ءبورىلى مەنىڭ بايراعىم،

ءبورىلى بايراق كوتەرىلسە،

قوزىپ كەتەر قايداعىم  

                         ءسۇيىنباي اقىن. ءحىح ع.

ءى ءبولىم. «قاز»-دان  قازاققا

قازاق ۇلتىنىڭ اتاۋى ورتا عاسىرلارداعى ۇلى دالانىڭ توسكەيىندە ورىن العان سالتتان ورنىققان. ول سالتتىڭ تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ اراسىنا تاراعان اتاۋى – قازاقىلىق. قازاقىلىق – ورتا عاسىرلارداعى تۇركى حالىقتارىندا پايدا بولعان الەۋمەتتىك ينستيتۋت. بۇل ينستيتۋتتىڭ كونە نەگىزى ەرتەدەگى رۋ-تايپالىق قوعامداعى ەر كىسىلەردىڭ العاشقى اسكەري قوسىن قۇرۋ، اسكەري دەموكراتيا كەزەڭىنەن باستاۋ الاتىنى كامىل. «قازاقىلىق» -  قيمىل-ارەكەتتەر جيىنتىعى. ونىڭ قىسقارعان فورماسى – قازاق.

تاريحقا شەگىنىس. «قازاق» ۇعىمى، «قازاقىلىق» سالت تۋرالى دەرەكتەر ورتا عاسىرلىق جازبالاردا مولىنان كەزىگەدى. سول ءداۋىردىڭ جازبالارىندا ەلدەن ءبولىنىپ، جىراق كەتكەن كىسىنىڭ نەمەسە جۇرتتىڭ ۇستانعان ءومىر سالتىن «قازىقىلىق» دەپ اتاعان جانە ول كوبىنە دالالىق ولكەنى مەكەندەگەن ەل-جۇرتقا بەرىلگەن باعا. ايتالىق، ءحىىى عاسىردا جازىلعان اراب-قىپشاق سوزدىگىندە «قازاق» اتاۋى «ەل-جۇرتىنان ايىرىلعان، جالعىز قالعان كىسى» دەگەن ماعىنا يە بولسا، ءحىۇ عاسىردا جازىلعان جازبا دەرەكتەردە «قازاق» اتاۋى ەل-جۇرتىنان ءوز ەركىمەن نەمەسە ەرىكسىزدەن شەتتەلىپ جەكەلەگەن كىسىلەرمەن قاتار، بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك توپقا (قوسىنعا)، قاۋىمعا قاتىستى اتاۋ رەتىندە قولدانىلعان. سونىمەن قاتار شىعىستىق تاريحي ەڭبەكتەردە شاعاتاي، جوشى ۇلىستارىنان اسكەري قوسىن (توپ) قۇرىپ، «قازاق» شىعىپ كەتكەندەر تۋرالى ايتىلاتىن جازبا دەرەكتەر بار. مىسالى، شارافاددين ءالي ءيازديدىڭ ءامىر تەمىر تۋرالى جازعان «زافارنامە» اتتى تاريحي ەڭبەگىندە ءاندىجاندى بيلەگەن ءامىردىڭ بالاسى ومار شەيحتەن قازاق جاساقتارىنىڭ ءبولىنىپ، قارسىلاسى موعولستان بيلەۋشىسى قاماراددينگە قوسىلادى. سونداي-اق ءامىر تەمىردىڭ بالاسى شاحرۋحتىڭ قىزمەتىندە بولعان ابد ار-راززاك يبن يسحاك ءسامارقانيدىڭ تاريحي ەڭبەگىندە 1440-1441 جىلدارى وزبەك اسكەرىنەن «قازاق شىعىپ» كەتكەن توپ تەمىر يەلىگىنىڭ شەتكەرى ايماعى مازاندارانعا شابۋىل جاساعانى جازىلادى. ول ولكەنى «قازاق شىعىپ» كەتكەن توپتان قورعاۋ ءۇشىن شاحرۋح جىل سايىن تۇمەن باسقارعان امىرلەردى ۇستاپ، سول جاقتا قىستاپ شىعىپ وتىرۋعا ءماجبۇر بولعان. ال ءحۇ-حۇى عاسىر جازبالارىندا قازاقىلىق – جەكەلەگەن شىڭعىس تۇقىمدارىنىڭ دا باسىنان كەشكەن كۇيى. مىسالى، كوشپەلى وزبەك ۇلىسىنىڭ نەگىزىن قالاعان شايبان ءابىلقايىر حان تاعىنا كوتەرىلگەنگە شەيىن ءوزىن قولداعان ءبىر توپ امىر-بيلەرمەن قازاقىلىق ءومىر كەشەدى. سول سياقتى ورىس حاننان قاشىپ، ءامىر تەمىردىڭ قولىنا كەلگەن توقتامىس جاڭا قورعاۋشىسىنان ءبىر توپ كىسى الىپ، قارسىلاسىنىڭ جىلقىلارىنا بارىمتا جاساپ، قازاقىلىق كۇي كەشەدى.  قازاق حاندارىنا قامقورلىق كورسەتكەن موعولستان حانى ەسەنبۇعا العاشقىدا اكەسى ءۋايىس حاننىڭ تاعىنا وتىرعان ءوزىنىڭ نەمەرە اعاسى شير مۇحاممەدپەن باقتالاس بولىپ، كامەلەتكە تولعان سوڭ اعاسىنىڭ جانىنان كەتىپ قازاقىلىق قۇرادى. ونىڭ جانىنا وزدەرىن باتىر (ءباھادۇر) ساناعان موعول ۇلىسىنىڭ جاستارى قوسىلىپ، اقىر تۇبىندە ەسەنبۇعا اتادان قالعان حاندىق بيلىكتى وزىنە قايتارىپ الادى. ءحۇى عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءامىر تەمىردىڭ ۇرپاعى اتاقتى بابىر دا ءبىرشاما ۋاقىت قازاقىلىق ەتەدى.

