سيرياداعى سوعىس باستالعانىنان بەرى قاراي استانا شامداعى (داماسك) پرەزيدەنتتىك ساراي كارتيناسى ءدال وسىنداي انىق بولماعان ەدى. رەسەي ليدەرى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ 2015 جىلدىڭ سوڭىندا سيريا پرەزيدەنتى باشار اسادقا كومەك بەرۋ شەشىمى ەلدەگى سوعىستىڭ بارىسىن رەجيمنىڭ(رەجيم – اساد بيلىگى) پايداسىنا اۋداردى.
شىعىس الەپپونىڭ 2016 جىلى كۇيرەۋى، ءبىر كەزدەرى رەجيمدى توڭكەرەمىز دەپ ماقسات قويعان قارۋلى كوتەرىلىسشىلەرگە اۋىر سوققى بولدى.
سوعىس اسادتىڭ پايداسىنا شەشىلمەدى. الايدا، سوعىستا الدەبىر سىرتقى كۇشتەر تارابىنان ول جەڭىلەدى دەپ كۇتۋ دە قيىن.
سوعىس، جيھادشى يراك سيريا يسلام مەملەكەتى (يسيم) ۇيىمىن ومىرگە اكەلدى. دايش يراكتا ال-كايدانىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە پايدا بولعان. ۇيىم سيريادا ءوزىن جاڭالاپ، ورتالىق ۇكىمەتتىڭ باقىلاۋدان شىعارىپ العان جەرلەرىن باسىپ الدى.
(2011 جىلعى دەموكراتيا تالاپ ەتكەن ميتينگىلەر)
2011 جىلدىڭ ناۋرىزىنداعى رەجيمگە قارسى بەيبىت دەمونستراسيالار ەندى كەلمەسكە كەتتى. بيلىكتى اۋىستىرۋ تالابىنان تۋعان داۋىل وسى مەملەكەتتى سيىرىپ، سىپىرىپ كەتكەن تارىزدەس.
اساد ولگەن اكەسىنەن بيلىكتى قابىل العان 2000 جىلدان بەرى ىلعي دا سيريادا بيلىك جۇيەسىن رەفورمالاۋ تۋرالى ايتادى. ول سيريادا زاڭسىزدىقتار بولعانىن مويىندادى. ءبىراق، قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىنىڭ قاعازعا تۇسكەن زالىمدىقتارىن ايتپادى.
ايماقتاعى اراب ليدەرلەرىمەن سالىستىرعاندا اساد جاڭا رەفورمالارعا بەيىم كورىنەتىن. ءبىراق، ايتقان سوزدەرىن ەشقاشان جۇزەگە اسىرا المادى.
(العاشقى بولجامدار اسادتىڭ بيلىكتەن كەتەتىنى تۋراسىندا ەدى)
اسادتىڭ بولاشاعى تۋرالى كوزقاراستاردىڭ ءبارى بوس بولدى
2011 جىلى العاشقى بولجامدار اسادتىڭ تۋنيس، مىسىر، ليۆيا ليدەرلەرىنىڭ سوڭىنان تاريحتا ءسىڭىپ كەتەتىن تۋراسىندا بولاتىن. ءبىراق، سيريا رەجيمى تۋنيس پەن مىسىردىڭ اياعىن قۇشپادى. توڭكەرىسكە توتەپ بەرۋ ءۇشىن اساد ءوز مازھابى وكىلدەرىن شەيىتتەردىڭ اينالاسىندا جاقسى قۇرىلىمدالعان.
مىسىر پرەزيدەنتى حۋسني مۇباراك سياقتى ەمەس اساد اسكەرى سىرتقى وداقتاستارىنىڭ تۇراقتىلىعىن جوعالتپادى. سونداي-اق حالىقتىڭ دا ماڭىزدى بولىگىنىڭ كومەگىن العان بولتىن. ونسىز اياقتا تۇرا الماس ەدى.
2003-تە اقش-تىڭ يراكتى وتارلاپ الۋىنان بۇگىنگە دەيىن سيريا تاياۋ شىعىستى ورتەپ كۇيدىرگەن مازھاپشىلدىقتىڭ قۇرساۋىنا ءتۇستى.
كوتەرىلىسشىلەردىڭ كوبى ءسۇننيت بولاتىن. تۇركيا، ساۋد ارابياسى جانە كاتارداعى ءسۇننيت ۇكىمەتتەر ءتۇرلى توپتارعا كومەك بەردى.
سيرياداعى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدا سالماعى باسىم بولعان شەيىتتەر بولسا شييت يسلامنىڭ ءبىر تارماعى. شام بيلىگىنىڭ رەسەيدەن باسقا ەڭ ۇلكەن جاقتاستارى يرانداعى شييت رەجيمى جانە ليۆانداعى شييت حيزبۋللا قوزعالىسى.
(2012 جىلدان باستاپ قاتىگەزدىك ارتتى ءارى ازاماتتىق سوعىسقا ۇلاستى)
سيرياداعى ازاماتتىق سوعىستىڭ العاشقى ۋاقىتىندا كوتەرىلىسشىلەر باتىس كۇشتەرىنە جانە وزدەرىنە كوڭىل بۇرعان ساۋد ارابيالىقتار مەن كاتارلىقتارعا كومەكتەرى ءۇشىن جالبارىندى. كومەك كەلدى، ءبىراق سوعىستىڭ الداعى ۋاقىتتارىندا رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ اسادقا جاساعان كومەگىندەي قوماقتى ەمەس ەدى.
ليۆيادا فرانسيا، اقش جانە ناتو، اراب مەملەكەتتەرىنەن وداقتاستار كوتەرىلىسشىلەرگە اسكەري اۋە كۇشتەرىمەن كومەكتەسپەسە، پولكوۆنيك مۋاممار كاددافي بيلىكتى قولىنا قايتا العان بولار ما ەدى.
ناتو ەلدەرىنەن گەنەرالدار سيريادا العاشقىدا سوعىستى بىتىرە الاتىن سەنىمدى جوسپارى بار ەكەندەرىن ايتتى. الايدا، كىرىسەتىن ساياسي ليدەرلەرى جوق ەدى.
اق ۇيدە وتىرعان پرەزيدەنت باراك وباما ءىزاشارى دجوردج بۋشتىڭ قاتەلىگىن قايتالاماۋعا بەكىمدى بولىپ، يراكتان كەيىن باسقا ءبىر تاياۋ شىعىس سوعىسىنا ۇرىنبادى.
(باتىس 2013 جىلعى حيميالىق شابۋىلعا رەجيمدى ايىپتادى)
نە قالايتىنىن بىلمەيتىن باتىس، كەسىمدى رەسەي
جانتالاسقان وزگەرىس ءساتى 2013ء-تىڭ تامىز جانە قىركۇيەك ايلارىندا بولدى. شامنىڭ سىرتقى اۋداندارىندا كوتەرىلىسشىلەر قولىنداعى ايماقتارعا حيميالىق قارۋلار قولدانىلدى.
سول كەزدەگى اقش پرەزيدەنتى وباما الدىمەن اساد رەجيمىن اسكەري قاقتىعىسپەن قورقىتىپ كوردى. ارتىنان ول كوزقاراسىنان تايقىدى. سوعىستاردا «قاتاڭ كۇش» انىقتاۋشى بولادى. ونسىز باتىس ەلدەرى اسادقا تەك ءتىسىن اقسيتىپ قويا سالادى. باتىس ەلدەرى اسادتىڭ بيلىكتەن كەتۋى ءتيىس ەكەنىن ايتقانى بولماسا، سيريادان نە قالايتىندارىنا ورتاق ءبىر شەشىم ايتا المادى.
رەسەي پرەزيدەنتى پۋتين بولسا ناقتى نە قالايتىنىن بىلەتىن. وزىنە دوس رەجيمدى قورعاۋ جانە وداقتاستارىمەن جالپى الەمگە جاڭادان الەم ساحناسىندا كورسەتۋ. پۋتين سيريادا بۇنى تولىقتاي جۇزەگە اسىردى.
(وبامانىڭ سيرياداعى ازاماتتىق سوعىسقا ارالاسپاۋ شەشىمى وپپوزيسياعا جاقپادى)
ءاۋباستا بەرى سيريا پرەزيدەنتى اساد جانە ونى قولداعان حالىق بولىگى سوعىستى «زايىرلى جانە كوپ مادەنيەتتى سيريانى تالقانداۋعا باعىتتالعان ءبىر سىرتقى ارانداتۋ» رەتىندە العا تارتتى.
اساد «تاڭداۋىڭىز قاراپايىم، يا رەجيم، يا يسلامشىلار» دەدى جانە قارۋلى وپپوزيسيالار اراسىندا ءبىر ديالوگ قۇرمادى. سيريا ليدەرلەرى ءۇشىن ولاردىڭ ءبارى تەرروريست ەدى. ءبارىن دە سيريا حالقىنىڭ دۇشپاندارى سانادى، سوندىقتان نىساناعا اينالۋى زاڭدى ەدى.
سيريا ليدەرلەرى وسى ۋاقىت بويىنشا اسكەري كۇشتەرىن حالىقتىڭ قورعاۋشىلارى بولعانىن ايتادى.
(ۇكىمەت 2015 جىلدان باستاپ اۋدانداردى كوتەرىلىسشىلەر قولىنان الا باستادى)
سوعىستىڭ العاشقى ۋاقىتتارىندا رەجيم جەلىسىنەن كوتەرىلىسشىلەردىڭ باقىلاۋىنداعى ايماققا وتسەڭىز جاعداي مۇلدە باسقاشا بولاتىن.
سوعىسشىلار سىرتقى ارانداتۋشىلاردىڭ ولاردى ايداپ سالىپ وتىرعاندارىن تۇسىنە المادى. كوبى، زالىم ءبىر ديكتاتورعا قارسى قارۋلانعان جەرگىلىكتى ادامدار ەكەنىن ايتتى. كەيبىرەۋلەرى قۇرعاقشىلىق جىلدارى قيىندىق كورگەن، دەگراداسياعا ۇشىراعان جانە قابىلەتسىز باسقارۋشىلار تاراپىنان باسقارىلعان قىردا ءومىر سۇرگەن كوشپەلىلەر ەدى.
الايدا، بۇل سالىستىرمالى قاراپايىم كارتينا، سوعىس قاقتىعىس قاتپارلارىن قالىپتاستىرعان سايىن، كوتەرىلىسشى توپتار اۋىسقان سايىن، بۇل توپتار ءوز اراسىندا ءھام بيلىككە قارسى سوعىسقان سايىن جانە سيريا اسكەرى جاعىنان ۇنەمى قىسىم كورگەن سايىن جاعداي ۋشىقتى.
(توڭكەرىس استاناسى اتالىپ كەتكەن حومس قيراندىعا ايتىلدى)
سيريا حالقى بولسا قورقىنىشتى دارەجەدە ازاپ كوردى
جارتىسى ۇيلەرىنەن ايىرىلدى، نەمەسە مەملەكەتتەرىن لاجىسىز تاستاپ شىعىپ، بوسقىن بولدى. سيريا ىشىندە قاي-قايتا كوشتى.
سيريا اسكەرى كوتەرىلىسشىلەر باقىلاۋعا العان جەرلەردە قاماۋ تاسىلدەرىن قولداندى. ولار كوتەرىلىسشىلەردى وقشاۋلادى. ازىق-تۇلىك كومەكتەرىنىڭ جولىن كەستى. ولاردى مىلتىقتىڭ ۇڭعىسىندا ۇستاپ، اۋەدەن بومبالادى. كوپتەگەن قاراپايىم حالىق قازا تاپتى.
