«ناچالاس يستوريا كيپچاكوۆ، ۆناچالە ودنوگو يز پلەمەن                  كيماكسكوگو كاگاناتا، ا ۆپوسلەدستۆيي – گلاۆەنستۆۋيۋششەگو پلەمەننوگو سويۋزا ۆ وگرومنوم وبەدينەنيي كوچيەۆىح پلەمەن ۆەليكوي ستەپي، پريامىح پرەدكوۆ كازاحسكوگو نارودا».

        /س. كلياشتورنىي. ت. سۋلتانوۆ. «كازاحستان. لەتوپيس ترەح تىسياچيلەتيي»./

     وتىرار اپاتىن كوركەم ادەبيەت جانرىندا بايانداعان «جىبەك جولى» رومانى جارىق كورگەندە، بۇل كىتاپتىڭ قولدان-قولعا وتكەنى بەلگىلى.  مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ وسى روماندى وقىپ، مەن دە، ءبىر ۇلكەن اسەر العان ەدىم. شىڭعىس حاندى ماڭعول، كايىحاندى قازاق-قىپشاق دەپ تانىعان بىزدەر،  وتىرار بيلەۋشىسىنىڭ ەرلىگىنە تامسانىپ، قايعىلى قازاسىنا قايعىرعان دا ەدىك.  روماندا قازاقتارعا الدىمەن ءبىر ءۇيسىن كەلەدى، ودان كەيىن قازاق دالاسىندا سوعىس بەلگىسى - ءبىر يەسىز تۇلپار پايدا بولادى. ارينە، بۇل ايتىلعاندار جازۋشىنىڭ قيالىنان بولعان ەدى.  انىعىندا، الدىمەن  حورەزمشاحتىڭ ەلشىلىگى قاراقورىمداعى شىڭعىس حانعا كەلىپ، بەيبىتشىلىك قارىم-قاتىناس جونىندە كەلىسىم-شارت جاساسادى. كوپتەگەن سىي-سياپاتتار بەرىلەدى. شىڭعىس حان ەلشىلەردى جىلى قاباقپەن قارسى الىپ، ولارعا بولەك ارباعا تيەپ، تۇيەنىڭ وركەشىندەي التىن بەرىپ جىبەرەدى. وسىدان كەيىن شىڭعىس حان سارتاۋىلدارعا ساۋدا كەرۋەنىن جىبەرەدى.  ول زاماندا ۇلى دالامىز ءبىر يەسىز جاتقان ءسۇلۋتور بولماعان. ءار توبەدە ءبىر-بىر قاراۋىل قويىلىپ، قالالاردىڭ قامالى بولعان.  مىنە وسى قاراۋىل توبەلەر ءتىپتى ءبىر اي بۇرىن بولار، قايىحان مەن حورەزمشاحقا ماعول جاقتان شىڭعىس حاننىڭ كەرۋەنىنىڭ كەلە جاتقانىن جەتكىزگەن. دۇكەنبەي دوسجان بولسا، بۇل قاراۋىل توبەلەردىڭ حابارىن ءۇيسىننىڭ اۋزى مەن يەسىز تۇلپاردىڭ دابىلىنا  سالعان.  ياعني، كەرۋەن وتىرارعا الدىن-الا حابار-وشارسىز جەتىپ كەلگەن جوق.

   سول زاماننىڭ جازىلماعان زاڭدارى بويىنشا ءار سوعىستىڭ ءوزىنىڭ سەبەپ-سالدارى بولۋى شارت ەدى. ەندى مىنە، الدىدا وتىرار تۇردى. بۇلارمەن سوعىسۋ ءۇشىن سەبەپ كەرەك بولدى. بۇل سەبەبتى، كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋلارىنشا شىڭعىس حاننىڭ ءوزى تۋدىردى.  ياعني، بەيبىت كەرۋەننىڭ الدىنان شىڭعىس حاننىڭ بارلاۋ وتريادى شىعىپ قىرىپ تاستاعان ەكەن-مىس.   جالانى قايىحانعا جاپقان.  ورتا ازيانىڭ اسكەري بارلاۋ ونەرىن زەرتتەگەن، ورىس بارلاۋ جۇيەسىنىڭ گەنەرالى م.ي. يۆانين ينالشىق كايىحاننىڭ جالا قۇربانى بولعانىن ايتادى.  ورىستاردىڭ بارلاۋ جۇيەسىنىڭ گەنەرالىنىڭ بىلاي دەپ ايتۋىنا نە سەبەپ بولدى؟ ونىڭ ءمانىسى مىنادا.

    اتا-بابالارىمىزدىڭ اۋىزدان-اۋىزعا ايتىپ بىزدەرگە دەيىن جەتكىزگەن دالا اۋىز تاريحىندا، ياعني، نايماننىڭ عۇلاما شەجىرەسى عۇلام قادىر جازىباي ۇلىنىڭ ايتىپ كەتكەندەرىندە شىڭعىس حاننىڭ كەرۋەنىنە شابۋىلدى ۇيعىرلار ۇيىمداستىرعان. ول كەزدە ۇيعىرلار شىڭعىس حانعا باعىنعان بولسا دا، ءبىر ساۋساقتارىن بۇگىپ قالعان ەدى. ويتكەنى، ۇيعىرلار شىڭعىس حانعا ەرىككەندەرىنەن باعىنعان جوق. ماعولداردىڭ كۇش-قۇدىرەتىن توقتابەكتەردەن جاقسى بىلگەن ۇيعىرلار شىڭعىس حانعا باعىنۋعا ءوز ەرىكتەرىنەن تىس ءماجبۇر بولعان.  سوندىقتان دا، ولار قۇدىرەتتى حورەزم شاح پەن شىڭعىس حاننىڭ اراسىن اشىپ جىبەرۋدى ويلاپ، قايىحاننىڭ اسكەرىنىڭ كيىمىن كيىپ الىپ، كەرۋەندى وتىرارعا جەتكىزبەي توناپ، بىرەۋىن ادەيى ءتىرى قويا بەرەدى. وزدەرىڭىز ويلاڭىز، ەگەر دە، كەرۋەندى كايىحاندار توناسا، وندا، سوعىس تاكتيكاسى بويىنشا ولار ءبىر ادامدى دا ءتىرى جىبەرمەس ەدى. كەرۋەن ءىز-تۇسسىز جوعالار ەدى. بالەسى ۇيعىرلارعا، نە بولماسا، سۇبەدەيدەن جەڭىلىپ قىپشاق دالاسىنا قاشقان مەركىتتەرگە  جابىلار ەدى. ۇيعىرلار بولسا، الگى ءبىر تۇيە ايداۋشىسىن ادەيى ءتىرى قويا بەرگەن. مىنە، ورىس گەنەرالىنىڭ ايتقان جالاسى كايىحانعا وسىلاي جابىلادى.  وسىدان كەيىن، حورەزم شاحقا كەرۋەندى ارانداتۋشىلىق ءۇشىن شىڭعىس حاننىڭ بارلاۋ وتريادىنىڭ قىرىپ تاستاعانى جونىندە لاقاپ جەتكىزىلەدى.  شىڭعىس حاندى ارانداتۋشىعا ساناعان حورەزمشاح،  كايىحاننىڭ باسىن سۇراتىپ جىبەرگەن ونىڭ ەلشىلەرىن ءولتىرتىپ تاستايدى.  عۇلام قاردىردىڭ ايتقاندارىندا، ەندى ءىستىڭ وڭالمايتىنىن بىلگەن قايىحان، وتىراردىڭ قۇندى كىتاپحاناسىن ون التى ارباعا ارتىپ قىتايعا جونەلتكەن ەكەن.  بۇل ارباعا تيەلگەن كىتاپتىر نەگىزىندە، وتىرار كىتاپحاناسىنىڭ ءبىر شاعىن عانا، بالكىم، قۇندى بولىگى بولار. وتىرار كىتاپحاناسىندا 500 مىڭعا جۋىق كىتاپ بولعان دەگەن جورامال بار. قىتايداعى كىتاپحانا جونىندە وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى قىتايدان كەلگەن عۇلام قادىر اقساقال 70ء-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا بىلاي دەگەن ەدى: «ول كىتاپتارعا اقشامەن دە، التىنمەن دە، جولاي المايسىڭ. بۇل كىتاپتارعا جولدى اراق قانا تابا الادى». ال ەندى، قازىرگى تاڭداعى قويشىعارا سالعارا ۇلى قىتايدا ءبىر جىل جاتىپ ولاردىڭ مۇراعاتتارىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن تەك اراقتىڭ عانا كومەگى بولعانىن ايتىپ ءجۇر. ياعني، قىتايلاردىڭ كوڭىلىن اراقپەن اۋلاپ، الداپ-سۋلاپ وتىرىپ كەرەگىن العان.

