قىتايدىڭ ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ بەكىتۋى بويىنشا شانحاي حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ۋنيۆەرسيتەتى 2017 جىلدان باستاپ، قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن ارنايى ءبولىم اشاتىن بولىپتى. ءيا، قىتايدا كورشىلەس ەلدەردى سوعىسسىز جاۋلاپ الۋدىڭ جولىن كوزدەگەن شانحاي حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى بار. "نەشاۋا دەسەڭ، ورىس قىزىن بەرەدى"-دەگەن، قاشاندا قازاقشا سويلەگەن وزگە ۇلتقا تاڭدانىس ءبىلدىرىپ، قوي سويىپ، جايىلىپ توسەك بولىپ تورىمىزدەن ورىن بەرەتىن قوناقجاي، كوڭىلشەك قازاق ەمەسپىز بە؟ وسىلاي ورىس تا جايىلعان ءبىر كەزدەردە قازاق جەرىنە. قازاقتىڭ وسىنداي ءالسىز تۇسىن ولار جاقسى زەرتتەپ، ءبىلىپ العان. وسىنداي جاعدايلاردى ساراپتاپ وتىرعان جۇڭگو قازاقستاندى زەرتتەۋ وبەكتiسiنە الىپ وتىرعانىن كەزدەسكەن جۇڭگو عالىمدارى دا جاسىرمايدى. جۇڭگو قوعامدىق اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى گۋ گۋان فۋ: «قازاقستانعا جىلىنا ءۇش-تورت رەت بارامىن. قىتايدىڭ ورتالىعىندا جانە شەكارالاس اۋماعىندا قازاقستان مەن ورتالىق ازيانى زەرتتەيتiن بiلiكتi ينستيتۋتتار بار. بiر جاقسىسى، قازاقستانمەن قارىم-قاتىناس ۇستاۋ وتە تيiمدi. سiزدەر بايلانىسقا تەز كەلەسiزدەر. ال رەسەيدە بولسا ولاي ەمەس. ەكi ورتادا ساياسي قايشىلىقتار كەزدەسiپ قالادى»، - دەپ اعىنان جارىلۋىندا ۇلكەن الپىس استارلى ءمان جاتىر.
ورتالىقتىڭ تۇپكى كوزدەگەنى كورشى مەملەكەتتەردى قىتايلاندىرۋ. وسى جولدا ولار قازاق ءتىلىن وقىتۋ ارقىلى قازاق ءتىلىن يگەرگەن قىتايلىقتاردى قازاق ورتاسىنا ەنگىزۋدى باستايدى. ۋاقىتى كەلگەندە قازاق ءتىلدى قىتايلىقتار ءبىرى اۋدارماشى، مەكتەپ ءمۇعالىمى، بيزنەس وكىلدەرى بولىپ كەلىپ قازاقستان نارىعىن يەگەرۋگە اعىلادى. سونداي-اق، قازاق ءتىلدى قىتايلىقتاردىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋىنا دا جەڭىلدىك بولادى. بۇعان ءبىر قىتايدىڭ سوڭىنان مىڭ قىتايلىقتىڭ كەلەتىنىن جانە قوسىڭىز. قازاقستاندى قىتايلاندىرۋدىڭ قىتايلىق جىمىسقى جولى بۇل. سوڭعى 20 جىلدا قىتايدان يمميگراسيالانعانداردىڭ سانى شامامەن 30 ميلليونعا جەتكەن. كەيبىر دەرەك كوزدەرى بويىنشا، قىتايدان شىققان ىسكەر توپتاردىڭ ەڭ كەمىندە ەكى تريلليون دوللار قارجىسى بار كورىنەدى. ول - ول ما، ازياداعى اتى جەر جارعان ءجۇز ميللياردەردىڭ 39-ى تاعى دا سول قىتايلىقتار ەكەن. مۇنداي قالتالى ادامدار، ءسوز جوق، ەرتەڭگى قازاقستان ساياساتىنا ارالاسادى. مۇنىڭ سوڭى نە بولماق؟ وسىعان كىم جاۋاپ بەرە الادى؟ اتى ءماشھۇر امەريكاندىق ساياساتشى زبيگنيەۆ بزەجينسكيي: «كوپ ۇزاماي وڭتۇستىك شىعىس ازياعا تۇگەلىمەن جۇڭگو ۇستەمدىگى ورنايدى» دەپ ۇرەيلەنەتىنى وسى سەبەپتەن.
بۇل ءتۇپتىڭ تۇبىندە قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ نەگىزىن شايقالتاتىن، ۇلتارالىق احۋالدى ۋشىقتىراتىن اسا ءقاۋىپتى قادام. بۇعان سينسزيان ۇيعىر اۆتونومياسىنداعى قازاقتار مەن ۇيعىر باۋىرلارىمىزدىڭ ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالىپ، مەكتەپتەرىنىڭ جابىلۋى، قالىپتاسقان كۇردەلى الەۋمەتتىك، ۇلتارالىق حال-احۋالدىڭ ءجيى-جيى ۋشىعۋى دالەل بولادى. وكىنىشتىسى، قىتايلىقتاردىڭ بۇل جىمىسقى ساياساتى "جۇڭگو مەن قازاقستان اراسىنداعى ساياسي، مادەني، ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستىڭ نىعايۋىنا، سونداي-اق ءوزارا بەيبىتشىلىكتىڭ ورناۋىنا ىقپال ەتەدى" - دەگەن ۇلكەن سوزدەرمەن بۇركەمەلەنىپ جۇرگىزىلمەكشى. قىتايدىڭ بولاشاق گەگەمونياسىنىڭ قازiردiڭ ءوزiندە كوزگە ءتۇسiپ قالاتىن ەلەمەنتتتەرi جايىنا كەلگەندە جۇڭگو ساياساتتانۋشىلارى پىكىرلەرىنەن الىستان وراعىتىپ، ول جايىندا ويلاۋعا مۇرشاڭىزدى كەلتىرمەيتىندەي ەتىپ شاتاستىرادى. سوندىقتان دا قىتايدىڭ قازاقستانعا قاۋiپ ءتوندiءرۋى مۇمكىن ساياساتىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. تiپتi، قىتايعا كورشىلەس وزگە ەلدەردiڭ ءبارiندە دە سول قاۋiپ بار. بۇل زاڭدى دا. ويتكەنi تاريحتان دا بەلگiلi، قازاق مەملەكەتىندەگى ىشكى قۋاتى ارتقان سايىن ونىڭ ارانى دا اشىلا تۇسپەك. ەندەشە جۇڭگو بۇعاۋىنا تۇسكەن قازاقستاننىڭ جاعدايى قانداي بولماق دەگەن سۇراق وزدىگىنەن تۋىندايدى. قارا جۇڭگو قاپتايىن دەپ تۇر. ويلان، قازاق!
ن.قوشامان ۇلى