بارلىق ستاتيستيكالار بەيبىت حالىقتىڭ ولىمىنە ەڭ ۇلكەن جاۋاپكەر سيريا اسكەرى بولعانىن كورسەتەدى. ءبىراق، رەجيم بۇنى مويىندامايدى.
(2016 جىلى وعان دەيىنگى ۋاقىتقا قاراعاندا ءتىپتى دە كوپ بالا ءولدى)
اسكەرلەر ايىرما جاسماستان بومبالادى
سيريا پرەزيدەنتى اسادپەن رەپورتاج جاسادىم. سيريالىق بيلىك وكىلدەرىمەن دە اسكەريلەر سەبەپ بولعان ولىمدەر تۋرالى كوپ كەزدەسۋ وتكىزدىم. بيلىك وكىلدەرى بولعان جاعدايلاردى مويىندامايدى جانە سيريالىقتاردى اسىرە ءدىنشىل توپتاردان قورعاۋ تۋراسىندا قۇمارتا اڭگىمەلەيدى.
الايدا، بيلىكتىڭ كوتەرىلىسشىلەردىڭ باقىلاۋىنداعى بەيبىت حالىق باسىم بولعان ايماقتاردا جاساعان سوعىس تاكتيكاسى، كوپ كىسىنىڭ ولىمىنە سەبەپ بولاتىنى انىق ەدى. بارەل بومبالار، تاڭداۋسىز قارۋلار ەدى. زەڭبىرەكتى اۋە شابۋىلدارى كەڭ ديامەترلى الاڭدارعا زارداپ كەلتىرگەن شابۋىلدار ەدى.
كوتەرىلىسشىلەردەن تارتىپ الىنعان اۋماقتارداعى قيراڭدىلاردى ءوز كوزىممەن كوردىم.
الەپپونىڭ شىعىسىنداعى كوپتەگەن ايماقتار رەجيم مەن رەسەي تارابىنىڭ شابۋىلىنا ۇشىرادى. زارداپ كورمەگەن عيمارات قالمادى. كەي ايماقتار تولىقتاي جەرمەن جەكسەن ەتىلدى.
كوتەرىلىسشى توپتار دا بولە جارماي كۇش قولداندى. ءبىراق ولاردا رەجيم مەن وداقتاستارىنىڭ كۇشىنەن الدەقايدا ءالسىز ەدى.
(كوتەرىلىسشىلەر مەن جيھادشىلار سيريا اۋماعىنىڭ 15 پايىزىنا يەلىك ەتەدى)
كوپتەگەن ايماقتارىنا قول جەتىمدىلىك بولماعان، حاوس ىشىندەگى ءبىر مەملەكەتتە سەنىمدى ستاتيستيكا بولمايدى. ءبىراق، نە بولعانى تۋرالى ءبىر پىكىر بەرىلەدى.
سيرياداعى دەرەكتەردى قولدانعان انگليانىڭ سيريا ادام قۇقىقتارى باقىلاۋ ءۇيى سوعىستا 96 مىڭى بەيبىت، جالپى جيىنى 321 مىڭنان استام ادام قايتىس بولعانىن ايتادى. 145 مىڭ ادام بولسا ءىز-تۇسسىز جوعالىپ كەتكەن.
باتىستىق جانە تاياۋ شىعىستىق كوپتەگەن سىرتقى كۇش سيرياعا ارالاستى جانە وسى سەبەپتەن سيريادا بولعان جاعداي شاعىن ءبىر دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اينالدى.
ەلدىڭ كوپتەگەن اۋماعىن باقىلاپ وتىرماسا دا قازىرگى رەجيم وزىنە سەنىمدى. الايدا بەيبىت تۇرعىنداردىڭ ازاپ شەگۋى جالعاسۋدا. وزگەرگەن، ءبىراق بىتپەيتىن ءبىر سوعىستا ءتىپتى دە كوپ ادام ولەدى.
BBC تاياۋ شىعىس رەداكتورى (15 ناۋرىز 2017 جىل)
اۋدارعان نۇرعالي نۇرتاي.