     مۇسىلماندىقتى ۇستانعان حورەزم شاح باعدات ءحاليفى  ءال-ناسىردىڭ جوعارعى رۋحاني بيلىگىن مويىنداماعان ەدى. مىنە، سونىڭ ءۇشىن وسى ءال-ناسىر حاليف شىڭعىس حانعا ەلشىلىك جىبەرىپ، شىڭعىس حاندى حورەزمشاحقا ايداپ سالماقشى بولعان  دەيدى.  شىڭعىس حاندى كوندىرە الماعان بۇل حاليف تە، مۇسىلماندىقتى بەك ۇستانعان ۇيعىرلاردى ارانداتۋشىلىققا ايداپ سالۋى مۇمكىن. ال-ناسىرمەن وداقتاس بولعان نايماننىڭ كۇشلىك حانى مەن حورەزمشاحتىڭ اراسىندا جەر داۋى بولعان. الاي دا، كۇشلىكتىڭ حاندىعىنىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى حورەزمشاح نايماندارعا سىرداريانىڭ ورتا بولىگى مەن فەرعاناداعى بەكىنىستەرىن تاستاپ كەتەدى. شىڭعىس حاننىڭ بولسا، جاۋجۇرەك نايمانداردىڭ كۇشلىك حانى ءتىرى تۇرعاندا ۇيقىسى بولماعان. ول كۇشلىك حان مەن حورەزمشاحتىڭ وزىنە قارسى وداق قۇرۋىنان قاۋىپتەنگەن. بۇنداي جاعدايلاردا شىڭعىس حاننىڭ حورەزمشاحقا قارسى سوعىستى اشۋ ءۇشىن ارانداتۋشىلىق جاسادى دەگەندەرى سىن كوتەرمەيدى. سولتۇستىككە كەلىپ-كەتىپ جۇرگەن مۇسىلمان ساۋداگەرلەرىنىڭ اراسىندا شىڭعىس حاننىڭ تىڭشىلارى بولعان. مىنە وسىلاردان شىڭعىس حان جەتىسۋ مەن ورتا ازياداعى بارلىق ساياسي جاعدايلاردى ءبىلىپ وتىرعان. سوندىقتان دا، ول حورەزمشاح پەن وتىرارعا بارماس بۇرىن، الدىمەن حورەزمشاحپەن اراز جۇرگەن جەتىسۋداعى كۇشلىكتى شاپقان.

    كەيبىر زەرتتەۋشىلەر نايماننىڭ حانى كۇشلىكتىڭ حورەزمشاحپەن بىرىگىپ شىڭعىس حانعا قارسى وداق قۇرۋعا تىرىسقانىن ايتادى. الاي دا، شىڭعىس حاننىڭ التىنىنا ساتىلعان حورەزمشاح مۇحامەد ونى شىڭعىس حانعا جەكە قالتىرعان سىڭايلى. ارينە، بەحاد-اد-دين باستاعان حورەزمشاحتىڭ ەلشىلەرىنىڭ شىڭعىس حانعا بارعاندارى راس بولسا، وندا، ولاردىڭ اراسىندا مىندەتتى تۇردە كۇشلىككە قارسى باعىتتالعان استىرتىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. ول زاماندا شىڭعىس حانعا باعىنباي، ۇزاق جىلدار بويى ونىمەن تەكە-تىرەسكەن نايماندارداي الەمدە ەل بولعان جوق.   سوندىقتان دا، شىڭعىس حاننىڭ نايمانداردى ءوزىنىڭ كوزىنەن تاسا قالدىرۋى مۇمكىن ەمەس.  حورەزمشاحقا سوعىس جاريالاعان شىڭعىس حان، ارتىندا نايمانداردى قالدىرماۋدى  ويلاپ، كۇشلىك حاننىڭ قول استىنداعى مۇسىلمان حالىقتارمەن ارازدىعىن پايدالانىپ، بۇل حالىققا ءدىني ەركىندىكتى ۋادە ەتىپ، ايلاسىن اسىرىپ، سول حالىقتىڭ كومەگىمەن الدىمەن كۇشلىكتىڭ تۇبىنە جەتتى.  وسىدان كەيىن، شىڭعىس حاننىڭ الەمدى جاۋلاۋعا باعىتتالعان العاشقى قادامى بولدى.  

    وتىراردىڭ بيلەۋشىسى ينالشىق قايىحاننىڭ قامالدا قورعانۋدان باسقا امالى بولمادى. قول استىنداعى 20 مىڭ اسكەرىمەن ونىڭ ماعولدارعا قارسى اشىق الاڭدا جەڭىسكە جەتۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.  شىن اتى  جاعانتۋدى  بولعان ينالشىق كايىحان دا كاي اۋلەتى قياتتاردىڭ (كاي+ۋت) قانداسى بولعان.   جاعانتۋدىنىڭ  «ينالشىق» دەگەن اتاعى «مۇراگەر» دەگەندى بىلدىرسە، كايىحان دەگەن اتاعى - كاي اۋلەتىنىڭ حاندارى دەگەندى بىلدىرگەن.  وسمان يمپەرياسىن قۇرعانداردىڭ كايىحاندار بولعاندارى بەلگىلى. ياعني بۇل اتاۋ – حان بولۋعا  لايىق، كاي اۋلەتىنىڭ مۇراگەرى دەگەن ماعىنانى بەرىپ تۇر. قالاي بولسا دا، شىڭعىس حاننىڭ وتىرارعا جورىعىنىڭ سەبەپ-سالدارىنىڭ جاساندى  بولعانى كۇمان كەلتىرمەيدى. شىڭعىس حان 500 تۇيەدەن تۇراتىن كەرۋەنىن حورەزمشاحتان وزىنە كەلگەن ەلشىلەرمەن ءبىر مەزگىلدە، ياعني سولاردىڭ ارتىنان ىلە-شالا جىبەرگەن ەدى. بەيبىت ەلشىلىكتەن كەيىنگى بەيبىت كەرۋەندى، اراب تاريحشىسى يبن-ال-اسير ايتقانداي قايىحاننىڭ ءوز بەتىمەن توناپ الۋى مۇمكىن ەمەس.

     اقىرعى كەزدە ەلباسىمىزدىڭ قازاق عالىمدارى جونىندە، ولاردىڭ شىڭعىس حاندى قازاق قىلعاننان باسقا ىستەرى جوق ەكەندەرىن ايتىپ سوككەنىنە بايلانىستى، بيلىكتەگىلەردىڭ اراسىندا ەلباسىمىزدىڭ شىڭعىس حاننىڭ ماسەلەسىن جاۋىپ تاستاعانى جونىندە لاقاب تاراپ كەتتى. وسىعان بايلانىستى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا بىرىمەن ءبىرى جارىسقان جاعىمپازدار شىڭعىس حاندى قايتادان جاۋىز اتاي باستادى. وتىرارعا قاتىستى بولعان ارانداتۋشىلىقتى شىڭعىس حاننىڭ وزىنە جاپتى. شىنىنا كەلگەندە، بىلاي دەپ ايتۋدىڭ ەشبىر دالەلى جوق. بۇل ماسەلەنى قاراستىرعاندا، ەڭ الدىمەن شىڭعىس حاننىڭ وزىمەن جيىرما جىلعا جۋىق سوعىسقان «نايمانداردىڭ ماسەلەسىن» اينالىپ وتۋگە بولمايدى.  ورىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ: «س پادەنيا نايمانسكوگو گوسۋدارستۆا ناچيناەتسيا ناشەستۆيە چينگيس حانا نا مير» دەگەندەرى وتە ورىندى ايتىلعان. وتە ايلاكەر بولعان شىڭعىس حان حورەزمشاحتان كەلگەن ەلشىلىكتەن، ولاردىڭ پاتشالارىنا تۇيەنىڭ وركەشىندەي التىندى حورەزمشاحتى وزىنە تارتۋ ءۇشىن بەرىپ جىبەرگەن دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. جانە دە، قىپشاقتارمەن ەڭ العاشقى، ياعني وتىرار ارانداتۋشىلىعىنا دەيىنگى شايقاستا جوشىنىڭ قولى ولارمەن ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن سوعىسىپ، اقىرىندا قاشىپ قۇتىلعان.  دەمەك، قىپشاقتاردىڭ وسال جاۋ ەمەس ەكەندەرىن شىڭعىس حان جاقسى بىلگەن. سوندىقتان دا، جوعارىدا ايتىلعانداي،  ول قىپشاقتار مەن نايمانداردىڭ، سارتاۋىلداردىڭ قوسىلىپ كەتۋلەرىنەن سەسكەنگەن. لوگيكا دەگەن عىلىمعا جۇگىنەتىن بولساق، سول زامانداعى ورتا ازيانىڭ ساياسي جاعدايلارىنا بايلانىستى، ءوزىن شىعىس پاتشاسى، حورەمشاحتى باتىس پاتشاسى ساناعان شىڭعىس حاننىڭ دا، شىڭعىس حاننىڭ قىتايدى قانداي كۇشپەن باعىندىرعانىن بەحاد-اد-ديننىڭ ايتقاندارىنان ءبىلىپ وتىرعان حورەزمشاحتىڭ دا بۇل سوعىستى قالاماعاندارىن تۇسىنەمىز.    

