بيىلعى اتاۋلى الاش وردانىڭ 100 جىلدىعىنا وراي الاش وردا ۇكىمەتى، قوزعالىسى، اسكەرى جانە قايراتكەرلەرى جايىندا ءار ءتۇرلى ءىس-شارالار وتكىزىلىپ، باق-تاردا ماقالالار، تاريحي تاعىلىمدار جاريالانىپ جاتىر. نەگىزىنەن بۇلار الاش ورداعا تاريحي، ادەبي، ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدان باعا بەرۋگە باعىتتالعان. ال الاش ارداقتىلارى ءبىلىم مەن عىلىمعا قانداي، قاي دەڭگەيدە ۇلەس قوستى دەگەن سۇراققا ناقىتىلى، تۇشىمدى جاۋاپ پەن ول جايىندا جازىلعان ەڭبەك جوقتىڭ قاسى دەسەك تە بولادى. وسىنى ارناۋلى زەرتتەۋ تاقىرىبى رەتىندە الىپ، اينالىسىپ جۇرگەن جان دا كورىنبەيدى. وسى تاقىرىپتا اڭگىمە قوزعالسا اينالىپ سوعاتىنىمىز ۇلت ۇستازى – احمەت بايتۇرسىن ۇلى، تەمىرجولشى – مۇحامەتجان تىنشپايەۆ، دارىگەرلەر - حالەل دوسمۇحامەد ۇلى مەن سانجار اسپانديار ۇلى ت.ب.
كەيبىر باسپا ءسوز بەتتەرىندە الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اعارتۋ سالاسىنداعى ىزدەنىستەرى نەمەس قىزىمەتتەرى دەپ ماقالالار بەرىلگەنىمەن ماردىمدى ەشتەڭە جازباي، قايتادان تاريحي تۇرعىداعى «مالتابار مازمۇنعا» بويلايدى.
«باسقالاردى جازعىرا بەرگەنشە، باسىڭ جەتسە ءوزىنىڭ نەگە جازىپ جارىتاپيسىڭ؟» دەگەن وي كەلەرى حاق بۇنداي دا وقىرمانعا. يا جازۋعا بولادى، ءبىراق بۇل تاريح، ۇلت، ارۋاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى اسا كۇشتى مىندەت. وعان شىنىمەن بەرىلگەن، كەشەندى ءبىلىمى بار جان كەرەك. سوندىقتان دا بۇل تاقىرىپقا الاشتانۋشىلاردىڭ قالامى تارتىلماي جۇرگەن شىعار. دەگەنمەن، الاشتانۋشى عالىمدار مەن بيلىككە قاراپ وتىرماي، بۇل ماسەلەنى كوپ بولىپ كوتەرىپ، كەمدىكتىڭ ورىنىن تولتىرۋدىڭ تاعى باسقا جولدارى دا بار. ول ءار سالا، ءار ازامات ءوز بويىنا الاش رۋحىن ءسىڭىرۋ. «ءولى رازى بولماي، ءتىرى بايىمايدى» دەگەندەي قايراتكەرلەردىڭ اققان قان، توككەن تەرىنىڭ جەمىسىن ۇلىقتاۋ.
يا، سونىمەن، بيىلعى ەلىمىز ءۇشىن ەڭ اتاۋلى «ءاپ بالە دەگىزەتىن دە ، اتتەگەن-اي دەگىزىەتىن دە» قۋانىشى مەن جۇبانىشى ورتاق تاريحي جىلناما الاش وردانىڭ 100 جىلدىعى بولسا، تەك الاش جۇرتى ەمەس، ادامزات ءۇشىن قاسىرەتتى جىلناما ول قازان توڭكەرىسىنىڭ 100 جىلدىعى. سوڭعىسىن قويا تۇرايىق، سەبەبى، ول جايىندا ەشقانداي تاريحشى مەن ساياساتكەر ماردىمدى بىردەمە ايتىپ باعا بەرىپ جاتقان جوق. ءقازىر جالپاق جۇرت جالپى ۇردىسكە اينالدىرىپ، بىرەۋلەر ودان شىندىق، بىرەۋلەر شىنايى ەلگە قىزمەت تاۋىپ، ەندى بىرەۋلەر «اتاق» ءۇشىن، بىرەۋلەر «اس» ءۇشىن ارەكەت پەن اڭگىمە ەتكەن – الاش ورداعا كەلەيىك. «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەگەندەي، بىزدە جۇرتتان قالمايىق دەپ، ءال-فرابي اتىنداعى قازۇۋ، بيولوگيا جانە بيوتەحنولوگيا فاۋلتەتىنىڭ 3 كۋرس اعىلىشىن توبىنا وسى – «الاش وردا - ءبىلىم جانە عىلىم» اتتى تاقىرىپتاعى تاربيەلىك، پاتريوتتىق ءىس-شاراسىن وتكىزدىك.
وسى ءىس-شارانى وتكىزۋ بارىسىندا تۋىنداعان بىرنەشە ماسەلەنى جانە ونى ورنىنا ءقويۋدى تومەندە جاراتۋشى بەرگەن ويىمنىڭ تولعاۋى مەن ءتىلىمنىڭ كەلگەنىنشە ايتايىن.
بىرىنشىدەن، جوعارى دا اتاپ وتكەندەي ءدال وسى تاقىرىپ بويىنشا زەرتتەۋ ماتەريالدارىنىڭ جوقتىعى.