ءحۇ عاسىردا جەكە وردا بولىپ قۇرىلعان قازاق حاندىعىنىڭ دا وسى سالتقا قاتىسى بار. «تاريح-ي ءراشيديدىڭ»  اۆتورى م.ح.دۋلاتي بىلاي دەپ جازادى: «ءابىلقايىر حان دەشتى قىپشاققا تۇگەلدەي بيلىگىن ورناتقان كەزدە جوشى اۋلەتىنەن شىققان كەيبىر تىمىسكىشىل سۇلتاندار ودان كەلەر پالەنىڭ ءيىسىن سەزىپ قالىپ، ونى ورنىنان تايدىرماق بولدى. كەرەي حان، جانىبەك سۇلتان سياقتى كەيبىر سۇلتاندار مەن باسقالار از عانا توپپەن ءابىلقايىر حاننان قاشىپ، موعولستانعا كەلدى. سول ۋاقىتتا موعولستان حاندىعىن بيلەۋ كەزەگى ەسەنبۇعا حانعا جەتكەن ەدى. ەسەنبۇعا ولاردى قۇرمەتتەپ، ولارعا موعولستاننىڭ ءبىر شەتىن ءبولىپ بەردى. ولار وسى جەردە ءقاۋىپسىز جايلى قونىس تاپتى. ءسويتىپ تىنىش ءومىر ءسۇرىپ جاتتى. ءابىلقايىر حان دۇنيە سالعاننان كەيىن وزبەكتەردىڭ ۇلىسىندا الاۋىزدىق پايدا بولدى. اركىم مۇمكىندىكتەرىنە قاراي ءقاۋىپسىز ءھام دۇرىس ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن كەرەي مەن جانىبەك حاندى پانالادى، ولار وسىلاي كۇشىن نىعايتتى. باسىندا ءوستىپ ەلدەن قاشىپ، ولاردان ءبولىنىپ جىرىلىپ قالىپ، ءبىراز ۋاقىت تارىعىپ ءارى سەرگەلدەڭدە بولعاندىقتان ولاردى «قازاق» دەپ اتادى. بۇل لاقاپ ات قازاقتارعا وسىلاي تاڭىلدى».

