پرەزيدەنتتىڭ باعدارلامالىق «بولاشاققا باعدار؛ رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى ەڭ الدىمەن ۇلت نازارىن رۋحاني سالاعا بۇردى. مادەنيەتكە بۇردى. نەگە دەيسىز عوي! ويتكەنى دامىعان ۇلتتىق مادەنيەت قانا – دامىعان ۇلتتىق سانا قالىپتاستىرماق. دامۋ تۇرماق، ۇلتتىق مادەنيەتىمىز، ۇلتتىق سانا تىرەكتەرى – ءتىل، ءدىن، ءدىل، تاريحي جاد، سالت-داستۇرلەرىمىز كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنەن قالاي شاشىلىپ شالدىعىپ شىققانى بەلگىلى. رۋحاني بولمىسىمىزدىڭ بىرلىگى، ءبىرتۇتاستىعى يمپەريالىق يدەولوگيا قىسپاعىندا قالاي بۇزىلىپ شىققانى بەلگىلى. بۇل قۇبىلىس، كەڭەستىك كەلەڭسىزدىك، بۇگىندە «بىرلىك» دەپ بولاشاققا بەتتەگەن تاۋەلسىز سانامىزعا تۇساۋ بولا باستاعانى دا بەلگىلى. سوندىقتان دا، تاۋەلسىزدىك لوگيكاسى كەڭەستىك كەرتارتپا كەدەرگىلەردەن قالايدا قۇتىلۋدى كۇن تارتىبىنە قويدى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ ومىرگە كەلۋ سەبەبىن ءبىز وسىلاي تۇسىندىك. الايدا جاڭعىرۋ ءبىر كۇندىك جۇمىس ەمەس. قاشاندا «باتپانداپ كىرگەن كەسەل، مىسقالداپ شىعادى». ءتىلىمىزدىڭ، ءدىنىمىزدىڭ، ءدىلىمىزدىڭ، تاريحي جادىمىزدىڭ ءبىرتۇتاستىعىن بۇزعان سول ءبىر، ءۇش ءجۇز جىلدىق يمپەريالىق يدەولوگيا ىزدەرى، سالدارلارى سانامىزدا سايراپ تۇر. وشەر ەمەس. بۇنداي بودان سانانى ساۋىقتىرماي ساپالى ۇلت بولۋ قيىن. ەلباسى ماقالاسىنىڭ جالپۇلتتىق قولداۋعا يە بولۋ سەبەبى – وسى.
«كەڭەستىك كەرتارتپالىق» دەمەكشى سانادا قالعان سول ءبىر بودان قۇبىجىقتار بۇگىندە العا باسقان اياعىمىزدى كەرى تارتىپ، الدى-ارتىمىزدى وراعىتادى. ۇلتتى ۇيىسۋعا شاقىرعان بوستان سانانى بۇعاقتاعىسى كەلەدى. قازاق قوعامىنداعى بۇل قۇبىلىسقا ەتىمىزدىڭ ءولىپ كەتكەنى سونشا، ءبىز، تىپتەن، ولاردان شوشىپ، سەرپىپ، سىلكىپ تاستاۋدىڭ ورنىنا كوزىمىز باقىرايىپ مىڭقيىپ وتىرا بەرەتىن بولدىق. ايتپەسە، دەنى ساۋ ۇلت، دەنى ساۋ، سانا تىلسىزدىك،，دىنسىزدىك، ۇلتسىزدىق دەگەندەي رۋحاني قۇبىجىقتاردان ىرشىپ ءتۇسىپ، تۇلابويىن اۋلاق سالۋعا ءتيىس ەمەس پە؟! ارينە. ۇلت بولىپ ۇيىسار ۇلت سويتەدى. كەشەگى كەڭەستىك يدەولوگيا وسى ۇيىسۋدى تەجەدى. قازاقتىڭ رۋحىن سىندىرىپ، كەمسىتۋدىڭ نەبىر قيتۇرقى تەتىكتەرىن ىسكە قوستى. بۇل حالىقتىڭ تاريحى جوق، مەملەكەتى جوق، جازۋى جوق، مادەنيەتى جوق دەپ ۇرپاق ساناسىن ۋلادى. ونى ەستىپ وسكەن ۇرپاق ءوز ۇلتىنان ءوزى جەرىدى. الدىمەن – دىنىنەن، سودان كەيىن تىلىنەن، سودان كەيىن تاريحىنان، سالت-داستۇرىنەن