سۋلەيمان دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتىندە تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى مامبەت قۇلجاباي ۇلى قويگەلدييەۆ ءوز بايانداماسىندا وتان تاريحىنىڭ قازىرگى ماسەلەلەرى تۋرالى ايتقان. باياندامادا پروفەسسور بىلاي دەيدى:

"الاش قوزعالىسىنا بايلانىستى مىسال رەتىندە كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ XX عاسىر باسىنداعى قازاق ۇلت ازاتتىق قوزعالىسىنا جاساعان قياناتىن ايتار ەدىم. بىرىنشىدەن، كەڭەس ۇكىمەتى ءوزىن قازاقستانداعى زاڭدى بيلىك يەسى رەتىندە جاريالاپ، ورنىقتىردى. شىن مانىندە ونىڭ ساياسي زاڭدىق  نەگىزى كۇماندى بولاتىن. مەنىڭ تۇسىنىگىم بويىنشا، كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ زاڭدىق نەگىزى جوق بولاتىن. كەڭەستىك تاريحناما بۇل ماسەلەنى ءبىرجولا جاۋىپ تاستادى. وسى رەتتە مىناداي جاعدايدى ەسكەرگەن ءجون. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ الدىنداعى پاتشالىق بيلىكتى دە زاڭدى ۇكىمەت رەتىندە قابىلداۋ ءبىزدىڭ سانامىزعا ابدەن ءسىڭىپ قالعان. ال پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قازاقتاردا زاڭدىق نەگىزى جوق بولاتىن. ءبىر جاعىندا  اننا يوننوۆنا، ەكىنشى جاعىندا قازاق ات توبەلىندەي  قازاق بيلەۋشىلەرى تۇردى. سولار كەلىسىمشارتتا بارماعىن باستى. ءبىز پاتشا ۇكىمەتىن قابىلدايمىز دەپ، ەشكىم رەفەرەندۋم جاساپ، قازاق حالقى داۋىس بەرگەن جوق. مەنىڭ تۇسىنىگىم بويىنشا پاتشالىق بيلىكسىرتتان كەلگەن اكۋپاسيالىق بيلىك بولدى".

مامبەت قويگەلدييەۆتىڭ ايتقان سوزىنە ساياساتتانۋشى، راسۋل جۇمالى پىكىر ءبىلدىردى.

- ساياساتتانۋشى رەتىندە مامبەت مىرزانىڭ ايتقانىمەن كەلىسەسىز بە؟

- كەلىسەمىن. سەبەبى،  XVII – XVIII عاسىردان بەرى تۇركىستانعا، ورتالىق ازياعا قاتىستى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ، بودانداۋ ساياساتىن جۇرگىزگەندىگى ءسوز بولىپ وتىر. ءبىزدىڭ بۇگىنگى ساراپتامالىق، ءبىلىم بەرۋ ورتالارىندا رەسەيلىك پىكىر قالىپتاسقان. ارينە، شىن مانىسىندە ول تاريحي  شىندىققا جاناسپايدى.

-قوعامدا وسى ماسەلەگە قاتىستى قانداي پىكىر قالىپتاسقان؟

- ءبىزدىڭ ءجيى ەستيتىن ستەرەوتيپتەردىڭ ىشىندە، بۇل قازاق جۇزدەرىنىڭ، قازاق رۋلارىنىڭ رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلۋى. ياعني،  بۇل جەكەلەگەن حانداردىڭ، سۇلتانداردىڭ سول كەزدەگى باستاماسى بولدى. ءبىراق بۇل تولىقتاي قازاق حالقىنىڭ، بۇكىل قازاق زيالىلارىنىڭ تاڭداۋى بولدى دەپ ايتۋ قيىن. ءوز ەركىمەن دەگەن جاعداي بۇل وتە  شارتتى تۇردە ورىندالعان دۇنيە. سەبەبى، ءىس جۇزىندە كوبىنە كۇشپەن باسىپ الۋ، باعىندىرۋ ساياساتى ءجۇردى. بىرىنشىدەن، بوداندىق كەزدە رەسەيمەن   بىرنەشە xان-سۇلتاندار كەلىسىمگە كەلدى. ولاردىڭ وزدەرىن، شارتتى تۇردە ءبىر زاڭدىق قۇجاتتار دەپ قابىلداعان كۇننىڭ وزىندە دە كوپتەگەن قاراما-قايشىلىقتار بار. 

- قاراما-قايشىلىقتار ورىن الۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟

- سەبەبى ءابىلحايىر نەمەسە باسقا قازاق باسشىلارى سول كەزدەگى رەسەي پاتشالارىمەن قۇرعان وداعى نەمەسە كەلىسىمىنىڭ نەگىزگى باپتارىنا قاتىستى ەدى. راس ساياسي باسشىلىعىن مويىندايمىز. ەسەسىنە رەسەي ءبىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزدى كەپىلگە الادى. ءتۇرلى سىرتقى ناۋبەتتەردەن قورعاپ قالۋعا كۇش سالدى. قازاقستاننىڭ باسقارۋ جۇيەسىنە ءداستۇرلى، حاندىق، ءدىني باسقا دا باسقارۋ جۇيەسىنە قول سۇقپايدى. ساۋدا، ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ورنايدى. ياعني، قازاقتىڭ دەنىنە قازاق مەملەكەتىنىڭ ول كەزدەگى تىنىس-تىرشىلىگىنە قول سۇعۋشىلىق بولمايدى دەگەن اڭگىمەلەر،  سول كەلىسىمدەردە شىن مانىسىندە ورىن الدى. ءبىراق بەرتىن كەلە ول كەلىسىمدەردە پاتشا ۇكىمەتى تۇرعانىن ءبىز ەش جەردەن كورمەيمىز. قايتا كۇشپەن باسۋ، سۇلتانداردى جويۋ، حاندىق جۇيەنى مۇلدە الىپ تاستاپ، رەسەيلىك گۋبەرنيالىق باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ، قازاق ازاماتتارىن كەپىلدىككە الدى. ماسەلەن ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا رەسەيدىڭ جاعىنا قازاقتاردى سوعىسقا تارتۋ زاڭسىز. سوندىقتان رەسەيلىك زامانداعى دا، بۇل جەردەگى ساياسي كورىنىسى قاي زاڭمەن العانداعى جەرگىلىكتى، حالىقارالىق، ادامي، ءدىني زاڭدار بويىنشا نەمەسە قۇندىلىقتار بويىنشا ەشبىر تۇسىنىككە، ەشبىر زاڭدىلىققا كىرىپ شىقپايدى. ءدال سول وقيعا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ زامانىندا دا بولدى. سەبەبى  رەسەي يمپەرياسىنىڭ ميراسقورى ساياسي، اۋماقتىق، يدەولوگيالىق تۇرعىدان دا بۇل – كەڭەس وداعى بولدى. تەك قانا اتىن وزگەرتسە دە، دەنى قۇرىلىمى ءدال باياعى ماسكەۋ باسقاراتىن، باسقاسى ارتىنان ەرىپ جۇرەتىن سونىڭ بوداندارى بولدى. ءدال وسىنداي جاعداي 70 جىلعا سوزىلدى. ونىڭ كونستيتۋسياسى قابىلدانىپ، وندا ءبىرتالاي سول كەڭەس وداعىنا ەنگەن رەسپۋبليكالاردىڭ قۇقىقتارى، لاۋازىمدارى بەلگىلەندى. ءبىراق، بۇل قۇجاتتار 1924ء-شى جىلى 1932ء-شى جىلى 1977 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋسيادا كەڭەس وداعىنىڭ بۇل ماسەلەلەردىڭ 100 پايىزى ءسوز جۇزىندەگى فورمالدى دۇنيە بولدى. 

- ءسوز جۇزىندە فورمالدى بولعان ماسەلەلەرگە قانداي مىسال كەلتىرەسىز؟

- قازاقستاننان باسقا دا ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ وزىندىك باسقارۋ جۇيەسى بولۋ كەرەك ەدى. ءوزىنىڭ ماسەلەلەرىن ءوزى شەشەتىندەي لاۋازىمدارى بەلگىلەنگەن بولاتىن. ءتىپتى كەڭەس وداعىنان شىعىپ كەتۋ قۇقىعى بولدى. بۇلاردىڭ ءبارى زاڭدا بەلگىلەندى. ءبىراق ءىس جۇزىندە بىرەۋى دە ىسكە اسقان جوق. ساياسات، ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، ەكونوميكا بارلىق سالا ءبىزدىڭ باسشىلارىمىزدى تاعايىنداۋعا دەيىن، بۇنىڭ بارلىعىن جەكەلەگەن ماسكەۋ عانا شەشىپ وتىردى. سوندىقتان مۇنىڭ ءوزى دە زاڭسىز باسقارۋ جۇيەسى. 

-قازىرگى كەزدە اتالعان ماسەلەلەردىڭ ماڭىزى قانداي؟

- بۇل دۇنيەلەردى اقتى اق، قارانى قارا دەپ اتاۋ مەنىڭشە تاريحي شىندىق ءۇشىن قاجەت. ءوزىمىزدىڭ تاريحىمىزدى دۇرىس ءتۇسىنۋىمىز ءۇشىن، تاريحىمىزدا قانداي ناۋبەتتەر بولعانىن ءبىلۋ ءۇشىن كەرەك. بۇل بۇگىنگى رەسەي مەملەكەتىنە كۇيە جاعۋدى بىلدىرمەيدى. بۇل تاريحي شىندىق. تاريحقا ەشكىم قارسى تۇرا المايدى. بولعان ءىستى قالاي بولدى سولاي ايتۋ كەرەك. رەسەي وسىنداي تاريحي شىندىقتى مويىنداۋ كەرەك. شىندىقتى قايتا-قايتا جالعان مالىمەتتەرمەن بۇركەمەلەي بەرۋگە بولمايدى. مۇنداي كەلەڭسىز دۇنيەلەرمەن كەزىندە باسقا دا مەملەكەتتەر اينالىستى عوي، تەك رەسەي ەمەس. ءبىراق زامان وتە وتارلىق جۇيە ىدىراعاندا، ولار وزدەرىنىڭ كىناسىن مويىندادى.ءۇندى حالقىنا قارسى امەريكانىڭ قىسىم جاساعانىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. كومبيناسيا جاساۋ، ىستەگەن قاتەلىكتەرىن اقتاۋ سەكىلدى ارەكەتتەر امەريكادا بايقالادى. رەسەيدە دە وسىنداي ارەكەتتەر بولۋ كەرەك. بۇل رەسەيگە دەگەن بۇگىنگى وشپەندىلىكتى  كۇشەيتۋ  شارتى ەمەس نەمەسە ونىڭ باستاماسى ەمەس. بۇل تاريحي شىندىقتى، ءوزىمىزدى-وزىمىز تانۋدىڭ جولى.

راقمەت!

سۇحباتتاسقان: ءمولدىر كىشەنوۆا

​