باراق بالالارى كەرەي مەن جانىبەك حاننىڭ سوڭىنا ەرىپ، دەشتى قىپشاقتان، ياعني مۇسىلماندىق جازبا دەرەكتەردە وزبەكيا دەپ اتالاتىن ۇلىستان ءبولىنىپ كەتكەن كەرەي مەن جانىبەكتىڭ سوڭىنا ەرگەن جۇرت وسىلايشا «قازاق» دەگەن لاقاپقا يە بولادى. بۇل اتاۋ بىزگە سىرتتان تاڭىلعان. ءوز ىشىمىزدە رۋ-تايپالاردىڭ بىرلەستىگىن قالاي اتاعىنمىز بەلگىسىز.  بالكىم، «الاش» دەپ اتاعان شىعارمىز. سەبەبى «الاش» دەگەندە ەلەڭدەمەيتىن قازاق جوق.

ءالقيسسا. بۇگىنگى تاڭدا «قازاق» ەتنونيمىنىڭ ەتيمولوگياسى تۋرالى عىلىمدا سان الۋان پىكىرلەر بار. ونىڭ ءبارىن ءتىزىپ شىعۋ كوپ ۋاقىت الادى. ءبىزدىڭ پايىمىزشا، قازاق اتاۋى «قاز» ءتۇبىر ەتىستىگىنەن تۋىندايدى. بۇل پايىمدى العاش عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن عالىم – قۇلمات ومىرالييەۆ. ول «قازاق» اتاۋىن كونە تۇركىلىك «قاز» ەتىستىگىنەن شىعارىپ، ونىڭ ماعىناسىن «ءوز بەتىنشە كۇن كورۋ» دەگەن ۇعىمعا ساي كەلەتىنىن جازعان بولاتىن. عالىم كونە تۇركى جازبالارىندا كەزدەسەتىن «قاداق بۋدۋن» تىركەسىندەگى «قاداقتى» بۇگىنگى «قازاق» ءسوزىنىڭ كونە ءتۇبىرى دەپ سانايدى. وندا «د» دىبىسى «ز»-نىڭ بالاماسى. قازاق تىلىندە «د، ز» دىبىستارىنىڭ ءوزارا اۋىسۋى ءتۇبىر سوزدەردە جەكە دارا ساقتالعان. مىسالى، «قادا قاعۋ» مەن «قازىق قاعۋ» نەمەسە  «قادالىپ سۇراۋ مەن قازبالاپ سۇراۋ» دەگەن تىركەستەردىڭ ماعىنالارى قازاق ءۇشىن بىر-بىرىنەن الىس ەمەس.