بەزدى. اينالىپ كەلگەندە وز-وزىنەن بەزدى. رۋحاني حاراكيري جاسادى. ورىستاندى. ورىس بولساق، وزامىز دەدى. بۇگىندە سول وتارشىل يدەولوگيا تۋدىرعان ۇرپاق اراسىندا الاشتىڭ تاۋەلسىزدىك تۋى استىندا توپتاسۋعا قۇلىقسىزدار دا جوق ەمەس. ولار ورىس ءتىلدى كەڭەستىك كەڭىستىكتى اڭسايدى. وسى ورايدا جۇزگە جۋىق قازاق كاسىپكەرلەرىنىڭ توقسانىنشى جىلدار باسىندا ورىس ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل ەتەمىز دەپ اشىق حات جازعانى ەسكە تۇسەدى. ورىستانعان سانا بوداندىق قامىتىن قايتا كيىپ، كرەملگە قايتا قۇل بولۋعا قايىل ەدى. سوندىقتان دا بۇل قۇلدىق سانا يەلەرى الاششىل ازات سانادان تۋعان يدەيالاردى، پاتريوتتىق ءىس-قيمىلداردى كورسە، ۇلت ەڭسەسىن كوتەرەتىن كينوتۋىندىلاردى كورسە، كىرپىدەي جيىرىلادى. شايانداي شاعادى. ەگەر دە ءبىز، وسىنداي ۇرپاقتى كوزبەن كورمەسەك، ولاردىڭ قازاق تاريحىنا، ءتىلى، ءدىنى، داستۇرىنە توپىراق شاشقانىن بىلمەسەك، ءبۇيتىپ، اق قاعازعا ۋداي زاپىران ويلارىمىزدى توگىپ وتىرماس ەدىك. ويتكەنى اششى دا بولسا، اقيقاتىن ايتىپ كۇرەسپەسەك، بوداندىق كەزدە بويعا جۇققان مۇنداي كەرتارتپا كەسەلدەردەن قالاي ارىلامىز؟! قالاي جاڭعىرامىز؟! ءبىز كورىپ جۇرگەن كەسەل – ۇلتسىزدانعان ۇرپاق ساناسىنان باستالىپ مادەني سالاعا بىرتىندەپ جايىلعان كەسەل. مادەنيەتتىڭ ەڭ ءبىر بۇقارالىق ءتۇرى كينودا كورىنگەن كەسەل. ول كەسەلدىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەۋ كەڭەستىك كەزەڭدە مۇمكىن بولمادى. ونىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەسەك تاياق تۋرا تارس ەتىپ وتارشىل يدەولوگياعا تيەتىن. وتارشىل يدەولوگيا ول تاياقپەن «ۇلتشىل!» دەپ ءوزىڭدى كوستيتىپ سالاتىن. مىسالى، سوۆەت وداعى كەزىندە «قازاقفيلم» قابىلدايتىن سەنارييلەردىڭ 80-90 پايىزى ماسكەۋلىك اۆتورلاردىڭ قولىمەن جازىلدى. وزگە ۇلت وكىلدەرى قانشا تالانتتى بولعانىمەن، قازاق بولمىسىن قايدان بىلەدى؟ بىلمەك تۇرماق، ماقرۇم ەمەس پە!! ءبىراق ماسكەۋ دەگەنىن جاسايتىن. ونىڭ رۇقساتىنسىز ءبىر دە ءبىر فيلم وندىرىسكە كەتپەيتىن. سودان كەلىپ اتى قازاق، زاتى جات فيلمدەر توپىرلاپ شىعىپ جاتتى. ال، قازاق كينودراماتۋرگتەرى مەن رەجيسسەرلەرى جاساعان فيلمدەر بولسا، ۇلت بولمىسىن شىنايى ورنەكتەدى. مىسالى: «قىز جىبەك»، «تاقيالى پەرىشتە» ، «مەنىڭ اتىم قوجا»، «شوق پەن شەر»، «اتامەكەن»، «كوزىمنىڭ قاراسى». توقسانىنشى جىلدارى ءوز ءتىلىن، ەلىن بىلەتىن اعا رەجيسسەرلەر ومىردەن ءوتتى دە، ولاردىڭ ورنىنا «اسفالت» ۇرپاق كەلدى. ولاردى ءبىز اسپەتتەپ «جاڭا تولقىن» دەدىك. وكىنىشكە قاراي، وسىناۋ «جاڭا تولقىن» قازاق كۇتكەن قازاق كينوسىن جاساي المادى. «جاڭا تولقىننىڭ» دەنى انا تىلدەرىن بىلمەيتىن «اسفالتتا وسكەن» بالالار ەدى. ءوز ءتىلى، ادەبيەتىن بىلمەيتىن شالالار ەدى. وقىسا، ءوز ادەبيەتىن اۋدارمادان وقيتىن. اتى قازاق بولعانىمەن، زاتى ماسكەۋلىك كينوگەرلەردەن ايىرماشىلىعى از ەدى. ال، تاۋەلسىزدىك تۇسىندا قازاق كورەرمەنى بولسا «قازاق كينوسى قايدا؟» دەپ دابىل قاعىپ جاتتى. ۇلتتىق كورەرمەن اتى عانا ەمەس، زاتى ۇلتتىق قازاق كينوسىن تالاپ ەتتى. «اسفالتتا وسكەن» تىلدەن، دىننەن، تاريحتان، ۇلتتىق سالت-سانادان ماقرۇم ۇرپاق قانشا كۇشەنسە دە، ونداي قازاق كورەرمەنى كۇتكەن كينونى تۋدىرا المادى. جاساعىسى كەلسە دە، وزدەرىنە ۇقساتىپ شالا جاسادى. ويتكەنى بۇل شالالار قازاق بولمىسىنا قازاقتىڭ كوزىمەن ەمەس، سوۆەتتىك كوزقاراسپەن، سوۆەتتىك دۇربىمەن قارادى. ول سوۆەتتىك ءدۇربى قازاققا جوعارىدان مەنسىنبەي قارايتىن ءدۇربى ەدى. ناتيجەسىندە قازاق كينوسىندا قازاق بولمىسى بەيشارا، كۇيكى كەيىپتە كورىنە باستادى. كوشپەندىلەرگە دەگەن استام، ەۆروسەنتريستىك كوزقاراس تۇرعىسىنان كۇيكى كەيىپتە كورىنە باستادى. ونداي فيلمدەردى «اششى شىندىقتى ايتتى» دەپ شەتەلدىك، رەسەي فەستيۆالدەرى ارقادان قاقتى. بايگە بەردى. ءبىز بايگە الدىق دەپ ءماز بولدىق. ءبىراق، شەتەل قانشا بايگە بەرگەنمەن، سول بايگە العان فيلمدەردى قازاق كورەرمەندەرى قابىلدامادى. ول فيلمدەر پروكاتتا جۇرمەدى. بۇل ءبىر ايتۋى قيىن اقيقات ەدى. ايقايلاپ ايتايىن دەسەك، تاياق وزىمىزگە تيەدى. «ءوزىڭ نە ءبىتىرىپ ءجۇرسىڭ، ول جەردە؟!» دەيدى عوي. ايتپايىن دەسەڭ – اقيقات. وسىنداي كۇلدىبالام حالدە جۇرگەندە «اسفالت بالالارى» بىزگە قارسى اشىق شابۋىلعا شىقتى. ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ رومانى بويىنشا ءبىز سەنارييىن جازىپ، رۇستەم ءابدىراش تۇسىرگەن «الماس قىلىشقا» ايقايلاپ قارسى شىقتى. سونداي «اسفالتتىق» رەجيسسەردىڭ ءبىرى: «الماس قىلىشتى» كورمەڭدەر!» دەپ ايقاي سالدى، كوكتەمدە وتكەن ءبىر جيىندا. ەرتەسىنە رۇستەم الگى «اسفالتتىق» رەجيسسەرمەن كينوستۋديادا كەزدەسىپ قالدىم دەيدى. «ءاي، سەن ءوزىڭ «الماس قىلىشتى» كوردىڭ بە؟»، – دەيدى رۇستەم. – «جوق!»، – دەيدى الگى شالا. «ەندەشە! ءما!»، – دەپ رۇستەم الگى اۋزى جامان رەجيسسەردى اۋىزعا ءبىر قويىپ، اسفالت قۇشتىرادى. وسىنى ەستىگەندە مەن كۇلدىم، «دۇرىس ىستەپسىڭ!»، – دەپ.
