الەمدىك اقپارات قۇرالدارى سوڭعى كەزدەرى تۇركياداعى ساياسي جاعدايلاردىڭ تىم كۇردەلەنىپ بارا جاتقانىن ءجيى جازۋدا. ءتۇبى ءبىر تۇركى ەلدەرى ءۇشىن كەيبىر ماسەلەلەردە ونىڭ كەرى اسەرى دە بولماي قالىپ جاتقان جوق. وسى ورايدا، ق ر ۇعا اكادەميگى، ق ر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى، حالىقارالىق ال-حورەزمي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، بەلگىلى قوعام قايراتكەرى اسقار جۇمادىلدايەۆ ەلىمىزدەگى بۇرىنعى قازاق-تۇرىك ليسەيلەرى، بۇگىنگى «ءبىلىم» يننوۆاسيالىق مەكتەپتەرى مەن حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن تۇرىك ۇستازدارىنىڭ بولاشاق تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە. سەبەبى، 20-25 جىلدان بەرى قازاق توپىراعىندا تۇرىپ، ءبىلىم بەرىپ كەلە جاتقان ۇستازدار ءماجبۇرلى تۇردە ەلىنە قايتارۋ قارساڭىندا تۇر. ال ول مامانداردىڭ ەلىنە ورالعاندا، الدىنان نە كۇتىپ تۇرعانىن ويلاساڭىز، قۇيقا تەرىڭىز شىمىرلايدى، - دەپ جازادى قازاق ادەبيەتى.

– اسقار اعا، قازاق-تۇرىك لي­سەي­ل­ەرى جايلى پىكىرىڭىزدى بىلەمىز. قا­زاق­ستاندا ەكى مەكتەپ بولسا، سونىڭ ءبىرى – قازاق-تۇرىك ليسەيلەرى دەپ باعا­لا­عان ەدىڭىز. وسى ليسەيلەردىڭ مۇعا­ءلىم­دەرىنە قاتىستى سوڭعى كەزدەرى الىپ-قاشپا اڭگىمەلەر كوپ. ءدال قا­زىرگى ۋاقىتتا قازاقستان تاراپى وسى جاعدايعا بايلانىستى قانداي ارەكەت ەتۋى كەرەك؟
– ءبىزدىڭ وتىرعان جەرىمىز ءسۇ­لەي­مەن دەميرەل ۋنيۆەرسيتەتى دەپ اتا­لادى. بۇل – 1996 جىلى اشىل­عان. مەن ۋنيۆەرسيتەتكە 2005 جىلدارى كەل­ءدىم. سول كەزدە ەلۋدەن استام ءتۇ­رىك ۇستازى بولاتىن. ءقازىر وسى­لار­دىڭ 20-30-ى عانا قالدى. قال­عانىنىڭ بارلىعى ساياسي جاع­دايعا باي­لانىستى جان-جاققا كەتىپ قال­دى. بۇل مەنىڭ جۇرەگىمدى اۋىرتادى. مەنىڭ تۇرىك اعايىن­دارمەن جۇمىس ىستەگەنىمە تالاي جىل بولدى. ولار­دان ءبىر جامان­شىلىق كور­گەنىم جوق، جامان پي­عىلىن دا سەزگەنىم جوق. ءبىز سويلەس­كەندە مۇعالىمدەردىڭ بارلىعىمەن ماتەماتيكا، فيزيكا جايلى سويلەستىك. ءبىر رەت بولسىن نە ءدىن جايىندا، نە ساياسات جايلى ءسوي­لەسكەنىمىز جوق. مەن بۇلاردان تەك قانا پايدا كوردىم. اقىلدى، پا­راساتتى، ەڭبەكقور جىگىتتەر. سوڭ­عى كەزدە بۇلاردى «گۇلەنشى» دەپ ايتىپ ءجۇر. سوسىن مەن گۇلەن دە­گەن كىم ەكەن دەپ، ينتەرنەتتى قا­راپ كوردىم. سوندا مىنانى بايقا­دىم. كۇنى كەشە ەلىمىزدە يسلام ىن­تىماق­تاستىعى ۇيىمىنىڭ عى­لىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ءبىرىنشى ءسامميتى ءوتتى. بۇكىل يسلام الە­ءمىنىڭ ءبىرىنشى باسشىلىعى قا­زاقستانعا كەلىپ، ونى ەلباسى قا­بىل­داپ، ارنايى ءسوز سويلەدى. ەلبا­سى ءوز سوزىندە يسلام الەمىن عىلىم مەن تەحنولوگيانى تەرەڭ يگەرۋگە، وزىق ەلدەر قاتارىنا ۇمتىلۋعا شاقىردى. مىنە، مەن وسى باعىتتى قوس قولداپ قولدايمىن. الگى گۇلەن اق­ساقالدىڭ پىكىرى دە وسىعان سايادى. ول نە دەيدى؟ «يسلامنىڭ وركەنيەت­كە قوسقان ۇلەسى زور. ول بەلگىلى. ال­­­گەبرا، مەديسينا، وپتيكا يسلام الە­مىنەن شىقتى. مۇنىڭ ءبارى قان­شا جىل بۇرىن بولعان. نەگە وسى كۇنى مۇسىلماننىڭ بالاسى تەح­نولوگيالىق جاڭالىق اشا ال­مايدى؟ نەگە جاراتىلىستانۋ سا­لا­سىندا جەتىستىككە جەتە المايدى؟ ءبىز ءدىني سحولاستيكادان بويىمىزدى اۋلاق ۇستاپ، فيزيكانى، ماتەما­تي­كانى وقىتۋىمىز كەرەك». وسى ءپى­كىر­لەردەن قازاققا، ءبىزدىڭ ءبىلىم الىپ جاتقان ۇرپاققا تيەر زيانىن كورىپ تۇرسىز با؟ بۇل تۋرالى ماسە­لە­ءنى كەشە ەلباسىنىڭ ءوزى دە، ءوز­بەك­ستان پرەزيدەنتى ميرزيويەۆ تە ايتتى.
وسىندا جۇرگەن تۇرىك جىگىتتەرگە كە­لەتىن بولساق، مەن ولاردان تەك قا­نا جاقسى اڭگىمە، جاقسى ۇمتى­لىس، جاقسى كومەك كوردىم. اسىرەسە، ءبىز­ءدىڭ بالالارعا ارنالعان.
«قازاقستاندا ەكى مىقتى مەك­تەپ بولاتىن بولسا، ونىڭ ءبىرى – فيز­مات، ەكىنشىسى – قازاق-تۇرىك لي­سەيى» دەگەن پىكىردى بۇگىن دە قاي­تالاپ ايتامىن. جىل سايىن ءدۇ­نيە­جۇزىلىك وليمپيادالار وتەدى. في­زيكا، ماتەماتيكا، حيميا، بيو­­لو­گيا، باعدارلامالاۋ سالاسى بويىنشا جىل سايىن ءار مەملەكەتتەن 5-6 ادام­­نان قاتىسادى. الەمدىك دەڭ­گەي­دەگى حالىقارالىق وليمپيادا ول وتە جوعارى دەڭگەي. مەن ون بەس جىل بولدى، سول وليمپيادانىڭ ءتو­راعاسى بولىپ كەلەم. سوندا مە­ءنىڭ بايقاعانىم، نەگىزىنەن جىل سايىن كتل مەن فيزمات وقۋشى­لا­رى جەڭىمپاز بولادى. نەگىزىنەن، ۇتا­تىن وسى ەكى مەكتەپ. تمد ەل­دە­ءرىن الىپ قاراساق، وليمپيادادان ءبى­ءرىنشى ورىندا ورىستار، ەكىنشى ورىن­دا ۋكراين، سودان سوڭ قازاق­ستان. تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر ءىشىن­دە قازاقستان ءبىرىنشى ورىندا. ءبىر تاڭدانارلىعى، كەيدە تۇركيا ءبىز­دەن كەيىن قالىپ تۇرادى.