«قاز» تۇبىرىندە «بولەك كەتۋ، بولەك شىعۋ» دەگەن ۇعىمداردى بەرەتىن حالىقتىڭ كونە دۇنيەتانىمىنىڭ ىزدەرى بۇگىنگى كۇنگە ءالسىز بولسا دا ساقتالىپ جەتتى. سالىستىرۋعا دايەك رەتىندە تالاي عاسىرلار اسۋىنان  اسىپ جەتكەن، وزگەرىسكە وتە باياۋ بوي بەرەتىن حالىقتىڭ كونە نانىم-سەنىمدەرى، تۇسىنىكتەرى جيناقتالعان وتباسىنىڭ عۇرىپتىق قۇبىلىستارىنان پارالەل ىزدەۋگە بولادى. مىسالى، حالقىمىز دۇنيەدەن وزعان كىسىنى «قاز+ا بولدى» دەپ سانايدى. مۇندا «قاز+ا» ءسوزى مارقۇمنىڭ بۇل دۇنيەدەن و دۇنيەگە (باسقا، بولەك دۇنيەگە) كەتىپ بولىنگەنىن ءبىلدىرىپ تۇر. بۇل قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمىنا عانا قاتىستى ۇعىم ەمەس. دۇنيە ءجۇزى حالىقتارىنىڭ كونە ميفولوگيالىق دۇنيەتانىمىن سالىستىرا قاراستىرعان عالىمدار جەر ءجۇزىنىڭ ءار تاراپىنان تابىلعان مىسالدار ارقىلى ەرتەدەگى ادامدار دۇنيەنى، سونىڭ ىشىندە ءولىمنىڭ ءوزىن دە ماڭگىلىك ءومىردىڭ وزگەشە تۇرلەنگەن جالعاسى دەپ تانىعانىن جازىپ ءجۇر. ءداستۇرلى دۇنيەتانىم بويىنشا، ءولىم – ءبىر تۇردەن ەكىنشى تۇرگە اۋىسۋدىڭ نەمەسە ءبىر دۇنيەدەن ەكىنشى ءبىر بولەك دۇنيەگە كوشكەن كەرۋەن. جالپى، ەرتەدەگى ادامدار دۇنيەنى تۇتاس، بولىنبەس كوسموس دەپ قابىلداپ، دۇنيەدەگى جان يەلەرىن (ادام، ماقۇلىق) ءبىر دۇنيەدەن ەكىنشى ءبىر دۇنيەگە باسقا فورمالارمەن اۋىسىپ جۇرە بەرەدى دەپ ەسەپتەگەن.

مۇنداي ميفتىك تۇسىنىكتى حالقىمىزدا ەجەلدەن كەلە جاتقان  تۇساۋكەسەر عۇرپىنان دا كورۋگە بولادى. جاڭا تۋعان بالا دۇنيەدەن قايتقان اتا-بابالارىنىڭ رۋحى ارقىلى كەلەدى نەمەسە ولگەن ادام جانى باسقا تۇرگە ەنىپ قايتىپ ورالادى دەگەن تۇسىنىك كوپتەگەن حالىقتاردىڭ دۇنيەتانىمىندا بەرتىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلدى. ماسەلەن، ش.ءۋاليحانوۆ جازىپ العان  «ءولى مەن ءتىرىنىڭ دوستىعى» اتتى قازاق ەرتەگىسىندە: «اسپاندا دا ادامدار ءومىر سۇرەدى. ولار بەلدىكتى تاماعىنا تاعىنادى، جەردە، ورتادا ءومىر سۇرەتىندەر بىزدەر بەلىمىزدى بۋىنامىز، وزدەرىنىڭ بىزدەگىدەي كۇن مەن ايى، جۇلدىزى بار جەر استىنداعىلار بەلدىكتى اياقتارىنا بايلايدى»، - دەگەن تۇسىنىك بار. قايتقان كىسىنىڭ جاڭا جالعاسى جاس نارەستەنىڭ اياعىن اپىل-تاپىل باسىپ، ءوز بەتىنشە تۇرىپ-جۇرۋگە ۇمتىلعانىن ىرىمدايتىن ءراسىم – تۇساۋكەسەر عۇرپى. سول عۇرىپ ۇستىندە ورىندالاتىن جىردا تۇراقتى قايتالاناتىن «قاز، قاز، قاز بالام// قادامىڭا ءماز بولام» دەگەن جولدارداعى اق تىلەكتە ءوز بەتىمەن جۇرۋگە تالپىنعان ءسابيدىڭ تالابىنا قۋانۋ سەزىمى «قاز» ەتىستىگىمەن بەرىلگەن. (بىزدە تۇساۋكەسەردەگى «قاز» ەتىستىگىن قازاق اراسىنا كەيىن اۋىسقان اسىراندى قۇستىڭ ءبىر ءتۇرى قازدىڭ جۇرىسىنە بالاۋ ورىن العان. قازاقتار قازدى اسىراندى قۇس ەتىپ باقپاعان. ءبىز ءۇشىن قاز «اسپاندا اۋەلەپ ۇشقان» جىل قۇسى). جاس ءسابيدىڭ العاشقى ۇمتىلىسىنا  ريزا بولعان بۇل قۋانىش سەزىمىندە «قاز» ەتىستىگىنىڭ ورىن الۋى تەگىنەن-تەگىن ەمەس، ويتكەنى بۇل دۇنيەگە تىلسىم كۇشتەردىڭ قولداۋىمەن كەلىپ، العاشقى قادامىن ءتاي-تاي باسقان ءسابي حالىق تانىمىندا بوتەن دۇنيەدەن بەرگى دۇنيەگە (بۇل دۇنيەگە) ءوتتى دەگەن قۋانىشتى بىلدىرەدى. وسىنداي تۇسىنىكتىڭ نەگىزىندە حالقىمىز قازا بولعان اتا-باباسى جاڭا تۋعان نارەستە ارقىلى قايتىپ ورالادى دەپ ساناپ، قايتقان كىسىنىڭ ارتىندا اتقارىلاتىن راسىمدەر (قىرقى، جىلى) جاڭا تۋعان بالانىڭ ءوسۋ جولىندا (قىرقىنان شىعارۋ، تۇساۋكەسەر) قايتالانىپ وتىرعان. ال سول بالا ەرجەتىپ، باليعاتقا تولعان ۋاقىتتا «ازامات» بولدى دەپ، ۇيلەندىرىپ، بولەك شىعارادى. بىزدىڭشە، بۇل ءسوزدىڭ العاشقى دىبىستالۋ ۇلگىسى «قاز» ەتىستىگىنەن تاراسا كەرەك. «ا» داۋىستى دىبىسىنىڭ ىقپالىنان داۋىسسىز «ق»  السىرەپ، ءتۇسىپ قالعانداي كورىنەدى. ويتكەنى مۇنداي تىلدىك قۇبىلىس تىلىمىزدە ءجيى كەزدەسەدى. مىسالى، حاسان-اسان، حاكىم-اكىم، حايشا-ايشا، حايۋان-ايۋان، حاقى-اقى، ءحال-ال ت.ب. «ح» دىبىستالۋ جاعىنان «ق»-عا جاقىن دىبىس).