    ال ەندى، ەلباسىمىزىدىڭ ايتقان سوزدەرىنە كەلەتىن بولساق، كەيبىر ساياساتتانۋشىلار بۇل سوزدەردى ول كىسىنىڭ بىرلىكتى ويلاپ ايتقانىن جەتكىزەدى. ياعني، قازاقتاردىڭ شىڭعىس حانعا تالاسىپ، بىر-بىرىمەن قىرقىسىپ كەتەرىنەن قورقاتىنىن ايتادى. انىعىندا، شىڭعىس حان ماسەلەسى قازاقتىڭ اراسىندا ەشقانداي دا تالاس تۋدىرىپ وتىرعان جوق. بۇل بوس اڭگىمە. وسىمەن قاتار، شىڭعىس حاندى ارىدان قيان مەن بورتە شەنەدەن، بەرىدە قيات دۋبۋن-باياننان تاراتىپ وتىرعانداردىكى دە بوس اڭگىمە، تۇككە دە تۇرمايتىن بولىمسىز حيكايات. بۇل حيكاياتتى شىڭعىس حاندى نايمانعا، كەرەيگە، جالايىرعا، ۇيسىنگە، دۋلاتقا، ءتىپتى قاراقالپاققا ساناپ جۇرگەندەر ايتىپ ءجۇر. بۇلاردىكىن تالاس دەپ ايتۋعا دا تۇرمايدى.  بۇل جالعان اقپاراتتى تورەلەر اۋلەتىنە سانالۋ ءۇشىن ايتقىزعان شىڭعىس حاننىڭ ءوزى بولعان. سوندىقتان دا ونىڭ ۇرپاقتارى وسى كۇنگە دەيىن وزدەرىن بورتە شەنەدەن باستاپ، دۋبۋن-بايان ارقىلى تاراتادى. ال ەندى راشيدەن بولسا، الان انادان باستاپ تاراعان بورجىگىن اۋلەتىنىڭ قياتتارداعى «باسقا سالا» ەكەنىن ايتقان. بىزدەر بۇل جايدى «قۇپيا شەجىرەدەن» راشيدەنسىز-اق تۇسىنەمىز. قازىرگى ماعولداردىڭ گەنەتيك عالىمى باتبايارىن حەرلەن دە، دۋبۋن-باياندار  مەن بورىجىگىندەردىڭ ەكەۋىنىڭ ەكى بولەك گەنوتيپ ەكەندەرىن ايتادى.

     ەلباسىمىز عالىمداردىڭ شىڭعىس حانمەن اۋەستەنىپ كەتكەندەرىن بەكەر ايتقان جوق.  بۇل جەردەگى ماسەلە، تاريح ەمەس، باسقا سالانىڭ عالىمدارىنىڭ تاريحپەن اينالىسىپ كەتكەندەرىندە جاتىر. وزدەرىنىڭ ماماندىقتارى بويىنشا ەشنارسە بىتىرە الماعان بۇل عالىمدار تەگىن جاتقان تاريحقا اتاق ءۇشىن جارماسقاندار بولعان سوڭ، ەلباسىمىز وسىلاردى كەلەمەجدەپ وتىر. كەلەمەجدەيتىن ءجونى بار، ويتكەنى، ءوز سالالارىندا اكادەميك اتاقتارى بار بۇل عالىمدار تاريح سالاسىندا ديلەتانت اتانىپ ءجۇر. ال ەندى، ناق تاريحشى عالىمدار كەڭەس داۋرىندە العان عىلىمي اتاقتارىن قورعاپ، كوممۋنيستەردىڭ يدەولوگياسىنىڭ بۋىمەن ءالى دە شىڭعىس حاندى حالحا-ماڭعول دەپ كەلە جاتىر. وسىعان وراي، قىرىق جىل مەكتەپ قابىرعاسىندا قاراپايىم ۇستاز بولىپ جۇرگەن، مەنىڭ سۇراۋىممەن كونسپەكتىسىن جازىپ بەرگەن، ءوز ەلىمىزدە اتاعى شىققان تاريحشى قابىش اعانىڭ جازعاندارىن، مۇيىزدەرى قاراعايداي بولىپ شىڭعىس حاندى كازاق ەمەس دەپ جۇرگەن اكادەميكتەردىڭ نازارىنا  كەلتىرەلىك:   «قازاق ۇعىمى، قازاق حالىق ادەبيەتىندە ەجەلگى قيات-قىپشاقپەن تۋىستاس جانە وداقتاس رەتىندە جۇرەدى. زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ ادەبي زەرتتەۋلەرىندە «قيات-قىپشاق ەلى» دەپ جازادى. ۋاقىت وتە كەلە ۇلعايعان قيات تايپاسى جەكە-جەكە بەس رۋعا بولىنەدى. ولار مىنالار: قيات-جۇرقىن، قيات-شانشىعۇت، قيات-جاسار، قيات-قورالاس، قيات-بورجىگىن. شىڭعىس حان قيات-بورجىگىن رۋىنا جاتادى. بەرتىن كەلە قيات-بورجىگىن، ياعني، شىڭعىس حان اۋلەتى تورە اتاندى. سوندا، قازىرگى ماڭعول قايدا قالادى، ولار قايدان كەلگەن، ولاردىڭ ارعى تەگى كىم؟ دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ونىڭ جاۋابى مىناۋ: قازىرگى ماڭعودار 13ء-شى عاسىردىڭ اياعىندا قازىرگى ماڭعوليا جەرىنە تيبەتتەن اۋىپ كەلگەن لامالاردىڭ ۇرپاقتارى. قازاقتاردىڭ ماعول اتاۋى وسىلارعا اۋىسقان».

   وسىعان قوسارىمىز، قيات-جۇرقىن دەگەنى نايمان حاندارىنىڭ رۋى، قيات-قورالاس دەگەنى الان انانىڭ رۋى بولادى. قۇنانباي دا قياتتاردىڭ قازاقتار ەكەندەرىن ايتقان، ويتكەنى ول ءوزى قيات-توبىقتىدان ەدى. نەگىزىندە نايمان اراسىنداعى شەجىرەشىلەر قياتتار جونىندەگى اڭگىمەنى: «قۇنانباي ايتقان» دەپ باستايدى. قيات-بورجىگىن قياتتارعا كىرمە. ولار، قيات دۋبۋن-باياننىڭ جەسىرىمەن ماحاببات قۇرىپ، وسى الان انامىزعا ءۇش ۇلدى بىردەن تاپتىرعان باي ۇلى ادايدىڭ مۇڭالىنىڭ جىگىتىنەن تاراعاندار. «قۇپيا شەجىرەدە» باي ۇلى مۇڭال – «باياۋت-ماعالىق» دەپ ايتىلعان. ءابىلعازىنىڭ ايتقان «مۇڭول-مۇع ۇلى» وسى مۇڭال بولادى.  شەجىرەشى بولعان ءابىلعازى مۇڭ+ول (ال) اتاۋىنىڭ ايتىلۋى قيىن بولعاندىقتان «مۇعۇلعا» (موعول) اينالعان دەيدى. راسىندا دا، ەگەر دە سىزدەر «مۇڭال»، «مۇڭال» دەپ بىرنەشە رەت قايتالاساڭىز بۇل ءسوز مۇعال، مۇعۇل بولىپ ەستىلەدى. انەس ساراي اعامىزدىڭ زەرتتەۋلەرىنەن بىزدەر  مۇڭال دەگەنىمىزدىڭ ەرتەدە مۇعال، مۇقال دەپ ايتىلىپ جۇرگەنىن كورەمىز.  سوندا، «قۇپيا شەجىرەدەگى»  «باياۋت-ماعالىق» دەگەندەرى انىعىندا - «باياۋت-مۇعالىق» بولماق. بۇل مۇڭ+ال دەگەنىمىز، ماعول اتاۋىنىڭ ماعىناسىن راشيدەننىڭ تۇسىندىرگەنىندەگى: «ءارقاشان مۇڭلى بولىڭدار» دەگەنىن راستاپ تۇر.  (بۋدتە ۆسەگدا وپەچالەننىمي. راشيدەن). مۇڭالدار مەن شىڭعىس حاننىڭ تاڭباسىنىڭ ءبىر بولعانى وسىدان. وسىمەن قاتار، شىڭعىس حان باياۋتتارعا، ياعني، بايۇلىنا «ۋتەكۋ» دەگەن اتاق بەرگەن.    ياعني، اتەكە، اتا رۋ دەگەن ماعىنادا. ءۇش اشا تاڭبانى شىڭعىس حان قياتتاردان، جالايىرلاردان مالدانىپ كەتكەن. ويتكەنى، بۇل تاڭبا ەجەلگى ارييلىك پاتشالار اۋلەتىنىڭ تاڭباسى ەدى. بورجىگىن اۋلەتىنىڭ تاڭباسى ۇندىرارييلەردىڭ سۆاستيكا، بىزدىڭشە «قارشىعا» تاڭباسى بولادى. ورىستار بۇل تاڭبانى «يندۋيستسكيي زناك سۆاستيكي» دەپ اتايدى. بورجىگىندەردىڭ، ياعني ادايلاردىڭ ۇندىارييلەرگە قاتىسىن بىزدەر كونە ءۇندى جازبالارىنداعى  ەشكىمگە دەس بەرمەگەن جاۋىنگەر داي تايپاسى جونىندەگى دەرەكتەن اڭعارامىز.  كەزىندە ادايلار ەسكەندىرگە ىلەسىپ يندياعا دەيىن بارىپ، افريكاداعى نيل وزەنىنەن سۋ ىشكەن.  بۇل تاڭبا ارييلەرگە جاتاتىن ەجەلگى توحارلاردا  دا بولعان. توحار دەگەنىمىز توقىر، تاقىر، تاز، تاجىك، تازىكە، قازىرگى باي ۇلى مەن ادايلاردىڭ قۇرامىندا دا بار.