– بۇل قىزىق دەرەك ەكەن. نەگە دەپ ويلايسىز؟
– مەنىڭ ويىمشا، تۇرىك اعا­يىن­­دار ءبىزدىڭ ەلدە جاقسى جەتىس­تىك­كە جەتەدى. ويتكەنى، ول ءبىزدىڭ باۋىر­مالشىلدىعىمىزدىڭ كورى­ءنىسى. ءبىزدىڭ بالالاردىڭ اقىل­دى­لى­عى. ەكىنشىدەن، تۇرىكتىڭ ءبىزدىڭ با­لالارعا دەگەن كوزقاراسىنىڭ دۇرىستىعى. تۇرىكتىڭ مەنەدجمەنتى مەن ىسكەرلىگى ۇنايدى. كوپ ادام بۇ­لار­دى ساۋدادا ءجۇردى دەپ ايتادى. ون­دايلار دا بار، ءبىراق ولاردا نە­گىزىنەن عالىمدار مىقتى. كوبى شەت­تە ءجۇر. مۇعالىمدەرى، پەداگو­گي­كاسى مىقتى. ءبىر ريزا بولاتىنىم، كوپ­تەگەن قازاقتىڭ عالىم جىگىت­تەرىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جا­سادى. تاعى ەكى-ۇش جىگىتتى مى­سال­عا كەلتىرەيىن، استانادا مۋامەر گۇل دەگەن جىگىت بار. بۇرىن ءاقتو­بەدە ىستەگەن. جۇرگەن جەرىندە ىلعي جەڭىمپازدار شىعارىپ ءجۇردى. گار­ۆاردقا تۇسكەن ءبىرىنشى قازاق – وسى مۋامەر گۇلدىڭ وقۋشىسى. بۇكىل عىلىمي بايقاۋلاردا ۇتقاندار وسى مۋامەر گۇلدىڭ بالالارى. مەن كە­زىندە ايتىپ ەدىم، ەگەر اقتوبەنىڭ اكى­ءمى «قۇرمەتتى ازامات» اتاعىن بەرە­ءتىن بولسا، ءبىرىنشى وسى مۋامەر گۇل­گە بەرۋ كەرەك. ويتكەنى، ونىڭ اق­توبە وڭىرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرە­سەن.
تاعى دا بايرام كەنجە دەيتىن بيو­لوگ ازامات بار. ول دا ءقازىر ءماج­بۇرلىكتەن شەتەلگە كەتىپتى. بيو­لوگيادان شىققان جەڭىمپاز­دار­دىڭ بارلىعىن سول دايىندادى. ال فاتيح شاحين دەگەن ماتەماتيك قانشاما جەڭىمپازدار شىعاردى. يسمايل گەزەن دەگەن ينفورماتيكا ءپانىنىڭ مىقتى ءمۇعالىمى بار. سوندا ويلاپ قاراساڭىز، بۇلاردىڭ بار­لىعى ماتەماتيك، فيزيك، بيولوگ، پروگرامميست ماماندار. وسى جىگىتتەر قازاقستانعا 90 جىلدارى كەلدى. 20-23 جاستاعى جاس جىگىتتەر عوي. ايتپاقشى، وسىلاردىڭ جار­تىسى قازاقستاندا وقىعان. 1993-95 جىلدارى تۇركيادان كوپ ستۋ­دەنت­تەر كەلگەن وسىندا. سولاردىڭ ءبى­رازى قازاقستاندا وقىدى. كەيبىرى ەلدە قالدى، كەيبىرى قايتىپ كەتتى. مەن بىلەتىن 23 جىگىتتىڭ، قۇداي ءبى­لە­ءدى، جارتىسى قازاقستاندا وقى­عان. قازاقشاسى كەرەمەت. بۇلاردىڭ قۇجاتى بولەك دەمەسەڭىز، قازاققا ءسىڭىپ كەتكەن. ولاردىڭ بالا-شا­عاسى دا وسىندا، قازاقشا جاقسى ءسوي­لەيدى. كەزىندە قازاقستانعا نە­مىستەر، گرەكتەر، شەشەندەر، ۋك­رايندەر، كارىستەر، ۇيعىرلار ءتۇرلى جاعدايلارمەن جەر اۋىپ كەلدى عوي. سونىڭ ءبارىن قازاقتار باۋىرىنا باستى. ال ەندى ءقازىر اينالدىرعان 20-30 تۇرىك باۋىرىمىز بار ەكەن، نە­گە سوعان قازاق اراشاشى بولا ال­مايدى؟.. جالپى، ادامي تۇرعى­دان دا كەلگەندە دە ءبىزدىڭ تولىق قۇقى­مىز بار. تۇرىك وكىمەتىنىڭ وتىنىشىنە ەلباسى وتە كورەگەندىك تانىتتى. قاي­ءسىبىر ەلدەر سەكىلدى ليسەيلەر­ءدىڭ تامىرىنا بالتا شاپساق، ەلدى­گى­مىزگە سىن بولار ەدى. ەندى سول لي­سەي­لەردە ءبىلىم بەرىپ جۇرگەن تۇرىك باۋىرلارعا اراشا بولماساق، ەلىنە ورالعان سوڭ ولاردىڭ بولاشاق تاعدىرى قالاي بولادى؟ بوسقىندار كەلسە، «ءۇي بەر، كۆوتا بەر» دەپ سۇ­راي­دى عوي. بۇلار ەشتەڭە سۇراپ وتىر­عان جوق. تەك قانا ۆيزاسىن ۇزار­تۋعا سوزۋعا قولۇشىن بەرسەك… ولار­دىڭ قازاقستاندا تۇرعانىنا 20-25 جىل بولدى. جىل سايىن ۇزار­تىلاتىن ۆيزانى بيىلدان باس­تاپ توقتا­تىپتى. ەلىنە بارسا، ءتۇر­مەگە قا­ماي­دى. مەنىڭ بىلەتىنىم – بۇلار­دىڭ ساياساتقا، دىنگە قاتىسى جوق. كەرىسىنشە، ءوز ىشىمىزدەگى ءتۇرلى ءدىني سەكتالاردى تىيىپ الساق تا جەتەر ەدى.
