تاياۋدا استانادا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ 5ء-شى قۇرىلتايىندا گەرمانيادان كەلگەن قانداسىمىز ءومىرحان التىن (سۋرەتتە) بۇگىندە قىتايداعى قازاقتارعا ۇلكەن قىسىم كورسەتىلىپ جاتقانىن اشىق ايتقانى بەلگىلى.
ول كىسى كوپ ادام ايتا الماي جۇرگەن ماسەلەنى باتىل تۇردە كوتەردى. سوندىقتان دا بۇگىندە ءومىرحان التىننىڭ اتىنا ايتىلىپ جاتقان ريزاشىلىق پىكىرلەر كوپ. ءومىرحان التىنعا قاتىستى سونداي پىكىردىڭ ءبىرىن كەشەگى اپتادا سەرىك دەگەن ۇلتجاندى قانداسىمىز بىلاي دەپ ءبىلدىردى:
«مىناۋ ءومىرحان التىن اعامىزدى ارداقتاپ، اعانىڭ قۇرمەتىنە ءبىر توي جاساپ، وعان شاپان جاۋىپ، تون كيگىزىپ، ات مىنگىزەيىك دەگەن نيەتتەرىڭىزدى ەستىپ قۋانىپ جاتىرمىن. توبەم كوككە ەكى ەلى جەتپەي قالدى. قولىمىزداعى التىنىمىزدى، اسىلىمىزدى باعالاي بىلمەسەك، اعامىزدى «اعالاي» بىلمەسەك، ول ەلدىگىمىزگە سىن. وسى ءىستى باستاپ، باستاماشى بولىپ جۇرگەن ازاماتتارعا اللا رازى بولسىن!
جيىن جاساپ، ءبىراز قاراجات توپتاپ، وسى ەلىم دەپ ەڭىرەپ تۋعان، شەتتە، الىستا جۇرگەنىمەن، ءوزى سوناۋ گەرمانيادا جاساعانىمەن قىتايدا جاساپ جاتقان قازاقتاردىڭ مۇڭى مەن مۇقتاجىن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ 5ء-شى قۇرىلتايىندا سۋىرىلىپ العا شىعىپ، ەلباسىنىڭ قۇلاعىنا جەتكىزگەن ءومىرحان التىن اعامىزدى قالاي قۇرمەتتەسەك تە لايىقتى.
ءبىز بۇرىنعى وتكەن باتىر بابالارىمىزدىڭ 100 جىلدىقتارىن وتكىزىپ جۇرگەن حالىقپىز. ونىڭ ءبارىنىڭ ماقساتى نە؟ ۇرپاققا، ەلگە، جۇرتقا ونەگە بولسىن، تاربيە بولسىن دەپ ءجۇرمىز ونىڭ بارلىعىن. ول باتىر بابالارىمىزدىڭ ومىردەن وزعانىنا پالەنباي ءجۇز جىل بولعان، ال ەندى مىناۋ ومىردەگى، كوز الدىمىزداعى ءتىرى باتىرلارىمىزدى دا ارداقتايىق، باۋىرلار!
جىگىتتەر جاقسى باستاما باستاعان ەكەن، ەكى قولىمدى كوتەرىپ تۇرىپ قوسىلامىن. ءيا، قۇداي قالاسا، تويلارىڭىزعا، مىنە، 50 مىڭ تەڭگە شاشۋىمدى كۇنى بۇرىن «كارتوچكالارىڭىزعا» سالىپ تا جىبەرەمىن.
بۇل ءومىرحان التىن باۋىرىمىز سوناۋ گەرمانيادا جاقسى ءومىر ءسۇرىپ ءجۇر، ۇشاقپەن، مىنە، اندا-مىندا ۇشىپ. جاعداي دەگەن جاقسى، ات كەرەك پە، ابىروي كەرەك پە دەمەيدى، اقشا كەرەك پە دەمەيدى، ىشسە الدىندا، ىشپەسە ارتىندا، قارىن توق كويلەك كوك جۇرگەن قازاق، ەۋروپانىڭ قازاعى.
ال ول نە ءۇشىن قىتايدىڭ قازاعىنىڭ ماسەلەسىنە باسىن قاتىرىپ ءجۇر؟ ول – ازاماتتىقتان، ناعىز ازاماتتىقتان تۋىنداعان دۇنيە.
ەندى ارىسىن ايتايىق. ءومىرحان التىنعا سول بيىك ساحنادا، بيىك مىنبەردە تۇتاس قازاقتىڭ ەكى دۇنيەدەگى سۇراۋشىسى، جوقتاۋشىسى – ەلباسىنىڭ الدىندا وسى ماسەلەنى ايتقىزعان ەكى-اق نارسە بار. ءبىرى – كەك، ءبىرى – تەك.