    شىڭعىس حان جونىندە كىتاپ جازعان قايرات زاكيريانوۆ، تاڭباسىنا قاراي بورجىگىندەردى ارييلەرگە جاتقىزىپ جۇرگەن جالعىز زەرتتتەۋشى ەمەس. «تاينى يمپەريي چينگيسحانا» اتتى ەڭبەگىنىڭ اۆتورى يوانن گورنەنسكيي شىڭعىس حاننىڭ ارييلىك ءناسىلدىڭ قايتا جاڭعىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ  ءۇشىن ءبىر حالىقتاردى تۇبىمەن جويعان، ءبىر حالىقتاردى باعىندىرعان ماشايىق بولعانىن ايتادى. ناسىلدەر اراسىنداعى تەڭسىزدىك تەورياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان، حالىقتاردىڭ ۇلى كوشىن زەرتتەگەن  بەدەلدى تاريحشىلاردىڭ ءبىرى  ارتۋر گوبينو شىڭعىس حان ماعولدارىنىڭ جەتسىتىكتەرىنىڭ باستى سەبەبىن، ولاردىڭ ارييلىك پرينسيپتەردى ۇستانعاندارىمەن تۇسىندىرەدى. ءيا، تار ماعىنادا شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ نۇردان جارالعانىن جەتكىزگەن  شەجىرەلىك اقپارات ميف بولسا، كەڭ ماعىنادا بۇل اقپارات شىڭعىس حاننىڭ بۇل دۇنيەگە الەمدىك ءتارتىپتى ورناتۋ ءۇشىن كەلگەنىن، ياعني ونىڭ «قۇدايدىڭ ۇلى»، «قۇدايدىڭ قامشىسى» بولعانىن، جانە دە ونىڭ ۇلتتىق، ناسىلدىك (قازاقتىق) رۋحىن ءبىلدىرىپ تۇرعان بالاما اقپارات.  ال تاريحتى بولسا، جەكە تۇلعالار ەمەس، ۇلتتىق رۋح جاسايدى. «قۇپيا شەجىرەدەگى» الان اناعا كوك ءتاڭىرىنىڭ نۇرىنىڭ اي ساۋلەسىمەن كەلىپ، كۇن ساۋلەسىمەن كەتىپ وتىرعانى، ارييلەردىڭ زامانىنان بەرى اي مەن كۇنگە تابىنعان  قازاقتاردىڭ نانىم-سەنىمىنىڭ بەلگىسى بولادى.  ارييلەردىڭ قاسيتەتتى كىتابى اۆەستادا:  «پوموليمسيا سۆيازي، يز ۆسەح نايلۋچشەي، مەج سولنسەم ي لۋنويۋ!» دەپ ايتىلعان. قازاق جەرىندەگى اسپان استى عيباداتحاناداعى پەتروگليفتەردەن (تامعالى) بىزدەر قولا داۋىرىندە، ياعني ارييلەردىڭ زامانىندا وسى نۇردان جارالۋ يدەولوگياسىنىڭ بولعانىن كورەمىز. ەندى وسى «نۇردان جارالۋ» يدەولوگياسىنىڭ قىپشاقتارعا قاتىسى جونىندە ايتالىق.

   شىڭعىس حان جونىندە كولەمدى ەپوپەيا جازعان مۇحتار ماعاۋين اعامىز: «ءبىز وتىراردى قايتارىپ الدىق» دەگەنىندە، قياتتاردىڭ قىپشاقتار ەكەندەرىن ءبىلىپ، وتىراردى سارتاۋىلداردان قايتارىپ الدىق دەگەن ماعىنادا ايتقان بولسا كەرەك. قياتتاردىڭ قىپشاقتار ەكەنى ارعىقازاق ميفولوگياسىنان بىلىنەدى. كوشپەندىلەردىڭ اۋىزىنان جازىلىپ الىنعان  كونە جۇڭگو نۇسقالارىنداعى اپانبايدىڭ (ابانبۋ. كيت.) ون جەتى ۇلىنىڭ ءبىرى يچجينيشيدۋدىڭ سو (ساق) ايماعىندا تۋعانى ايتىلادى. وسى ءيچجينيشيدۋدىڭ ءبىر ۇلى اققۋعا اينالىپ كەتكەن ەكەن-مىس. بۇل جەردەگى اققۋ دەپ قىپشاق ايتىلىپ تۇر. ويتكەنى، قىپشاقتاردىڭ ەۆروپالىق اتاۋى كۋمان – اققۋ ادام دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل جەردەگى «قۋ» دەگەنىمىز اققۋ دا، «مان» جالعاۋى – اتارمان، شابارمان دەگەندەردەگى سياقتى ءتۇبىردىڭ تابيعاتىن ايتىپ تۇر. وسىمەن قاتار، "قۇنانباي ايتتى" دەگەندەگى اڭىزدا قيات دەگەن ۇلدىڭ اققۋ قىزدان تۋعانى ايتىلادى. نەگىزى، اققۋ قۇسىنىڭ قاڭلى-قىپشاق، قازاقتاردىڭ قاسيەتتى، كيەلى قۇسى سانالاتىنى بەلگىلى. وسىنى بىلگەن ورىستار وزدەرىنىڭ «سلوۆو و پولكۋ يگوريەۆە» اتتى ەپوستارىندا اللەگورلاۋ ارقىلى اققۋ قۇسىن «جاۋ» دەپ اتايدى. ويتكەنى، ولار وزدەرىن شاۋىپ جۇرگەن پولوۆەستەردىڭ اققۋ ەلى سانالاتىن قاڭلى-قىپشاق، قازاقتار ەكەندەرىن بىلگەن.  ماسەلەن، بۇل ەپوستا «پرەد پولكامي كاسوجسكيمي» دەگەن سوزدەر بار. ياعني «قازاق اسكەرىنىڭ الدىندا» دەگەن ءسوز.