بۇگىندە ويلانامىن. الگى «اسفالت» بالا، نەگە اتتانداپ «الماس قىلىشقا" قارسى شىقتى دەپ. بۇكىل قازاق قۋانعان وسىناۋ تاريحي جوباعا نەگە كورمەي تۇرىپ توپىراق شاشتى دەپ. ەلباسى يدەياسىمەن ومىرگە كەلگەن، قان كەشىپ ءجۇرىپ، قازاق حاندىعىن قۇرعان كەرەي، جانىبەك رۋحىنا، ۇلتتىق مەملەكەت تاريحىنا نەگە توپىراق شاشتى دەپ. سوندا ونىڭ كوكسەگەنى نە؟ ۇلت رۋحىن كوتەرەتىن پاتريوتتىق فيلمدەر تۇسىرىلمەۋى كەرەك پە؟! الدە، جۇرتتىڭ ءبارى وسى شالارەجيسسەر ءتارىزدى قازاق اۋىلىن كاريكاتۋراعا اينالدىرا بەرۋى كەرەك پە؟ ونسىزدا، وتارلىق ەزگىدەن ەڭسەسى ءتۇسىپ شىققان حالىقتى ەزگىلەي بەرۋىمىز كەرەك پە؟! ەڭ جامانى «الماس قىلىشقا» شابۋىلداۋشى بالا جالعىز ەمەس-تى. سىندى ورىس تىلىندە وقتاي بوراتاتىن شالا سىنشىسىماقتار جەتەدى. «الماس قىلىشقا» ءالى توپىراق شاشىپ جاتقاندار سولار. «قازاق مەملەكەتىنىڭ ومىرگە كەلۋى» تۋرالى فيلم دەپ كەكەتەدى، مىسقىلدايدى. مەن سوندا تاڭ قالامىن، اشۋعا بۋلىعىپ. «مىنا ماڭگۇرت كينونى بىلا قويىپ، ەندى مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىنا ءتيىستى-اۋ!»، – دەپ. جالپى بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلى جۇرتتىڭ اۋزىنا كەلگەنىن ايتاتىن ورىنعا اينالدى. سۇيرەڭدەگەن سىنشىلار كەز كەلگەن ۇلتتىق يدەيانى كۇلگە اۋناتادى. كەز كەلگەنگە كۇيە جاعادى. قارسى شىققانعا جابىلا كەتەدى. كينو سالاسىنداعى مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردى جوندەيتىن قۇزىرەت مەملەكەت تاراپىنان مادەنيەت مينيسترلىگىنە بەرىلگەن عوي. «مينيسترلىك قايدا قاراپ وتىر؟» دەيسىز. مينيسترلىك كۇرەسىپ جاتىر. وسىدان 3 جىل بۇرىن وسى سالاعا باسشى بولىپ كەلىسىمەن، مۇحامەدي ۇلى وزىنە ءتان اڭعالدىقپەن ءا دەگەننەن الگىندەي ەكراندا قازاقتى كەمسىتۋشىلەرگە دۇرسە قويا بەردى، اشىقتان-اشىق اتتارىن اتاپ. «تىم اشىق كەتتى-اۋ!» دەدىك. ايتقانداي-اق ارانىڭ ۇياسىنداي گۋ ەتتى كينو سالاسى. ارىستانبەكتى تالاپ تاستادى. ويتكەنى، ونداعان جىل بويى قالىپتاسقان جۇيەنى ءبىر كۇندە وزگەرۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. قازاقتى سۇمىرەيتىپ كورسەتىپ، وسى «شىندىعى» ءۇشىن شەتەلدە بايگە الا باستاعان شالالار، ەل بەدەلىن ەمەس، بايگەنى عانا ويلاپ، العان بەتتەرىنەن قايتار بولمادى. حالىق قاراجاتىنا كينو تۇسىرەدى. ءبىراق كينودا سول حالىقتىڭ مۇددەسىن قورعامايدى. ونداي فيلمدەردى حالىق قالاي قابىلداماق؟! ارينە، قابىلدامايدى. ەندەشە، ونداي فيلمدەر وندىرىسكە نەگە كەتەدى دەگەن سۇراق تۋادى. ءاربىر كينوجوبا قابىلدانار تۇستا ۇلتتىق مۇددە ۇستەم شىعىپ وتىرسا، ارينە، ونداي كورەرمەن حالىققا كەرەگى جوق فيلمدەر وندىرىسكە كەتپەس ەدى. ۇلكەن قارجى مەن ۇشقىر ونەر توعىسقان بۇل سالا – كينو سالاسى، قاشاندا، رۋحاني، يدەولوگيالىق كۇرەس الاڭى. بولا دا بەرمەك. ۇلتتىق پەن ۇلتسىزدىق شارپىسقان كۇرەس الاڭى. مەملەكەتتىك مۇددە، پاتريوتتىق تاقىرىپتار ءۇشىن تاباندى كۇرەس الاڭى بولا بەرمەك. تاباندى كۇرەس بولسا، تاماشا جەمىس تە بولادى. سوڭعى ءۇش جىلدا قازاق كينوسىندا جاڭا ترەند – تاماشا تاريحي تاقىرىپتار بوي كورسەتتى. كورەرمەندەر ءۇشىن كوزايىم بولعان «امانات»، «الماس قىلىش»، «اناعا اپارار جول»، «قۇنانباي» فيلمدەرى ومىرگە كەلدى. بۇل فيلمدەردى قازاق كورەرمەنى جاقسى قابىلدادى. كورەرمەن ىقىلاسىنا بولەنۋدە، اسىرەسە، «الماس قىلىش» ءفيلمىنىڭ ورنى ەرەكشە بولدى. رۇستەم ءابدىراش تۇسىرگەن بۇل كينوداستان ۇلتتىق سانانى ءدۇر سىلكىندىردى. ەگەر، بۇرىن كينوتەاترلارعا جاستار عانا باراتىن بولسا، بيىل جاستار تۇرماق «الماس قىلىشتى» كورۋگە كينوتەاترلارعا اقساقال اعا بۋىن دا اعىلدى. ولار اقپارات قۇرالدارىندا اعىل-تەگىل پىكىرلەر ءبىلدىردى.