كەك دەگەنى – ونىڭ ارعى اتاسى زۋقانىڭ باسىن التايدىڭ كوپىرىنە ىلدىرگەن – ول جۇڭگو بولاتىن. اتاسىنىڭ كەگى كەتكەن. ال وسىندا وتىرعان قايسىڭنىڭ اتاڭنىڭ كەگى قىتايدا كەتكەن جوق؟ قايسىڭنىڭ كەگىڭ كەتكەن جوق؟ التى جۇلدىزدى بۋرجۋازيالىق جۇڭگو گوميندان ۇكىمەتى قايسىڭنىڭ اتاڭنىڭ باسىن تۇرمەدە شىرىتپەدى؟ شىعىس تۇركىستاننىڭ توڭكەرىسىنە قايسىڭنىڭ اتاڭ قاتىسپادى ىلە بەتىندە؟ التاي بەتى، شاۋەشەك بەتىنەن قاي تۋىسقانىڭ تيبەت اسپادى؟ ۇندىستان-پاكستاندا سۇيەگىڭ شاشىلىپ قالماعان قايسىڭ جوق؟
ياعني بۇل جەردە ءومىرحاننىڭ عانا كەگى جاتقان جوق، ءبارىمىزدىڭ كەگىمىز جاتىر. ءار قازاق مەنىڭ جالعىزىم بولسا، ءبىر قازاقتىڭ كەگى كەتسە، وندا مەنىڭ دە كەگىم كەتتى.
ەكىنشىسى، ءومىرحاندى سول ساحناعا شىعارعان – تەك. قازاق ايتادى، تەگىنە قارا دەپ. قازاقتىڭ تەك دەگەن ۇعىمى ول وتە كەرەمەت ۇعىم، مىڭ جىل زەرتتەۋگە تۋرا كەلەتىن، مىڭ كىتاپ جازۋعا تۋرا كەلەتىن ۇعىم.
ياعني ءومىرحان ءوزىنىڭ زۋحانىڭ تۇقىمى ەكەنىن كورسەتتى. بۇل وسى كۇندەگى، وسى زامانداعى باتىرىمىز – ءومىرحان التىن اعامىز. ەندى وسى ءومىرحان التىن اعامىزدى ارداقتاۋ، قۇرمەتتەۋ، سىيلاۋ ءبىرىنشىسى – ەلدىگىمىز، ەل ەكەنىمىزدى ەل ءۇشىن ەڭىرەپ تۋعان ەردىڭ ءاربىر ەڭبەگىن باعالاي الاتىندىعىمىزدى، كوزىمىزدى جۇمىپ ءۇنسىز وتىرىپ قالمايتىندىعىمىزدى، مىسىق ەمەس ەكەندىگىمىزدى كورسەتەتىن كەز. سوندىقتان ءومىرحان التىن اعامىزدى ماراپاتتاۋ، ات مىنگىزۋ، شاپان جابۋ، ول بىلايعى ەل-جۇرتقا ۇلگى-ونەگە، جاستارىمىزعا ۇلگى-ونەگە. ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتسەڭ حالقىڭ ءوستىپ سىيلايدى دەگەن ءسوز. ياعني ۇگىت-ناسيحات، تاربيە.
سوندىقتان، باۋىرلار، ءومىرحان اعامىزدى ماراپاتتايتىن وسى ءبىر يگى شارانى جىگىتتەر ۇيىمداستىرىپ جاتىر ەكەن، ءبارىمىز قاتىسايىق، ينشاللا! جاقسىنى جاقسى دەمەسەڭ، اسىلىڭدى اسىل دەمەسەڭ، وندا ەلدىگىڭ قايدا؟
ءدال وسى ماسەلەنى كوتەرمەي، ۇندەمەي، بۇعىپ قالعان قانشاما ادام بار. ونى الدىڭعى جىلعى سوزدەرىمىزدە ايتتىق. قىتايداعى قازاقتاردىڭ باسىنا وسىنداي ءبىر ناۋبەت كۇندەر كەلگەن كەزدە الپىس اپاسى، جەتپىس جەزدەسى، قولقا-باۋىر، جۇرەگى سوندا قالعانىنا قاراماستان سونى مۇلدە ەستىمەگەنسىپ، كورمەگەنسىپ، كوزى سوقىر بولعانسىپ، قۇلاعى كەرەڭ بولعانسىپ، «فەيسبۋكتە»، «تۆيتتەردە» ءبىر اۋىز ءسوز جازباي، قورىقسا لاقاپ اتپەن نەمەسە بۇركەنشىك اتپەن جازباي، مۇنداي وقيعا ەشقاشان بولماعانداي، قوعامدا رەزونانس تۋدىرماي، جوعارى جاققا جەتكىزبەي، ەشتەڭە بولماعانداي، ونى بىلمەگەندەي بولىپ وتىرعان ءبىزدىڭ اتالمىش ءمۇيىزى قاراعايداي اقىن-جازۋشىلار، قوعام قايراتكەرلەرى، ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرلەر، توسبەلگى يەلەرىنىڭ بارىنە سىن.