    ەجەلگى ۇيعىرلاردىڭ «سەلەڭگى تاسىندا»: «تۇرىك-قىبشاقتار بىزدەردى ەلۋ جىل بيلەگەندە» دەگەن جازۋلار بار. بۇل «ەلۋ جىل» باتىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ كەزىنە كەلىپ تۇر. بۇل قاعاناتتا قىپشاقتاردىڭ ىقپالى كۇشتى بولعاندىقتان ۇيعىرلار ولاردى تۇرىككە ساناپ، تۇرىك-قىپشاق دەپ اتاعان بولسا كەرەك. ال ەندى، بەلگىلى تۇركىتانۋشى، ماعولتانۋشى عالىم سەرگەي كلياشتورنىي بولسا، بۇل سوزدەردى «تۇرىكتەر مەن قىبشاقتار» دەپ تۇسىندىرەدى. قالاي بولسا دا، قيات-قىپشاقتار قازىرگى ماڭعول ۇستىرتىنە ورتا ازيادان وسى باتىس قاعاناتى ىدىراعاننان كەيىن كەلگەن. سوندىقتان دا، «قۇپيا شەجىرەدە» بۇرقان-قالدان تاۋىنا كەلگەن كەزدە بورتە شەنە (شۇناق يت) مەن قويمارال (ارحار) انامىزدان تۋدى دەگەن  بالانىڭ اتىن باتساگاان، ياعني باتىس قاعان قويعان. تامعالىداعى تاستاردان بىزدەر وسى شۇناق قۇلاق يت پەن ارحاردىڭ اي مەن كۇننىڭ سيمۆولدارى ەكەندەرىن كورەمىز. ءابىلعازى ەرتەدە ارحاردىڭ قويمارال اتالعانىن جەتكىزگەن ەدى.  سونداعى: «قۇپيا شەجىرەدەگى» شەنە دەگەنىمىز - شۇناق تا، گوا مارالىمىز – ءابىلعازى ايتقان قويمارال، ياعني، ارحار بولادى.  قىتايلار كوشپەندىلەردىڭ ءبارىن تاتارلار دەپ اتاعاندارى بەلگىلى. سوندىقتان دا، «مەن-دا بەي-لۋ» دەرەگىندە چجاو حۋن شىڭعىس حاننىڭ ماعولدارى جونىندە ايتقاندا: «پلەمەنا (تاتار) پرويسحوديات وت وسوبوگو رودا شا-تو. پوەتومۋ و نيح نيچەگو نە بىلو يزۆەستنو ۆ تەچەنيي ريادا پوكولەنيي» دەيدى. بەلگىلى سوۆەت سينولوگى (قىتايتانۋشى) جانە اۋدارماشى ن.س. مۋنكۋيەۆ شا-تو دەگەنگە قاتىستى: «شا-تو – كونفەدەراسيا پلەمەن زاپادنىح تيۋركوۆ، وبيتاۆشيح ۆ 7 ۆ.، پو ودنيم داننىم، ۆ رايونە فەرگانى نا بىۆشەي تەرريتوريي ۋسۋنەي. ۆ 7-10 ۆۆ. وتكولوۆشيەسيا گرۋپپى شا-تو پروجيۆالي نا تەرريتوريي سوۆرەمەننىح پروۆينسيي شەنسي، گانسۋ، ي شانسي. ۆ 10 ۆەكە وني زاحۆاتيلي سيەۆەرنىي كيتاي» دەپ انىقتاما بەرەدى. بۇل جەردە قياتتاردىڭ فەرعانادان، ياعني ءبىز ايتقان ەرگەنە قوڭ جاقتان كەلگەندەرى ايتىلىپ تۇر. ال ەندى، «نا بىۆشەي تەرريتوريي ۋسۋنەي» دەگەندە، كەزىندەگى يۋەچجيلەردىڭ ۇيسىندەردى قىرىپ تاستاپ، جەرىن تارتىپ العاندارى ايتىلىپ تۇرعان بولسا كەرەك. باتىس قاعاندارىنىڭ ءبىرى بولعان توڭ جابعىنىڭ وسى «ياگبۋ» لاۋازىمى كلياشتورنىيدىڭ ايتۋىنشا يۋەچجي-كۋشان يمپەرياسىندا بولعان. دەمەك، بۇل لاۋازىمدى باتىس تۇرىك قاعاناتىنا قىپشاقتار ەنگىزگەن. بۇل جەردەگى كۋشان دەگەنىمىز قىتايلاردىڭ «حۋشيانگ، «حۋشا» دەپ ايتقاندارىنداعى قىپشاقتى بىلدىرەدى.

    س. كلياشتورنىي بىلگە قاعان قۇلپىتاسىنداعى جازۋلاردى ورىس تىلىنە بىلاي دەپ اۋدارادى: «و، جيۆۋشيە ۆ يۋرتاح بەگي ي پروستوي نارود... شەستي پلەمەن سيروۆ، ديەۆياتي پلەمەن وگۋزوۆ، دۆۋح پلەمەن ەديزوۆ!». بۇل جەردەگى «سير» دەگەنى - قىپشاقتار، «توعىز وعىز» دەگەنى – ۇيعىرلار، ەديز دەگەندەرى ادە-ەديز، بىزدىڭشە اداي-تازدار.  قازاق عالىمدارى كلياشتورنىيدىڭ سير دەگەنىن ءسىر دەپ جازادى. قايرات زاكيريانوۆ سەير-سيىرشى دەيدى. بۇلار «ەندا» دەگەن تايپامەن قوسىلىپ – سىر-ەندا دەپ تە اتالادى.   قىتايشا – سەيانتو. قىپشاقتار ارييلەردىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى رەتىندە ەرتەدە سيىر مالىن قادىر تۇتقان حالىق بولادى. سوندىقتان دا، قىپشاق شەجىرەسىندە كۇللى قىپشاق مۇيىزدىدەن (بۇقادان) تاراتىلعان. بۇل جەردەگى «سير» دەگەنى – قاسيەتتى سيىر انانىڭ ۇلدارى دەگەن ماعىنانى بەرىپ تۇرسا كەرەك. نايمان حاندىعىن قۇرعانداردىڭ قاڭلى، قيات-قىپشاقتار بولعاندىقتارىنان، ءبىزدىڭ باستى تاڭبامىزدىڭ بىرەۋى – بۇقانىڭ ءمۇيىزى بولسا، ەكىنىشىسى -  بۇقانىڭ نوقتاسى بولادى. وسىمەن قاتار، شەجىرەلىك نايمان شالدىڭ لاقاب اتى – وكىرەش، پارسى تىلىنەگى «ukar»، ياعني «بۇقاشىق» بولادى. نايمان حاندارىنىڭ ەسمىدەرىنىڭ بايبۇقا، تايبۇقا بولعاندارى وسىدان. ارييلەردىڭ ميفولوگياسى بويىنشا، اي ءتاڭىرى مەن قاسيەتتى سيىر انادان وسى قاسيەتتى بۇقا (وكىرەش)  تۋادى ەكەن-مىس. وسى وكىرەش قىپشاق شەجىرەسىندە ءمۇيىزدى دەپ اتالعان. وسىدان بىزدەر قازىرگى قىپشاق پەن نايماننىڭ ءتۇبىنىڭ ءبىر ەكەنىن ۇعامىز. سوندىقتان دا، ولار التى الاشتىڭ قۇرامىندا بىرگە اتالىپ، قازاق ەلىنە قاتىستى نوعايلاردىڭ ايتقاندارىندا: «ءسوز اناسى قىپشاق، ەل اناسى نايمان» بولادى، ءبارىبىر دە، ءبىر قىپشاق.

     بۇل سىرلەردىڭ قاعاناتى بولعاندا ولاردىڭ قاعانى يليتۋ (يلتەر) اۋلەتىنەن شىققان يەنشى بىلگە-قاعان ەدى. 646ء-شى جىلى وسى يەنشىنىڭ ۇلى باسشى (باچجو) قاعان بولعاندا ۇيعىرلار قىتايلارمەن بىرىگىپ سىرلەردى قىرعىنعا ۇشىراتىپ، باسشىنى ءولتىرىپ، ونىڭ ءۇرىم-بۇتاعىن تۇگەلىمەن قىرىپ تاستاعان. مىنە، وسىدان كەيىن ءسىر-قىپشاقتار ءبىر اعايىندى قاڭلىلارمەن بىرگە كەيىن نايمان اتالعان سەگىز-وعىز بىرلەستىگىن قۇرعان. بۇل بىرلەستىك جونىندە «الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عالىمدارى بولسا: «...نايمانداردىڭ بابالارى ۇيعىرلارعا قارسى كۇرەستە سەگىز وعىز وداعىن قۇردى. مۇنداعى «وعىز» ەتنونيمى نەگىزىنەن نايمانداردىڭ بابالارىن ۇيعىرلاردان اجىراتۋ ءۇشىن قاجەت بولدى» دەيدى.