ەڭبەك ەرى، ايگىلى اكتەر ءاسانالى ءاشىموۆ: «بۇل ءفيلمدى كورىپ ارقالانىپ قالدىم.كارتيناداعى «الاش! «الاش!» دەپ ۇرانداعان بەينە جادىمدا ۇزاق ساقتالارى ءسوزسىز.مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ باعىتى دۇرىس.ەڭ باستىسى، قيىندىقتارعا، كەدەرگىلەرگە قاراماستان ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن وسىنداي دۇنيەلەردىڭ ومىرگە كەلۋىنە بارىنشا ات سالىسىپ ءجۇر» دەپ اعىنان جارىلدى. حالىق كاحارمانى باقىتجان ەرتايەۆ: «ەكراندا اتا-بابالارىمىز مايدانداسىپ جاتقاندا، ءوزىم دە ورنىمنان اتىپ تۇرىپ سول شايقاسقا كىرىپ كەتكىم كەلدى!» دەيدى.
ايتۋلى اقىن يرانعايىپ: «جانىم راحاتتانىپ كورگەن ءفيلمىم وسى بولدى.وتە ريزامىن. وسى ءفيلمدى جوسپارلاعان جوعارى بيلىككە، مينيسترگە، «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنا، وسى فيلمگە قاتىسقان بۇكىل ۇجىمعا شىن جۇرەكتەن ۇلكەن العىس بىلدىرەمىن!» دەپ تەبىرەندى كورسەتىلىمنەن كەيىن. «دەنساۋلىعىما قاراماستان ەكى رەت بارىپ كوردىم!» دەيدى ءبىزدى قۇتتىقتاعان اعا جازۋشى ءسابيت دوسانوۆ.
ايتۋلى قايراتكەر امالبەك تشانوۆ اعىل-تەگىل سەزىمىن «تۇركىستان» گازەتى بەتىندە اقتاردى. تالعار اۋدانىنىڭ بۇرىنعى اكىمى كەنجەبەك وماربايەۆ: «كينوتەاتردان ءوزىمنىڭ قازاق ەكەنىمە قۋانىپ ماقتانىپ شىقتىم!» دەيدى تەلەفون شالىپ. جاستاردىڭ ءبىر كوسەمى، ساياساتكەر مۇحتار تايجان بولسا: «ءبىر كورگەندە تويماي قالىپ، ەكى رەت بارىپ كوردىم!» دەيدى.
الەۋمەتتىك جەلىدە باحىتجان رىسداۋلەتوۆ اتتى كورەرمەن «الماس قىلىشتى» كورگەننەن كەيىن:
«يا، اللا! مىڭ دا ءبىر شۇكىر! مەن قۋانام وسى ەلدە تۇرعانىما! باس يەم مىنا بايتاق دالاما! شەيىت بولىپ كەتكەن قايران بابالارىم! ەلىمنىڭ باعىن باسىنان تايدىرا كورمە! ءامين!» دەپ تەبىرەنەدى.