اتالمىش مىسالدار عۇرىپتىق سالتتاردى «قاز» ەتىستىگىن قازاق ەتنونيمىندەگى «ءبولىنۋ، ءوز بەتىنشە كۇن كورۋ، ەركىن ءجۇرۋ» سىندى ماعىنانى ساقتاپ قالعان كونە  ساۋىت نەمەسە قۇتى دەپ تانۋعا بولاتىندىعىن ۇعىندىرادى.

بولەكتىك ماعىنا بەرەتىن «قاز» ەتىستىگى قازاقباي، قازىبەك، قازىباي، قازىمبەك، قاز+تۋعان دەپ كەلەتىن كىسى ەسىمدەرىندە ورىن الىپ وتىرادى. بۇل ەسىمدەردى اتا-انا بالاسىنا «ەركىن، ازات بولىپ ءوسسىن» دەگەن نيەتپەن قويعان. «قازاقباي، قازىبەك، قازتۋعانداردىڭ» قازىرگى كۇندەگى بالاماسى - «ەركىن، ەرىك، ازات» دەپ كەلەتىن ەسىمدەر.

ەسىم دەمەكشى، نوعاي-قازاقتىڭ ورتاق تاريحىندا  ءوز ەسىمىمەن ەركىندىك سيمۆولىنداي بولعان تۇلعا – نوعايلى-قازاق جىراۋ قازتۋعان. ءحۇى عاسىردان باستاپ وتىرىقشى رەسەي پاتشالىعى باسىپ الىپ، جاپپاي قالا، بەكىنىس سالىپ ورنالاسا باستاعان ەدىل بويىنداعى قونىستاردان:

مەن سالمادىم، سەن سالدىڭ،

قايىرلى بولسىن سىزدەرگە

مەنەن قالعان مىناۋ ەدىل جۇرت، - دەپ، وزگە ولكەگە قونىس اۋدارىپ،  ەركىن، ازات ءومىر ءسۇرۋدى قالاعان اتاقتى جىراۋ قارعالىبويلىق («قارعالى» -اقتوبە ولكەسىندەگى وزەن اتاۋى. قارعالى+بويلىق ءسوزى بىرىككەندە «لى» قوسىمشاسى ءتۇسىپ قالىپ، جىراۋ «قارعابويلىق» دەپ اتانىپ كەتكەن. سالىستىرىڭىز: سىربويلىق، جەمبويلىلىق ت.ب.).