     سير ەتنونيمى 735ء-شى جىلدان، ياعني سەگىز-وعىز بىرلەستىگى قۇرىلعاننان كەيىن تاريحي ساحنادان كەتكەن. ءدال وسى كەزدە ولاردىڭ قىپشاق دەگەن ەكىنشى  اتاۋلارى اراب دەرەكتەرىندە ايتىلا باستادى. (س. كلياشتورنىي.). سىرلەردىڭ يليتۋ، يلتەر دەپ اتالعان پاتشالىق اۋلەتتەرىنىڭ اتاۋى نايمان شەجىرەسىنە ەلاتا (يليتۋ)، ەلتاي (يلتەر) دەگەن اتپەن كىردى.  بۇل ەلاتا، سيىردىڭ نوقتاسىنا ۇقساعان  تاڭبانى العان تەرىستاڭبالىنىڭ اتاسى سانالادى. ايگىلى كەتبۇقا بابامىز وسى تەرىستاڭبالىدان ەدى. جوعارىدا ايتىلعانداي، تەك پاتشالار اۋلەتىنىڭ وكىلى  عانا «بۇقا» اتانعان بولعان. وسىمەن قاتار تەرىستاڭبالىنىڭ «نوقتا اعاسى» دەگەن اتاعى دا بار. قازىرگى تاڭداعى شەجىرەنى «بىلگىشتەر» (م. ىسقاقباي) نوقتا اعاسى دەگەننىڭ شىڭعىس حاننىڭ قۇدىرەت-كۇشىنەن بولعان دەپ سايرايدى-اۋ كەپ-كەپ.  انىعىندا نوقتا اعاسى دەگەنىمىز تاڭبالى تاستاردا كورسەتىلگەندەي، قوس نوقتامەن اي ءتاڭىرى مەن كۇن تاڭىرىنە ارناپ شالاتىن قۇرباندىقتاردى جەتەلەپ اكەلەتىن ادام بولادى. كەيىنگىلەر نوقتا اعاسى دەگەندى – كەرۋەننىڭ الدىڭعى تۇيەسىن جەتەلەيتىن ادام دەپ دۇرىس ايتقان. ياعني، بۇل ءسوز «جەتەلەۋشى» دەگەن ماعىنادا ايتىلعان. تايپاعا قاتىستى بۇل جەتەلەۋشى، مالدى ەمەس، ەلدى جەتەلەيتىن ادام، ياعني حان، پاتشا دەگەن ماعىنادا ايتىلعان. تەرىستاڭبالى اقتانا، اقتوعىس دەگەن ەكى تارماقتان تۇرادى. اقتانا دەگەنىمىز دە بۇلاردىڭ ءتۇبىنىڭ كەشەگى سيىر انانىڭ اتىن العان سير-قىپشاقتار ەكەندەرىن ءبىلدىرىپ تۇر. يليتۋ، ياعني ەلاتا دا، ارييلەردىڭ پاتشالىق كاي اۋلەتىنىڭ ۇرپاعى بولادى. ەلاتانىڭ تاڭباسى مەن كەيانيدتەر شەجىرەسىندەگى پاتشالاردىڭ تاڭبالارى ءبىر – نوقتا تاڭبا. يليتۋ-يلتەر (ەلاتا) اۋلەتى مەن ۇيعىرلاردىڭ ياعلاكار اۋلەتىن سالىستىرعان كلياشتورنىي: «نو ۆ سراۆنەنيي س سيرامي، يح پراۆياششيم رودوم يلتەر، نيكاكوگو پريەۆوسحودستۆا زناتنوستي كنيازيا يز رودا ياگلاكار نە يمەلي» دەيدى. ۇيعىرلار قاعاندىق قۇرعاندا قاعان رەتىندە وسى ياعلاقارلاردى بيلىككە اكەلگەن. ۇيعىر حالقى بولسا، بۇلاردىڭ تەكسىز ەكەندەرىن ءبىلىپ، ولاردى مويىنداماي قارسى بولعان. ارينە، ولار تەكسىز بولادى، ويتكەنى ولاردىڭ ءتۇبى كاي-قىپشاق ەمەس ەدى.  ياعلاقارلاردى جالايىر دەپ جۇرگەندەر دە، بار.

     وسىمەن قاتار قاڭلى مەن قىپشاقتاردىڭ تۇبىندە ءبىر حالىق ەكەندەرىن ايتا كەتۋ كەرەك. عالىمدار دا وسىنى ايتادى. قاڭلىنىڭ تاڭباسى ءبىر تاياق، قىپشاقتىڭ تاڭباسى ەكى تاياق، ەكەۋى دە، بولمىسىندا ءبىر تاڭبا. قازىرگى قىپشاقتاردىڭ ەكى تاياعى «ەكىنشى قاڭلى» (توت جە كانلى) دەگەن ماعىنا بەرىپ تۇرعانداي. ماحمۇد قاشعاري مەن راشيدەننىڭ دەرەكتەرىندە قاڭلى سانالاتىن كايلەردىڭ تاڭباسى – ورتاسىندا نايماننىڭ ءمۇيىز تاڭباسى تۇرعان ەكى تاياق رەتىندە كورسەتىلگەن.  وسىدان-اق بىزدەر نايمان مەن قىپشاقتىڭ ءتۇبىنىڭ ءبىر – كاي-قاڭلى ەكەندەرىن تۇسىنەمىز. ءمۇيىز تاڭبانى نايماندار اكەتكەن، تاياقتار قىپشاقتاردا قالعان.  قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى، تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى، حالىق ارالىق قىپشاقتانۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، پروفەسسور ب.ە. كۋمەكەيەۆ، ءوزىنىڭ جازعان: «وب ەتنونيمە ي ەتنوسە كيپچاك ۆ دياحرونيي» اتتى ەڭبەگىندە قاڭلى مەن كايلاردىڭ قىپشاق قاۋىمىنىڭ زتنيكالىق كومپونەنتى ەكەندەرىن ايتادى. بەلگىلى تۇركىتانۋشى جانە كىتايتانۋشى يۋ. زۋيەۆ «ۋربە كىپشاك دەگەندى قىتايدىڭ «يۋان شي» دەرەگىندەگى «يۋيليبەيلي»، ورىستاردىڭ «يپاتيەۆ جىدناماسىنداعى» «پولوۆسي-ورلپليۋيەۆە» دەگەندەرىنە قاتىستى ايتىپ، ءبۇل ءسوزدىڭ ماعىناسىن قازاق ءتىلىن بىلمەگەن سوڭ، تۇسىندىرە الماعان. انىعىندا، بۇل «ۋربە كىپشاك» دەگەنى اربالى قىپشاق بولادى. قاڭلى-قىپشاق دەپ ايتساق قاتەلەسپەيمىز. ماحمۋد قاشقاري: «قىپشاق ۇلىسىنىڭ جاقسى-جايساڭ ۇلىقتارى قاڭلىلاردان ەدى» دەپ جازادى.  اراب جىلناماشىلارى ال-نۋۆەيري مەن يبن حالدۋني قاڭلىلاردى قىپشاقتاردىڭ ءبىر تايپاسى بولعاندارىن ايتادى.

     قىپشاقتاردىڭ سيىر انالارىنىڭ اتاۋىنان باس تارتقاندارىنىڭ،  ءتىپتى، شەجىرەلەرىندە وزدەرىنىڭ بۇقاتەكتى ەكەندەرىن دە اتاماي، وكىرەش دەگەندى ءمۇيىزدى دەپ اتاعاندارىنىڭ نەگىزىندە ابىز-اقىندىق نانىم-سەنىم جاتىر. جۇڭگو دەرەكتەرىندەگى اڭىز بويىنشا، قىتايلار مەن ۇيعىرلار بىرىگىپ ءسىر تايپاسىن قىرعىنعا ۇشىراتاردىڭ الدىندا ولارعا (سىرگە) ءبورىباستى ءبىر ادام كەلىپ وتىكەنگە ەرتىپ اپارعاندا، الدارىنان ەكى ارۋاق شىعىپ: «سيىر ەلى تۇپ-تامىرىمەن قۇرتىلادى» دەگەن ەكەن. (بال اشقان).  وسىدان كەيىن ۇيعىرلاردىڭ قىتايلارمەن بىرىككەن شابۋلارى  باستالادى. وسى قىرعىننان امان قالعان سىرلەر ەجەلگى نانىم-سەنىم بويىنشا تاعدىردى الداپ كەتۋ ءۇشىن  وزدەرىنىڭ اتاۋلارىنان باس تارتىپ، سەگىز-وعىز اتاۋىن الادى. انىعىندا، ورىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ايتقاندارىندا بۇل سەگىز تايپانىڭ وعىزدارعا ەشقانداي قاتىستارى جوق، بۇل تايپانىڭ اتاۋى سەگىز-وگىز بولعان. قىيداندار ولاردى نايمان، ياعني «سەگىزدەر» اتاپ كەتەدى. الاي دا، ولار شەجىرەسىندە ءبارىبىر دە وكىرەشتى اتاپ قويادى. وسى سياقتى قىپشاقتار دا، ءبورى لاعنەتتىڭ اتىن اتامايتىنىمىز  سياقتى، شەجىرەسىندە ەندى سيىر اتىن، وكىرەش اتىن اتاماسا دا، وزدەرىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن مۇيىزدىدەن تاراتىپ قويادى.  