وسى كينوجوبا بارىسىندا ءبىز ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ قامقورلىعىن سەزىپ وتىردىق. پروكاتتىق «الماس قىلىشتان» بولەك تەليەۆيدەنيەگە ارنالعان 10 سەريالاق «قازاق ەلى» نۇسقاسىن قوسقاندا بۇل جوبا ۇلكەن قاراجاتتى قاجەت ەتتى. مينيستر مۇحامەدي ۇلى، فيلم رەجيسسەرى رۇستەم ءابدىراش، پروديۋسەر ارمان اسەنوۆ قاراجات ىزدەپ سابىلىپ كەتتى. وسى تۇستا بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ، الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باۋىرجان بايبەك ۇلكەن ازاماتتىق جاسادى. فيلمگە قىرۋار كومەك كورسەتتى. ناتيجەسىندە فيلم مەرزىمىنەن كوپ كەشىكسە دە ساپالى شىقتى. تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر. تاريحى شىندىقتان ونشا الىستاماي شىنايى سەناريي جازىپ شىعۋ تيمۋر جاقسىلىقوۆ، رۇستەم ۇشەۋمىزگە وڭاي تۇسكەن جوق. دەسەك تە نەگىزگى سالماق رەجيسسەرگە ءتۇستى. اقىن وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن، انا ءتىلى، ادەبيەتى، تاريحىنان مول حاباردار رۇستەم وسى كينوجوبادا ءوزىنىڭ كينورەجيسسۋراداعى ۇلكەن كاسىبي دەڭگەيىن جارقىراتا كورسەتتى. شىڭدالعان سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگىن تانىتتى. بۇعان دەيىن رۇستەم ەلباسى ءومىرى تۋرالى اسا كۇردەلى كينوجوبانى ابىرويمەن اتقارىپ شىققانى بەلگىلى. سول تاجريبە رۇستەمنىڭ «قازاق حاندىعىن دا» ابىرويمەن الىپ شىعۋىنا سەپتىگىن تيىگىزدى.بىرىنشىدەن رۇستەم اكتەر تاڭداۋدا قاتەلەسپەدى. دوسحان جولجاقسىنوۆ، ەركەبۇلان دايىروۆ، قايرات كەمالوۆ، بەكبولات تىلەۋحانوۆ، دىنمۇحامەد احيموۆ، مادينا ەسمانوۆا، ىڭكار ءابدىراش، قالىعاش مۇحامەدجانوۆا يىسبەك ءابىلماجينوۆ مەيىرحات امانگەلدين ورىنداعان رولدەر كورەرمەن جۇرەگىنەن ويىپ ورىن الدى. فيلم كومپوزيتورى ءابىلقايىر جاراسقاننىڭ ءار تاريحي كورىنىستى ۇلتتىق ناقىشتى ءان - سازبەن ارلەۋى «قۇلاقتان كىرىپ بويدى الدى»، اسەرلى شىقتى. سۋرەتشىلەر ءسابيت قۇرمانبەك، ءومىرزاق شمانوۆ جۇمىسى كوزگە ۇرىپ تۇر. كيىم سۋرەتشىسى اجار اۋباكىروۆا حاندار مەن بي، باتىرلاردى سول داۋىرگە ساي قانداي ءساندى كيىندىرە بىلگەن!!! وپەراتورلار پلوتنيكوۆ، ماسلوۆ، قويشىمانوۆ كامەرالارى، ءسوز جوق، ەكراندا سيرەك جىرلاناتىن كوشپەندىلەر ستيحياسىن ۇلى دالا بولمىسىنا ساي كوزى تويارلىق قالىپتا بەرە بىلگەن. سالماقتىڭ ۇلكەنى، ءسوز جوق، اسانقايعىنىڭ مونولوگىنەن باستاپ بيلەر مەن حانداردىڭ اۋىزىنا سالاتىن سوزدەرگە ءتۇستى. ءبىز، فيلم سەناريي اۆتورلارى، ەڭ بىرىنشىدەن، وسى تاريحي كينوداستاندا رۋحى قوزعالاتىن اسانقايعى، كەرەي، جانىبەك، ءابىلقايىر، قوبىلاندى، ەسەنبۇعا، اقجول بي، ءرابيا حانۋم، جاحانبيكە، ايىمبيكە، قاسىم سۇلتان، بۇرىندىق سۇلتان ءتارىزدى الاش ءۇشىن اياۋلى تۇلعالاردىڭ اۋىزىنا ءسوز سالاردا ولاردىڭ ارۋاقتارىنان قورىقتىق. حالىق جادى ول ارۋاقتاردى جۇزدەگەن جىلدار بويى ءوز جۇرەگىندە قالاي ايالاپ كەلسە، ءبىز دە سونى شاشىپ شايقاپ الماي، بۇگىنگى ەكراندا سول قالپىندا قايتا «تىرىلتۋگە» كۇش سالدىق. بۇل وتە اۋىر، سالماعى قورعاسىنداي جاۋاپكەرشىلىك ەدى، وتكەنىمىز الدىندا دا، بۇگىن مەن بولاشاعىمىز الدىندا دا. الايدا، جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل. سەناريستەر مەن رەجيسسەر جۇمىلا، قۇلشىنا جۇمىس ىستەدىك. ەشكىم ايانىپ قالعان جوق. ءتۇسىرىلىم الاڭىندا بولعان تالانتتى رەداكتور ەرلان تولەۋتايعا دەيىن اكتەر اۋزىنان شىعار ءاربىر ءسوز ءۇشىن ايانبادى.