– كەشەگى جيىندا ەردوعان عى­لىم­عا، بىلىمگە كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك دەپ ءسوز سويلەدى. بۇگىنگى تۇركياداعى جاع­داي، ونىڭ ىشىندە مۇعالىمدەردىڭ سوت­تالۋى، ۇستازدىق ەتۋ ليسەنزيا­سىنان ايىرىلۋى، جۇزدەگەن جارا­تى­لىستانۋ باعىتىنداعى ليسەيلەر­ءدىڭ، جوو جابىلۋى، سونىمەن قاتار تۇركيادا عانا ەمەس، شەتەلدەردە، سو­نىڭ ىشىندە يسلام ەلدەرىندەگى ءتۇ­رىك مەكتەپتەرىنىڭ جابىلۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ءسوز بەن ءىستىڭ قاي­شىلىعىنىڭ كورىنىسى ەمەس پە؟
– قاراما-قايشىلىق بار، ءبى­راق مەن بۇل تاقىرىپتى قوزعاعىم كەلىپ تۇرعان جوق. ويتكەنى، مەن ەر­دوعان مىرزانى قۇرمەتتەيمىن. ءبىز­ءدىڭ باۋىرلاس ەلدىڭ باسشىسى. ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق وسۋىنە ول كىسىنىڭ ءبىرتالاي ەڭبەگى ءسىڭدى. ءبىراق فەتحۋللاح گۇلەن مەن ەردوعاننىڭ ارا­سىنداعى كيكىلجىڭ – تۇرىكتەردىڭ ءوز اراسىنداعى ماسەلە. ساياسات­كەر­لەردىڭ اراسىندا ونداي كيكىلجىڭدەر بولادى. «ماڭگىلىك دوستىق» دەگەن جوق، مۇددەلەر عانا بولادى. تاريح­تا ەرباقان دەگەن كىسى بولعان. ەر­باقان العاش قازاقستانعا كەلگەندە قار­سى العانداردىڭ ىشىندە مەن دە بولعام. سول كەزدە 30-40 اداممەن وسىن­دا كەلىپ، بانك اشايىق، بيز­نەس جاسايىق دەدى. سول كەزدەرى ەر­دوعان ەرباقاننىڭ جانىندا ءجۇر­ءدى، سول كىسىنىڭ شاكىرتى ەكەن. ال قا­ءزىر شە؟ ساياساتكەرلەر بىرەسە اراز­داسادى، بىرەسە تاتۋلاسادى. ودان قاراپايىم حالىق جاپا شەك­پەۋ كەرەك قوي.
تۇركيانىڭ تالاي پرەزيدەن­ءتى­مەن قول الىستىم، ءبىراق تاباقتاس بول­دىم دەپ ايتا المايمىن. تۇر­عىت ءوزال كەلدى، سۇلەيمەن دەميرەل كەل­ءدى. ەلدىك ماسەلەدە ءتاۋىر اڭگى­مە­لەر ايتاتىن. دەميرەلدىڭ ەسىمىن وسى ۋنيۆەرسيتەتكە بەرۋدە ۇلكەن قول­داۋ جاساعان – پەرزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
مەن تۇرىكتىڭ ساياساتى تۋرالى ءاڭ­گىمە ايتقىم كەلمەيدى، ونىڭ ماعان كەرە­گى جوق. قازاق توپىراعىندا كىم ءجۇر­گەن جوق، امەريكالىق تا، فران­سۋز دا، نەمىس تە، جۇڭگو دا، ءشۇرشىت تە ءجۇر. نەگە وسىلاي قىزمەت قىل­ماي­دى؟ ءقازىر ستۋدەنتتەر اراسىندا ەڭ تانىمالى — سدۋ. نەگە ءبىز وسى­نى مويىندامايمىز؟
بارلىق جاعىنان دا، ادامي تۇر­عىدان دا ءبىز تۇرىك باۋىرلارعا ارا­شا ءتۇسۋىمىز كەرەك. اسىرەسە، مە­ءنىڭ ەلباسىعا ايتار ءوتىنىشىم بار. ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتكەر، ۇلكەن ديپلومات، ماماندانعان سايا­ساتتىڭ گروسسمەيستەرى ەكەندىگىن جۇرت­تىڭ ءبارى مويىندايدى. تالاي قىر­قىسقان ەردوعان مەن ءپۋتيندى دە تاتۋلاستىردى. سوندىقتان ەلى­ءمىز­دەگى ءبىلىم وردالارىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن وقىتۋشىلاردىڭ تاع­دى­رىنا ساۋلە تۇسىرەتىن جالعىز تۇلعا – ەلباسى!