    تامعالىداعى ارييلەردىڭ زامانىنداعى پەتروگليفتەردىڭ بىرىنەن بىزدەر وسى اي ءتاڭىرى مەن سيىر انانىڭ اراسىنداعى جىنىستىق قاتىناس كورىنىسىن اڭعارامىز. مىنە، قيات-قىپشاقتاردىڭ اراسىنا «نۇردان جارالۋ» ءميفى وسىدان كەلگەن.  ياعني، ارييلىك اتا-بابالارىنان كەلگەن. نۇردان جارالۋ - «قۇدايدىڭ ۇلى» دەگەن ماعىنادا پاتشالىق اۋلەتتى بىلدىرەدى.  قازىرگى ماڭعول اتاۋلىنىڭ بۇل ميفكە ەشقانداي دا قاتىسى جوق.  ال ەندى، كاي اۋلەتى قياتتاردىڭ شەجىرەسىندەگى دۋبۋن-بايان ولگەننەن كەيىن ونىڭ جۇبايى الان اناعا اي ءتاڭىرىنىڭ كەلدى دەگەندەرى فالسيفيكاسيا، ياعني، جالعاناتتى (ساموزۆانەس) پاتشالىق اۋلەت جاساۋدىڭ امالى بولعان.  سوندىقتان دا، بۇل شەجىرە «قۇپيا» سانالعان.  الان انانىڭ دا تاڭباسى نوقتا ەدى.

     ءيا، ناعىز تورەلەر قاڭلى-قىپشاقتار، كەيانيد-قياتتار، ياعني كاي اۋلەتى. كلياشتورنىي «سير»، «كاي» «قىپشاق» دەگەن اتاۋلاردىڭ ءبىر ءماسسيۆتى بىلدىرەتىنىن  ايتادى. سوندىقتان دا، قازاقتا: «قاڭلى وتىرعان جەردە حان دا باتا بەرە المايدى»، «كەلەلى ەلدە قاڭلى بار، قاڭلىدان حان كوتەر» دەگەن سوزدەر قالعان. مىنە، وسى سوزدەن-اق بىزدەر شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ جالعان تورە ەكەنىن تۇسىنەمىز. ايتپەسە، حاننىڭ اتى حان، ول نەگە قاڭلىدان تومەن بولادى؟  شىڭعىس حاننىڭ تەگىنە قاتىسى جوق نايمانداردىڭ تورە-نايمان دەگەن اتاعى بارىن كىم بىلمەيدى؟

    «الاش» تاريحي-زەرتتەۋ ورتالىعى جاريالاعان شەجىرەدە نايماندار كاي اۋلەتىنەن تاراپ تۇر.  ياعني، شەجىرەسىنە ساي نايماندار دا ناعىز تورەلەر بولادى.  سوندىقتان دا، ەرتەدە نايمانداردىڭ تورە-نايمان، قاڭلى-نايمان  دەگەن اتاعى بولعان. كاي اۋلەتىنىڭ اتاسى كەي كۋۆاد (كەيقۋات) بولسا، قازاقتاعى كاي اۋلەتىنىڭ اتاسى كەي ۆيشەن، ياعني كلياشتورنىي ايتقان كاۆي ۆيشتاسپا. وسى كاۆي ۆيشتاسپا زاراتۋشتارعا قامقور جاساعان ادام، ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋ كەزىن جاز ايىنا جىلجىتىپ، سابانتويدىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپشى بولعان. كەڭەس داۋىرىندە بىزدەر ناۋرىز مەيرامىن ۇمىتقانعا دەيىن بارساق، بابامىزدىڭ سابانتويىن جىلدا تويلاپ وتىردىق.  ات شاپتىردىق، بالۋان كۇرەستىردىك. كاۆي دەگەنىمىز ابىز-اقىن. ياعني، ابىز-اقىن پاتشا دەگەن ماعىنادا. كاي اتاۋى وسى كاۆيدەن بولعان. قىپشاق دەگەنىمىز وسى كاۆيگە قاتىستى كاۆي+شاق دەگەننەن قالعان. قازاقشا – قىباشاق. «شاق» جالعاۋى قۇلىنشاق، بالا-شاعا  دەگەندەگى سياقتى -  ۇرپاعى دەگەندى بىلدىرەدى. كاۆي ۇرپاعى. ياعني، جوعارىدا ايتقانداي قىپشاقتىڭ دا ارعى ءتۇبى كايلەر. ماسەلەن، قىپشاقتار شەجىرەسىندەگى ءمۇيىزدى، كوبەقالىپتان تارايدى. بۇل جەردەگى «كوبە» - كاۆي اتاۋىنىڭ قازاقشالانعانى بولسا، «قالىپ» - تۇلا بويى، قالىبى، بولمىسى دەگەن ماعىنا بەرىپ تۇر. ياعني، بولمىسى كاۆي، ابىز-اقىن پاتشا.  دەمەك، شەجىرە قىپشاقتىڭ اكەسىنىڭ سارى ابىز (سارى كاۆي)، اتاسىنىڭ ءمۇيىزدى، ارعى اتاسىنىڭ كوبەقالىپ ەكەنىن ايتىپ، تايپانىڭ ءتۇبىنىڭ ارييلىك ابىز-اقىن كاۆيلەر ەكەندەرىن ءبىلدىرىپ تۇر. وسىدان ءبىز قىپشاق ەتنونيمىنىڭ  كاۆي اتاۋىنان بولعانىن انىق تۇسىنەمىز. سونىمەن قاتار قازاقتاعى قابي ەسىمىنىڭ باستى نۇسقاسى  وسى كاۆي بولادى.  كاۆي مەن كاي، كەيدىڭ ءبىر ءسوز ەكەنىن بىلگەن ورىستار بىزدەردى كەي+ساك، كاي+ساك دەپ اتاپ كەتكەن. ياعني، ابىز-اقىن ساقتار دەگەن ماعىنادا. دەمەك، ورىستار بەرگەن بىزدەردىڭ «كايساك» دەگەن اتاۋىمىز – «كاۆيشاق» دەگەننىڭ ءبىر فونەتيكالىق نۇسقاسى بولادى. قازاق دەگەن اتاۋ «كايساكتان» بولعاندا، وسىدان بىزدەر «قازاق» دەگەننىڭ قىپشاق ەكەنىن تۇسىنەمىز. ولجاس سۇلەيمەنوۆ ايتقان «سترانا بەلىح گۋسەي»، ياعني قاز+اق، اق+قاز دەگەنىنىڭ دە، قىپشاقتار ەكەنى جوعارىدا ايتىلدى. وسىدان بىزدەر، قونايەۆتىڭ داۋىرىندە جازىلعان تاريحىمىزداعى قازاقتىڭ اتاسى ءۇيسىن دەگەننىڭ جالعان ەكەنىن تۇسىنەمىز. قازىرگى ايتىلىپ جۇرگەن «تاريحىمىزدىڭ» دا، قارىق ەمەس ەكەنى بەلىگىلى.

    ءابىلعازىلار ايتقان «قابىقشا» دەگەن نۇسقا، وكىرەشتى «جار توسەگىندە وكىرگەننەن بولعان» دەگەن سياقتى  جالعان، ويتكەنى، راشيدەن دە، ءابىلعازى دا جالعان تورەلەردىڭ تاريحىن ايتقان سوڭ، قىپشاقتىڭ اتاۋىنىڭ تورەلىك ناقتى ماعىناسىن ادەيى بۇرمالاپ جىبەرگەن. كلياشتورنىي اقيقاتقا جاقىنداپ، ابليازوۆ دەگەننىڭ (مۇحتار ەمەس) تاپسىرۋىمەن جازعان قازاقتىڭ تاريحىندا ەرتەدە قىپشاق اتاۋىنىڭ  الدىمەن «سير»، كەيىن «كىۆشاك كوۆى» دەگەن نۇسقاسى بولعانىن ايتادى.  الاي دا، عالىم بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسىن دۇرىس تۇسىندىرە الماعان.  كىۆشاك كوۆى دەگەنى كاۆي-قىپشاق ەكەنى ايتپاسا دا، تۇسىنىكتى.  سونىمەن، شىڭعىس حاننىڭ قاڭلى-قىپشاققا دا، كەي قۋۆادقا دا، كەي ۆيشتاسپقا دا، وسمان يمپەرياسىن قۇرىپ مونارحيالىق اۋلەتتەر قاتارىنا الىنعان كاي اۋلەتىنە دە ەشقانداي دا گەنەالوگيالىق تا، گەنەتيكالىق تا (اتالىق جاعىنان) قاتىسى جوق.  سوندىقتان دا، قالاميە  «نايمان حاندارى جانە شىڭعىس حان» اتتى ماقالاسىندا، وتىراردىڭ بيلەۋشىسى كايىحاننىڭ دا كاي اۋلەتىنىڭ وكىلى بولا تۇرا، شىڭعىس حاننىڭ جالعاناتتى تورە ەكەنىن بەتىنە ايتقان سوڭ، اۋزىنا ەرىتىلىگەن كۇمىس قۇيىلعان بولار دەپ ايتقان. قىپشاق ينالشى كايىحان ناعىز تەكتى اۋلەتتىڭ ۇرپاعى ەدى. سوندىقتان ونىڭ كەرۋەنگە قاراقشىلىق جاساۋى مۇمكىن ەمەس. تەكتى قازاقتا اتام زاماننان بەرى ايتىلاتىن: «كىسى ءولتىرىپ، كەرۋەن توناپ، حانىما قارسى شىققانىم جوق!» دەگەن ءسوز بار.