كينو ۇجىمدىق ونەر. وركەستر دەۋگە بولادى. ايىرماسى ديريجەر ورنىندا رەجيسسەر تۇرادى. ءبارى رەجيسسەرگە بايلانىستى.ديريجەر تالانتتى وركەستر قۇراي الماسا تاماشا مۋزىكا شىقپايدى. بۇل فيلم رۇستەمنىڭ كينورەجيسسەرۋدا كەمەلدىككە كوتەرىلگەنىن كورسەتتى. ارينە، «الماس قىلىشتا» مۇلدەم ءمىن جوق دەي المايمىز. الايدا، ءفيلمنىڭ 90 پايىزى كورەرمەندى قاناعاتتاندىرسا، قالعانىن كەشىرۋگە بولادى.
«الماس قىلىش» تۋرالى بەلگىلى كينوسىنشى گۇلنار ابىكەيەۆا «وتاندىق تاريحى تاقىرىپتا توپجارعان فيلم بولدى» دەپ قورىتقان ەكەن. كينو ونەرىنىڭ ءبىر جانكۇيەرى رەتىندە ءبىزدىڭ دە قورىتقانىمىز بار. بىزدىڭشە، ەلباسى يدەياسىمەن ومىرگە كەلگەن وسىناۋ كينوجوبا – «الماس قىلىش» ءبىر نارسەنى انىق كورسەتتى. «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ ەندىگى جەردە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولىپ وتىرسا گولليۆۋدتىك دەڭگەيدە كەڭ تىنىستى تاريحي بلوكباستەرلەر تۇسىرە الاتىنىن كورسەتتى. «قازاقفيلمدە» الەمدىك دەڭگەيدە جۇمىس ىستەي الاتىن شىعارماشىلىق پوتەنسيال بار ەكەنىن كورسەتتى.
ەندىگى جەردە كينومىز وسى باعىتتان تايماي، ماقالا باسىندا ايتىلعانداي، كەڭەستىك كەزەڭنەن قالعان كەلەڭسىزدىكتەردەن ارىلىپ، ۇلت مۇددەسىنە تولىق بەت بۇرۋى كەرەك. ۇلت مۇددەسىنە جۇمىس ىستەۋى كەرەك. كينوگەرلەر ۇلتتىق پاتريوتتىق يدەيا توڭىرەگىندە توپتاسۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن قازاق كينوسى ءوز پروكاتىن، قازاقستان پروكاتىن جاۋلاپ الۋعا كۇش سالۋى كەرەك. ول ءۇشىن بۇكىل كينووندىرىس ەڭ الدىمەن وتاندىق كورەرمەن سۇرانىسىنا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. ەڭ الدىمەن وتاندىق كورەرمەن مۇددەسىن قاناعاتتاندىرۋى ءتيىس. شەتەلدىك كينوفەستيۆالدەر مۇددەسى ەكىنشى ورىندا تۇرۋى كەرەك.سوندا عانا كينوعا سالىنعان ماتەريالدىق شىعىن يدەولوگيالىق رۋحاني ديۆيدەند بولىپ قايتارىلادى. ول، از با؟! قازاق كينوسى قازاقستانعا جۇمىس ىستەپ جاتسا، قازاقستاننىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا ۇلەس قوسقانى بولماي ما!! ەڭ ۇلكەن بايگە سول – ءوز كورەرمەنىڭنىڭ قۇرمەتى ەمەس پە؟! وسى باعىتتا، تەك وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن مەزگىل جەتتى. وسى ورايدا بۇگىندە كينو سالاسىندا وڭ وزگەرىستەر بولىپ جاتقانىن ايتۋ ورىندى. سالادا قازاق كينوسىن قازاق كورەرمەنىنە بۇرۋ ساياساتى ءجۇرىپ جاتىر. وعان مىسال رەتىندە سوڭعى جىلدارى جوعارىدا اتالعان فيلمدەردەن دە بولەك وندىرىستەن شىققان، نەمەسە وندىرىسكە ەندى كەتىپ جاتقان جوبالاردى شولىپ وتسەك تە جەتكىلىكتى.
قازاق ءتارىزدى وتىزىنشى جىلدارداعى ويراننان جەر بەتىنە شاشىلىپ كەتكەن حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ەلگە ورالۋى ۇلتتىق ۇيىسۋدىڭ ۇلكەن ءبىر وزەكتى تاقىرىبى.درامالىق تاقىرىبى.وسى تاقىرىپتى اشىق قوزعاعان ەكى فيلم بيىل وندىرىستەن شىقتى. جاقىندا ولار كورەرمەنمەن قاۋىشپاق. ونىڭ ءبىرى – سەنارييىن نۇرلان سانجار جازعان، رەجيسسەر ءسابيت قۇرمانبەك تۇسىرگەن «ورالمان» ءفيلمى دە، ەكىنشىسى – سەنارييىن وسى ماقالا اۆتورى جازعان، جاس رەجيسسەر بەگارس ەلۋبايەۆ تۇسىرگەن «وازيس» ءفيلمى. بۇل ءفيلمنىڭ ەكەۋى دە ەڭ الدىمەن قازاق اۋديتورياسىنا ارنالعان. سويتە تۇرا وزگە اۋديتوريانى دا بەيجاي قالدىرمايتىن درامالىق تۋىندىلار. قازاقتىڭ كەشەگى، بۇگىنگى اششى تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەن تۋىندىلار. سەنارييىن ايتۋلى دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆ جازىپ، جاس رەجيسسەر نۇرگەلدى سادىعۇلوۆكە سەنىپ تاپسىرعان «بالۋان شولاق» ءفيلمى دە وندىرىستە، جىل اياعىندا دايىن بولماق.بۇل جوبا دا قازاق كورەرمەنىنە كوزايىم بولار دەگەن ۇمىتتەمىز.