ءحۇىىى عاسىرداعى قازاق پەن قالماقتىڭ اراسىندا ورىن العان جاۋگەرشىلىكتە ازاتتىق پەن ەركىندىكتىڭ ۇنىندەي بولعان تۇلعا – قازداۋىستى قازىبەك. ورتا ءجۇز قازىبەك ءبيدىڭ «قازداۋىستى» دەگەن لاقابىندا «ەرلىك، وجەت، ازات ءسوزدى قازىبەك»  دەگەن ماعىنا ورنىققان. سەبەبىڭ اڭىز بويىنشا، قازىبەك بي جوڭعار قونتايشىسىنىڭ الدىندا ەشبىر قايمىقپاي جىر تولعاپ، قازاقتىڭ ازاتتىق پەن ەرلىكتى، باتىرلىقتى دارىپتەگەن مىنەز-تۇرپاتىن جىرعا قوسادى.

دەمەك، ورتا عاسىرلىق كوشپەلىلەردىڭ اراسىندا ەركىن، ازات، تاۋەلسىز تىرلىك بالاماسىنا باعالاناعان قازاقىلىق ءومىر ءسۇرۋ سالتىنىڭ ورنى ەرەكشە بولعان. سول سالتقا قۇرمەت پەن سۇيىسپەنشىلىكتى ءحىح عاسىرعا دەيىن ۇزبەي ساقتاعان بىردەن-بىر حالىق – قازاق. مۇنى كەزىندە عالىم ش. ءۋاليحانوۆ ەرەكشە اتاپ وتكەن بولاتىن. «كوچيەۆوي ستەپنياك، دليا وتليچيا وت سۆويح گورودسكيح رودوۆيچەي-سوسەدەي، ۋزبەكوۆ ي نوگايسيەۆ، گورديلسيا يمەنەم كازاكا – سۆبودنوگو ستەپنياكا، كوچيەۆوگو چەلوۆەكا»، - دەپ جازادى ول.

«قازاق» اتاۋىندا «ەركىن جۇرگەن، تاۋەلسىز ەل دەگەن» ماعىنا بارلىعىن وقىمىستى اقىن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى دا اتاپ وتكەن:

قۇرالعان ءار رۋدان قازاق باسى،

اندا بوپ قان قوسىلعان قارىنداسى.

«ەل بولىپ، ءوز ەركىمەن ەركىن جۇرگەن»

دەگەن ءسوز قازاقتىقتىڭ ماعىناسى،- دەپ جازادى شەجىرەشى اقىن.

قازاقىلىققا دەگەن قۇرمەت تۋىسقان نوعاي حالقىندا دا ساقتالعان. ولاردا «قازاقىلىق» باقىتتى سىرت ولكەدەن ىزدەۋ، قىساستىققا كەك الۋ دەگەن ۇعىمدى بەرەدى. ءتىپتى، نوعايلاردىڭ اۋىز ادەبيەتىندە ارنايى سالا بولىپ قالىپتاسقان  «قازاق جىرلارى» دەگەن جىر شوعىرى (سيكلى) بار. وندا ادام بويىنداعى تاكاپپارلىق، قورقاقتىق، ساراڭدىقتار  سىنالىپ، ادىلەتتى، ەركىن ءومىر، ءبىر سوزدىلىك سىندى قاسيەتتەر ايرىقشا دارىپتەلەدى.