    سونىمەن بىزدەر، «ءبورىلى بايراق» دەپ ءسۇيىنبايلاردىڭ جىرلاپ كەتكەندەرىنىڭ ۇيعىردىڭ ۇرانى ەكەنىن تۇسىندىك دەيمىن. ق. بايباتشانىڭ ايتقانىندا ءبورىنى قادىر تۇتقان تۇركىتىڭ ءتۇبى ءۇيسىن، تىلەۋبەردىنىڭ ايتقانىندا ءۇيسىن دەگەنىمىز ۇيعىر ەكەن.  بايدىبەك بۋمىن قاعاننىڭ ۇرپاعى ەكەن، دوڭىزدى ءقادىر تۇتقان التىن ادام ءۇيسىن ەلجاۋ ءبيدىڭ ۇلى نۋلى بي ەكەن. ال بىزدەر، قازاقتار بولساق، ۇلى دالانى، ياعني، دەشتى-قىپشاقتى جاراتىلىستان بەرى جايلاعان قىپشاقتارمىز. شىندىققا نەداۋىر جاقىنىراق ەتىپ قازاقتىڭ تاريحىن جازعان كلياشتورنىي مەن سۇلتانوۆتار: «مۋسۋلمانسكيە يستوريكي ي رۋسسكيە لەتوپيسى زنايۋت كيپچاكوۆ-پولوۆسيەۆ كاك پلەميا منوگوچيسلەننوە ي سيلنوە، يمەنەم كوتوروگو ستالا نازىۆاتسيا ۆسيا ۆەليكايا ستەپ» دەگەن ەدى. تامعالى تاستاردا ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ اتتىڭ جالىن تارتىپ مىنگەندەرى ناقتى كورسەتىلگەن. ياعني، ولار ءاۋ باسىندا ەشبىر ەر-توقىمسىز، اتتىڭ جالىنان ۇستاپ الىپ شاۋىپ جۇرگەن. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جىلقىنىڭ  ەڭ العاش قازاق جەرىندە مىنۋگە جاراتىلعانىن دالەلدەپ بەردى. وركەنيەت، ياعني سيۆيليزاسيا دەگەنىمىز ەڭ الدىمەن كولىك، كوممۋنيكاسيا. ياعني، ءبىزدىڭ دەشتى-قىپشاق دالامىز وركەنيەتتىڭ باستى وتانى بولادى. ءبىزدىڭ توتەمىمىز ەشقاشان دا ءبورى بولماعان. بىزدەردى جاۋلارىمىز كوممۋنيستەردەن دە بۇرىن اداستىرعان. قىتايلار ۇيعىرلارمەن بىرىگىپ قىپشاقتاردى قۇرتىپ جىبەرمەكشى بولعاندا، قىپشاقتار تۇرىكتەرمەن وداقتاسۋعا ءماجبۇر بولىپ، ۇيعىر مەن قىتايدى شاپقان. ەلتەرىس قاعانمەن قوسىلىپ 646ء-شى جىلعى قىرعىننىڭ كەگىن ۇيعىرلاردان العان. قاڭلى-قىپشاق ورىستى دا شاپقان. سوندىقتان، ورىستار دا، قىپشاق دالاسىنا كوز الارتا قاراعان. مىنە، وسىنداي كەزەڭدەردە اداي مەن قىپشاق بىرىگىپ دۇنيەگە شىڭعىس حان بابامىزدى اكەلدى. شىڭعىس حان باستاعان قازاق-قىپشاقتار قىتايلاردى قىرعاندا، ادامنىڭ قانىنان شىلقىعان  جەر كوپىرىپ، اتتىڭ اياعى تايعان دەيدى. نايماننىڭ عۇلاما شەجىرەسى عۇلاما ءقادىردىڭ ايتقانىندا، جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە قازاقتار جينالىپ كىمگە بودان بولىپ امان قالۋدى ويلاعان ەكەن. سول كەزدە ءبىر اقساقال: «قىتايدىڭ نوقتاسى تەمىر، ورىستىڭ نوقتاسى قايىس. بىزدەر قايىس نوقتانى قاشان دا بولسىن ءۇزىپ كەتە بەرەمىز، ال ەندى تەمىر نوقتاعا باسىمىزدى ءبىر تىقساق، ەشقاشان دا قۇتىلا المايمىز» دەگەن ەكەن. مىنە، كوك تۇرىك، كوك ءبورى دەگەنىمىزدىڭ ارتىندا وسى تەمىر نوقتا تۇر. قازىرگى ستامبولداعى سارى قاڭلىلار وزدەرىن 75 ميلليون قازاقپىز دەپ جۇرگەندەرى، ولار وزدەرىنىڭ ساياساتتىڭ كەسىرىنەن تۇرىك اتانعاندارىن تۇسىنگەننەن بولعان. س. كلياشتورنىي تۇرىك اتاۋىنىڭ تۇرىك قاعاناتتارىنان كەيىن ساياسي تەرمينگە اينالعانىن ايتادى. مىنە، وسى ساياساتتىڭ سەبەبىنەن ەلبورى قىپشاق، ءبورى نايمان دەگەن اتاۋلار پايدا بولعان. بۇلاردى جاۋجۇرەك حالىق بولعاندىقتارىنان تۇرىكتەر وزدەرىنە تارتىپ، ادەيى ءبورى اتاپ كەتكەن. («ءبورى نايمان». ك.ز. داۋكەيەۆ.). ۇيعىرلار «تۇرىك-قىبشاقتار» دەگەندە، بيلىكتەگى تۇركىتتەر مەن دەربەس جاساق قىپشاقتاردى ايتقان. تۇرىكتەردىڭ ورحون دەرەكتەرى بولسا، «تۇرىكتەر مەن سيرلەر» دەيدى. مىنە، وسى ۇيعىرلار مەن تۇركىتتەردىڭ تاسىنداعى جازۋلاردان دا، بىزدەر تۇرىك پەن قىپشاقتىڭ ەكەۋىنىڭ ەكى بولەك ماسسيۆتەر بولعانىن تۇسىنەمىز. ءبىر اۋىز سوزبەن ايتقاندا، تۇرىك قاعاناتتارىنان كەيىن قازىرگى رەسەي مەن قىتايدىڭ ارالىعىنداعى كەڭىستىكتى جىلناماشىلار «تۇرىك الەمى» دەپ اتاپ كەتكەن ەدى.  قىپشاق-قازاقتىڭ «تۇرىك» اتانىپ جۇرگەنى وسىدان عانا.

    «قۇپيا شەجىرەدەگى» اي ساۋلەسىمەن كەلگەننەن كەيىن پايدا بولدى دەگەن ۇرپاقتىڭ «بوردجيگين» اتالعانى اشقانداي دا «بورىجىگىت، «ءبورى تەگىن»، «بورىجىگى» ەمەس، «جاسىل-سۇر كوزدىلەر» دەگەن ماعىنا بەرىپ تۇرعان قىيدان تىلىندەگى اتاۋ. ماڭعول تىلدەس قىيدانداردىڭ بۇلارعا ات قويعانىنىڭ ەش تاڭىرقاعى جوق. نايمانداردىڭ دا اتتارىن ءوز تىلدەرىندە قىيداندار قويعان. قاڭلى ەلى بولعان قوڭىراتتاردىڭ دا اتىن قانگ+ارات دەپ قىيداندار قويعان. كەيىن، قازاقتار قوڭىرات دەپ اتاپ العان.  نۇردان جارالۋ يدەولوگياسىنىڭ كلاسسيكالىق نۇسقاسىندا اي ساۋلەسى ەشقاشان دا بورىگە اينالمايدى. «التىن داپتەردە ايتىلعانداي، ارييلەردىڭ بەلگىسى سارى توبەتكە اينالادى. ارييلەردىڭ زامانىندا سالىنعان تاستاعى سۋرەتتەردە  قۇيرىعى شۇناق سارى توبەت  اي ءتاڭىرىنىڭ سيمۆولدىق تۇلعاسى رەتىندە كورسەتىلگەن. (بورتە شۇناق).  «قۇپيا شەجىرەدەگى» سارى توبەتتى  بورىگە اينالدىرىپ جۇرگەندەر دە بىزدەردىڭ جاۋلارىمىز. قىپشاق اتاۋىنا قاتىستى