بۇل مۇعالىمدەردىڭ ءبارى مىقتى ما­ماندار. مەنىڭشە، پراگما­تي­كا­لىق تۇرعىدان كەلەتىن بولساڭىز دا، ولاردىڭ جۇرگەنى بىزگە پايدالى. كەزىندە ويدان-قىردان قاشقاننىڭ ءبارى وسىندا كەلدى عوي. ءجويت تە، كا­ءرىس تە، سونىڭ بارىنە ءبىزدىڭ ەل پا­نا بولدى. ورتاسىندا قانشا جىل­دان بەرى ءجۇرمىن، تۇرىك مۇعا­لىمدەر ەشكىمگە «تازا تاقۋا بول، ءدىن ۇستان» دەپ جاتقان جوق. ال سول مۇ­عالىمدەردى ءبىز جىبەرسەك، ولار وزگە شەتەلگە بارىپ بوسقىن بولادى، ءوز ەلى تۇرمەگە قامايدى. قازاق زيالى­لارىن «جاپون تىڭشىسى» دەپ قۋ­دا­لادى عوي. ولاردىڭ بىرەۋى جا­پوندى كورمەۋى مۇمكىن. ولاردىڭ ايى­بى – جاپوندى ۇلگى تۇتۋعا بولادى دەپ ماقتاعان. بۇلاردىڭ تىرلىگى سو­عان ۇقساس. و زامان كەلمەسكە كەت­ءتى عوي، ال وسىنداي زاماندا اعار­تۋشىنى، ۇستازدى قۋدالاۋ دەگەن ميىما سيار ەمەس. قانشاما عى­لىمي جوبا جارىسى جۇزەگە اسۋدا، ال ۇستازىنان كوز جازعان شاكىرتتىڭ كۇيى نە بولادى؟ ەلىمىزدەگى ءۇشتىل­دىلىك جوباسىنىڭ جەمىسى دە سول ليسەيلەر.
– «قازاق ەلى ءوز تاۋەلسىزدىگىن جا­ريالاعاندا، ءبىر ساعاتقا جەتپەي ال­عاش دەربەستىگىمىزدى مويىنداعان – تۇركيا» دەپ ءجيى ايتامىز. ول راس تا. ءبىراق تۇركيا باسشىسىنىڭ لي­سەيلەرگە بايلانىستى ءبىزدىڭ بيلىك باسپالداقتارىنا ايتقان وتىنىشتەرى دورەكىلەۋ كورىنبەي مە؟
– ماسەلە سوندا. وعان ءبىزدىڭ ەل­­­باسىمىز اسقان پاراساتتىلىق تا­نىتتى. مەكتەپتەر قالدى، ءبىراق مامانداردىڭ دا تاعدىرىنا نەم­قۇرايدى قاراماۋىمىز كەرەك قوي. «دۇنيە – كەزەك» دەيدى. كەزىندە قا­زاقستان العاش تاۋەلسىزدىگىن جاريا­لاعاندا، تۇركيا بىزگە ۇلكەن كو­مەك كورسەتتى. 93 جىلدارداعى جىلۋى مەن جارىعى جوق قازاق­ستان­دى بىلەتىن شىعارسىز. قيىن-قىس­تاۋ كەزەڭدە كەلىپ، بۇلار قازاق بالالارىنا ءبىلىم بەرە باستادى. ەن­ءدى تۇرىك باۋىرلاردىڭ باسىنا كۇن تۋىپ تۇر. ادامگەرشىلىك پەن تۋىس­قاندىققا سالساق كەزەك – قا­زاقتىكى…
— سۇحباتىڭىزعا راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن 
باۋىرجان سەرىك ۇلى.