ۇلت باسىنا كۇن تۋعاندا ەكى-اق ءتۇرلى ادام بار: ءبىرىنشىسى – ۇلت ءۇشىن كۇرەسكەندەر، ەكىنشىسى – ساتقىندار. ساتقىندار كىمدەر؟ ولار – بارلىق ءۇنسىز قالعاندار، سىلتاۋ-سەبەپ تاپقىشتار، بۇعىپ قالعاندار. كىم بۇعان قاتىسپاسا، ءبارى ساتقىن. ۇلت مۇددەسى سىنعا تۇسكەن جەردە ءۇشىنشى ادام جوق. قالىس قالعاندار جوق. قالىس قالعانداردىڭ ءوزى ساتقىندار.
سوندىقتان، باۋىرلار، ءبىر يگى ءىس باستاعان ەكەنسىڭدەر، وزىمىزگە، ۇلتىمىزعا، ەل-جۇرتىمىزعا، تۇتاس حالقىمىزعا ونەگە كورسەتەيىك. ءبىلسىن. كىم قازاق ءۇشىن ەڭبەك ەتسە، سول اتاققا، قۇرمەتكە، ماراپاتقا لايىق.
ەندەشە، قاتىسىڭىزدار! مەن ءوز باسىم قاتىسامىن.
وسى شارانى باستاپ جۇرگەن جىگىتتەرگە اللا رازى بولسىن!»
...مىنە ۇلتجاندى قانداسىمىز وسىلاي دەدى. ول كىسىنىڭ جان جۇرەگىنەن شىققان بۇل جالىندى سوزدەر قازاق ۇلتىنىڭ رۋحىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتەرى انىق.
وسى ورايدا گەرمانيالىق قازاق ازاماتى ءومىرحان التىن جونىندە ايتا كەتەيىك. ول – 1940-جىلدارى شىعىس تۇركىستاننىڭ التاي وڭىرىندە بولعان حالىق كوتەرىلىسى كەزىندە قىتايلىق جازالاۋشىلاردىڭ قولىنان قازا بولعان زۋحا قاجى ءسابيتۇلىنىڭۇرپاعى.
قىتايلار قولعا تۇسىرگەسىن زۋحا باتىردى ءولءتىرىپ، جۇرتتى قورقىتۋ ءۇشىن ونىڭ باسىن كەسىپ الىپ، كوپىرگە بىرنەشە كۇن بويى ءىلىپ قويعان. ۇلت ازاتتىعى جولىندا كۇرەسكەن وسى باتىردىڭ اۋىلى كەيىن جەر اۋىپ، ءۇندىستان مەن پاكستان ارقىلى ءتۇركياعا اسقان. ازابى كوپ وسى اۋىر جولدا جۇزدەگەن قازاقتىڭ سۇيەگى جولدا قالعان ەكەن. تۇركياعا ەكى مىڭدايى عانا امان جەتىپتى. تۇرىك وكىمەتى ولارعا نيگدە دەگەن قالاعا تاياۋ ماڭنان جەر ءبولىپ بەرگەن. ونى «التاي اۋىلى» دەپ اتاپتى.
ءومىرحان التىن وسى التاي اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن. كەيىن گەرمانيادا ءبىلىم العان، جۋرناليست ماماندىعىن يگەرگەن. ول ميۋنحەندەگى «ازاتتىق» راديوسىندا ءتىلشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العان 1991-جىلعى جەلتوقساندا بۇل جاڭالىق جايلى جاھانعا حابارلاۋ باقىتى وسى ءومىرحان التىنعا بۇيىرعان ەكەن.
ءومىرحان التىن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازاربايەۆپەن سوناۋ 1987-جىلى تانىسقان ەكەن. ن.نازاربايەۆ سول كەزدە ميۋنحەنگە بارعان كسرو دەلەگاسياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان، بۇل كەزدە ول قازاق كسر-ى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىن اتقاراتىن.
قوعام قايراتكەرى ءومىرحان التىن – تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنەن العاشقى بولىپ سۇحبات العان شەتەلدىك جۋرناليست.
«زامانا» گازەتى، د. نۇرپەيىس