العاشقى ءتۇيىن. حالقىمىزدىڭ دا جەكە ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىنا اتا-بابالارىمىزدىڭ كەڭ دالانى مەريديان بويىنشا جاز جايلاۋ (سولتۇستىك)، قىس قىستاۋ (وڭتۇستىك) اراسىندا ەركىن كوشىپ-قونىپ، ازات ەل بولۋعا ۇمتىلعان قازاقىلىق سالت-سانا ەرەكشە اسەر ەتكەن.

قازاقتىڭ اۋ باستا جۇرتتان بولەك كەتىپ، جەكە ەل بولعاندىعىن  حالىقتىڭ اۋىزشا ايتىلعان كوركەم تاريحىنا باعالاناتىن اڭىزدار دا جەتكىزەدى. اڭىزدار مازمۇنىندا ازعانا توپپەن (وتىز، قىرىق، ءجۇز) ەلدەن جىراق كەتىپ، كورشى ەلدەرگە جورىق جاساۋ ىستەرمەن اينالىسقان ەرجۇرەك، وجەت كىسىلەردىڭ ىس-ارەكەتتەرى كوركەم سۋرەتتەلىپ،  دارىپتەلەدى. ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ەل-جۇرتتان (بىردە قىرىم، بىردە بۇقارا حاندىقتارىنان، ەندى بىردە تۇركىستاننان) ءبولىنىپ شىققان شاعىن توپ (قىرىق جىگىت، وتىز ءۇش، ءجۇز جىگىت) «ۇيقىنى بۇزىپ جىلقى، كۇيمە بۇزىپ قىز الىپ»، «كوش ەلدى كوش جونەكەي شاۋىپ، ەرۋ ەلدى وتىرعان جەرىندە شاۋىپ»، مال-جاندى بولىپ، ءوز الدىنا ەل بولادى. ەركىندىك پەن ازاتتىقتى قالاعان ءبىر توپ جىگىتتەردىڭ قالاي ەل بولىپ قالىپتاسۋىن حالىق شىعارماشىلىعى زاڭدىلىعىمەن بەينەلەيتىن بۇل مازمۇندار - ورتا عاسىرلارداعى «قازاقىلىق قۇرۋ» سالتىنىڭ كوركەم شىعارماشىلىعىنداعى جاڭعىرىعى ەكەنى ءسوزسىز.

ولاي بولسا، جازبا تاريحي جازبا دەرەك كوزدەرى مەن اڭىزدار مازمۇنىنىڭ توعىساتىن جەرى دەپ قازاق حالقىنىڭ جەكە ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىنا ازات، تاۋەلسىز، ەركىن تىرلىكتى قالاعان «قازاقىلىق سالت» تىكەلەي اسەر ەتكەن دەگەن ءۋاجدى اۋىز تولتىرا ايتۋعا بولادى. ەركىندىك، ازاتتىق – قازاق ەتنونيمىنىڭ ءسينونيمى. ءبىز – تابيعاتىمىزدان ەركىندىكتى قالاپ وسكەن جۇرتپىز. مۇنى ۇلت رۋحىنىڭ باستى دىڭگەگى دەپ ساناۋعا بولادى. ال قازاقىلىق سالت نەگىزىندە باسى قۇرالعان جۇرتتان جەكە مەملەكەت قۇرا بىلگەن  شىڭعىس حان تۇقىمدارىنىڭ (كەرەي-جانىبەك، قاسىم-ەسىم، تاۋكە، ءابىلقايىر، ابىلاي حانداردىڭ) ساياسي قىزمەتتەرىنىڭ ورنى وزىنشە بولەك ءبىر اڭگىمە. اتا-بابالارىمىز قازاقىلىق سالت عۇرپىمەن ءومىر سۇرگەندىكتەن قازىرگى ۇلان-عايىر جەردى قازاققا مۇرا ەتىپ قالدىرا ءبىلدى.

شىڭعىس الاشا

جالعاسى بار...

"ۇلت بولمىسى" بايقاۋىنا ارنالعان شىعارما