ەكىنشىدەن، ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، مۇستافا شوقاي، مۇحامەتجان تىنىشبايەۆتان باسقالارى تۋرالى اعىلشىن تىلىندە دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى ءتىپتى قازاقشا ۋيكيپەديادا الاش وردا قايراتكەرلەرىنىڭ ءتىزىمى دەگەن بەتتەگى 150 دەن استام ارداگەردىڭ ىشىنەن ءومىر بايانى اعىلشىن تىلىندەگى ۋيكيپەدياعا ەنگەن وسى بەسەۋى عانا. بۇعان ءبىر جاعى سىن جوق شىعار، سەبەبى ءوز ەلىمىزدە ءالى تاريحي، ساياسي باعاسىن بەرىپ ۇلگىرمەگەن ۇكىمەت پەن ونىڭ ادامدارىنىڭ باسقا ەلگە نە كەرەگى بار.
ۇشىنشىدەن، ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جازىلعان وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىندا نەگىزىنەن الاشتىقتاردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىنە سىلتەمەلەر بەرىلمەگەن. ماسەلەن، مەن بيولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ جايلى وقۋ قۇرالىن جازىپ جاتىرمىن دەلىك، ول ارينە، قازاقستاندىق، ونىڭ ىشىندە ءقازاقتىلدى تالاپكەرگە ارناپ جازىلادى. ەندى «رۋحاني جاڭعىرۋ»، «ۇلتتىق كودتى ساقتاۋ ءۇشىن» وسى سالانىڭ كىرىسپە تاريحىن ال-فارابيدەن باستاپ ىبىراي التىنسارين، اباي قۇنانبايەۆتى قوسۋعا، الاش وردالىق ماعجانىڭ «پەداگوگيكاسىنا»، جۇسىپبەكتىڭ «پسيحولوگياسىنا» تالداۋ جاساۋعا، الەكەڭنىڭ (ءاليحان)، احاڭنىڭ (احمەتتىڭ) ءبىلىم مەن عىلىم تۋرالى ايتقان سوزدەرىنەن جانە الاش پارياسىنىڭ «ءعىلىم-بىلىم ۇيرەتۋ» باعدارلاماسىنان ءۇزىندى كەلتىرۋگە، الاش قايراتكەرلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ اۋىلداردا بالا وقىتقان، ءمۇعالىم قىزمەتىن اتقارعانىن جازۋعا مىندەتتىمىن. سوسىن الەمدىك، رەسەيلىك (كەيبىرەۋىنىڭ ومىردە بولعان بولماعانىن قۇداي ءبىلىسىن)، كەيىنگى وتاندىق عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن اتاۋعا ءتيىسپىن. ال ءبىزدىڭ مەكتەپ تۇگىلى، جوعارى وقۋ ورىندارىندا (تاريح، فيلولوگيا سالالارىنان سىرت) وقۋلىق جازعاندا بۇنداي مازمۇن قوسۋ جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان، قازىرگى قازاقستانداعى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ قاي سالاسى بولسىن، وقۋلىقتار دايىنداعاندا «كوزدى جۇمىپ» ەسكى، جاڭا ورىس ءتىلىدى كىتاپتاردى اۋدارا بەرمەي الاش وردالىقتاردىڭ، قازاقتىڭ عالىمدارىن قوسۋى كەرەك. مىنە، بۇل جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋ بولادى دا، ول ءار عالىم مەن كىتاپ جازعىشتىڭ ۇلت الدىنداعى ۇياتى مەن ارىنىڭ كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى. تورتىنشىدەن، الاش وردا جانە الاش قايراتكەرلەرى تۋرالى بار مالىمەتتى ءبىر جەرگە توپتاسىرعان تانىمدىق ورتاق، مىسالعا «اباي الەمى.كز» سەكىلدى سايت جوق. دەرەك ىزدەسەڭ ءار جەردە تۇيەنىڭ قۇمالاعىنداي شاشىلىپ ءجۇر. ونىڭ قايسى شىن، قايسى جالعان ايىرىپ بولمايسىڭ. دەمەك ءۇش نە ودان كوپ تىلدە الاش-وردا مالىمەتىن توپتاستىراتىن سايتتى قولدانىسقا ەنگىزۋ كەزى كەلدى نەمەسە كەش بولىپ بارادى.
قورىتىندالاي كەلگەندە، ۇلتتىق سانانى ساقتاۋ مەن جاڭعىرتۋدىڭ، وتان سۇيگىش، رۋحتى وي قالىپتاستىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى، قاراپايىم جانە جالپى بەتتىك جولى ول – ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ مەن ۇلتتىق عىلىمي اينالىمدى جولعا قويۋ. بۇگىن مەن ەرتەڭنىڭ يەسى جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا ۇلتتىق تانىمدى ءسىڭىرۋ ءۇشىن ولار وقيتىن ءار وقۋلىق، جازبالاردا ۇلتتىق «ەڭبەك ەرىنىڭ ءىزى» تۇرۋى، ۇلتتىق داستۇرگە ساي مازمۇندار قوسىلۋى، كوگىلدىر ەكراننان ولار بوي كورسەتۋى ءتيىس. قازىرگى جانە بولاشاقتىڭ باسەكەسىنە قابىلەتتى ۇرپاق وسىرۋدە ءبىر عاسىر بۇرىن ءومىر سۇرگەن ورىسشا وقىسادا، قازاقشا وي تولعاعان الاش قايراتكەرلەرى شەشۋشى ءرول اتقارادى. تەك قادىرىنە جەتىپ، قاجەتىمىزگە جاراتا الساق بولعانى.
الىبەك ىدىرىس ۇلى