بۇگىنگى قازاق كينوسىنىڭ جەتەكشى رەجيسسەرى ساتىبالدى نارىمبەتوۆ «اماناتتا» قوزعالعان كەڭەسارى تاقىرىبىن يانۋشكيەۆيچ تۋرالى كينوجوبادا تاعى دا قولعا الماق. پولياك كوزىمەن قاراعاندا 19 عاسىرداعى قازاق قاۋىمى سەنارييدە قىزىق سۋرەتتەلگەن. رەجيسسەر قۋات احمەتوۆ كوپ جىلداردان بەرى ەكراندا ءاسانالى ءاشىموۆ سومداپ كەلە جاتقان كۇرەسكەر چەكيست بەينەسىن ودان ءارى جالعاستىرماق. ايگىلى اكتەر بۇ درامادا ءومىردى كورە-كورە كوسەمگە اينالعان كارى چەكيست رولىندە بۇگىنگى زامانعا دەگەن ەرەكشە فيلوسوفيالىق كوزقاراسى بار كەيىپكەردى سومدايدى.
فيلمدەرى وتاندىق پروكاتتا جاقسى جۇرەتىن، «جاۋجۇرەك مىڭ بالانى» تۇسىرگەن تالانتتى رەجيسسەر اقان ساتايەۆ بيىل «ءتوميريستى» قولعا الدى. الەمگە ايگىلى بۇل تاقىرىپ، ەگەر اقان رەجيسسەر امان-ەسەن الىپ شىعا السا، ۇلى دالانىڭ رۋحىن كوتەرەر تاعى ءبىر تاريحي جوبا بولار دەپ ۇمىتتەنەمىز. ودان كەيىن احان الداعى جىلى تاۋەلسىز قازاقستان جىلناماسىنىڭ ءبىر جارقىن پاراعى استانانىڭ ومىرگە كەلۋ تاريحى تۋرالى فيلمگە كىرىسپەك. اۋىر دا بولسا، ايشىقتى تاقىرىپ. بيىل ماڭعىستاۋدا جاڭابەك جەتىرۋوۆ تۇسىرگەن ءابىش كەكىلبايدىڭ «شىڭىراۋ» حيقاياتى دا وتاندىق كورەرمەندى بەيجاي قالدىرماۋعا ءتيىس.
قازاقستاندىق كورەرمەنگە كەڭ تانىمال رەجيسسەر ەرمەك تۇرسىنوۆ ءوز سەنارييى بويىنشا «كينومەحانيك» اتتى ءفيلمدى، بەلگىلى جۋرناليست تولەگەن بايتۇكەنوۆ «شالاقازاق» اتتى ءفيلمدى تۇسىرۋگە كىرىستى.
تانىمال اكتەر رەجيسسەر بولات قالىمبەتوۆ بيىل بەلگىلى جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەكتىڭ «قاسقىر ادام» حيكاياتى بويىنشا «تالان» اتتى كينودراما اياقتادى.
بۇل تىزىمدە ءبىز «قازاقفيلم» قولعا العان جوبالاردى تۇگەل قامتىدىق دەي المايمىز. الايدا، وسىناۋ تولىق ەمەس اتاۋلاردىڭ وزىنەن مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ قولاستىنداعى «ءقازاقفيلمنىڭ» بيىل بەتىن نەگىزىنەن ەل قۇلاعىن ەلەڭ ەتتىرەتىن تاقىرىپتارعا بۇرعانىن كورەمىز. بۇلايشا، كينوستۋديا بەتىن وتاندىق كورەرمەنگە بۇرسا، وندا وتاندىق كورەرمەن دە بەتىن قازاق كينوسىنا بۇرماق. بۇل بىرلىكتەن مەملەكەتتىك مۇددە ۇتارى حاق. ۇلتتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ قوزعالىسى ۇتارى حاق.
سماعۇل ەلۋبايەۆ
