندى ون ەكى جىلعا جالعا العان كورىنەدى. شارتتاسۋ جولىمەن قۇرىلىستىڭ ىشىنە وزگەرىستەر جاساپ، كىتاپ جانە جازۋ قاعازىن ساتاتىن دۇكەن اشىپتى. ءبىراق ءىستى كەڭ جولعا قويىپ ۇلگەرمەي، دۇنيە سالعان. سوندا باسپاحانا باسىنا ۇلى مۋحاممەتفاتىح تۇرعان ەكەن. مىنە وسى فاتيح اعانىڭ ورىنبورعا كەلىپ اكەسى باستاعان باسپا ءىسىن جانداندىرۋى نوعايلاردىڭ عانا ەمەس، قازاقتاردىڭ دا باعىنا اينالعان ەدى.
*ساۋدا جايمالارى جاساۋلى، ارنايى سالىنعان عيمارات.
ۇكىمەت بۋىندارى، ءبىراق، مۇنداي وزگەرىستى قالامايتىن. ولار ولكەدە مۋحاممەتفاتىح سەكىلدى كىسىنىڭ پايدا بولۋىنا سەسكەنە قارايتىن. وتەمىسكە ءمالىم، ونداعى پۋريشكيەۆيچ رۋحىندا پايىمدايتىن استام پيعىلدى ۇكىمەت قىزمەتشىلەرى ءوزارا:
– بۇراتانالار دامۋدىڭ تومەنگى ساتىسىندا تۇر، مادەنيەتتى بىلمەيدى، – دەيتىن. – ولاردى نە ادەبيەت، نە ونەر قىزىقتىرماي